संपूर्ण विश्वाला जीवन देणारा परमात्म्याचा जलस्वरूप, हे सर्वत्र गाण्यात येते. त्याचप्रमाणे, रुद्राची शुभ रूपे — 'रौद्री' — ही तेजस्वी, अविनाशी आणि भीषण स्वरूप धारण करून, विश्वाच्या अंतर-बाह्य भागात व्यापून राहते. 'उग्र' स्वरूप, ज्याला ज्ञानी सृष्टीकर्ता म्हणतात, हे जीवांना चालना देते, जीवनदायी वायू धारण करते, आणि स्वतःहून गतिमान होते. 'भीम' हे आकाशस्वरूप, सर्व जागा देणारे, सर्वत्र व्यापलेले, आणि प्राण्यांच्या समूहाचे विभाजन करणारे आहे. 'पशुपती' हे सर्वांचे स्वामी, सर्व क्षेत्रांत वास करणारे, आणि जीवांच्या बंधनांचा छेद करणारे स्वरूप आहे. 'महेशाचा' 'ईशान' स्वरूप, सूर्याच्या नावाने, सर्व विश्वाला प्रकाशित करते आणि आकाशात विचरण करते. 'महादेव' स्वरूप, चंद्रासारखे, अमृत देणारे, संपूर्ण जगाला पोषण करते. शिवाचा आठवा स्वरूप, परमात्मा, हे स्वतःच आहे; त्याच्याच द्वारे, जो इतर स्वरूपांना व्यापतो, विश्व शिवमय होते. जसे झाडाच्या मुळांना पाणी दिल्यास त्याच्या फांद्या फुलतात, तसेच शिवपूजेने विश्वाचा शरीर फुलतो. शिवपूजा सर्व भयाचा नाश करणारी, सर्व कृपा देणारी आणि सर्व कल्याणकारी आहे. जसे पिता आपल्या पुत्र आणि नातवांवर प्रेमाने प्रसन्न होतो, तसेच शंकर सर्वांच्या सार्वत्रिक प्रेमाने प्रसन्न होतो. कोणत्याही जीवाला हानी केल्यास, ती नक्कीच आठ स्वरूपधारी शिवाला केली जाते; यात शंका नाही. शिवाला, जो आठ स्वरूपांत विश्वरूपाने स्थित आहे, पूर्ण मनाने पूजावे — रुद्र, परम कारण आहे. हे प्रभो, ऐकले आहे की परमेश, शर्व यांच्या स्वरूपांनी हे संपूर्ण विश्व व्यापलेले आहे, ज्याचे तेज अपरिमित आहे. आता मला प्रभू आणि देवीचे खरे स्वरूप जाणून घ्यायचे आहे — हे पुरुष आणि स्त्री स्वरूप असलेले विश्व, ते कसे नियंत्रित करतात? मी संक्षेपाने शिव आणि शिवा यांच्या दिव्य शक्ती आणि स्वरूप सांगणार आहे; ते पूर्णपणे सांगणे, माझ्यासाठीही शक्य नाही. शक्ती हीच महादेवी आहे, आणि महादेव शक्तीचा धारक आहे; हे सर्व, चल-अचल, त्याच्या महिम्याचा एक अंश आहे. काही गोष्टी जड, काही चेतन; शुद्ध आणि अशुद्ध, उच्च आणि नीच, असे सर्व अस्तित्वात आहे. चेतनाच्या वर्तुळात जे अचेतनाशी संलग्न आहे, ते अशुद्ध; पण त्याच्या पलीकडे जे आहे, तेच परम, शुभ आहे. उच्च आणि नीच, दोन्ही चेतन आणि अचेतन आहेत; हेच शिव आणि शिवा यांचे स्वाभाविक अधिपत्य आहे. विश्व शिव-शिवाच्या अधीन आहे, ते विश्वाच्या अधीन नाहीत; कारण हे विश्व शासित करायचे आहे, म्हणून शिव-शिवा हे विश्वाचे स्वामी आहेत. शिव आणि देवी एकसारखेच आहेत; देवी आणि शिव एकसारखेच आहेत. त्यांच्यात भेद ठेवू नये, जसे चंद्र आणि त्याचे प्रकाश यांच्यात भेद नाही. जसा चंद्र त्याच्या प्रकाशाशिवाय चमकत नाही, तसा शिव शक्तीशिवाय चमकत नाही. खरेच, तेजाशिवाय सूर्य अस्तित्वात नाही; आणि तेज पूर्णपणे सूर्यावर अवलंबून असते. याप्रमाणे, शक्ती आणि शक्तिधर यांचे अस्तित्व परस्परावलंबी आहे; शिवाशिवाय शक्ती नाही, आणि शक्तीशिवाय शिव नाही. या शक्तीमुळे, शिव नेहमी भक्ती आणि मुक्तीमध्ये जीवांना उपस्थित असतो; तीच सर्वोच्च, चेतन शक्ती आहे, आणि शिवावर अवलंबून आहे. ती, जी सर्वांच्या स्वामीच्या शक्ती म्हणून ओळखली जाते, विविध गुणांनी संपन्न आहे, पण शिवासारखीच स्वरूप आहे. तीच सर्वोच्च, चेतन शक्ती, सर्जनशील आहे; विश्वाला विविध प्रकारे विभाजित करून, शिवाच्या इच्छेनुसार त्याची व्यवस्था करते. मूळ तत्व, माय, त्रिगुणात्मक आहे; तिच्यामुळे शिवसुद्धा आवृत्त होतो, आणि तिच्याच द्वारे हे संपूर्ण विश्व व्यापले जाते. शक्ती एक, दोन, किंवा लाखो प्रकारांनी विभाजित होते; व्यवहारानुसार ती अनेक प्रकारांनी विभागली जाते. शिवाच्या इच्छेने, सर्वोच्च शक्ती, शिवतत्वाशी एकरूप होऊन, सृष्टीच्या प्रारंभाला प्रकट होते, जसे तीळातून तेल निघते. मग, शक्तीच्या 'क्रिया' गुणाने, शक्तिधारकातून, जेव्हा ती शक्ती हालते, प्रथम 'नाद' उत्पन्न होतो. नादातून 'बिंदु' जन्मतो; बिंदू पासून 'सदाशिव' देव उत्पन्न होतो; त्याच्यापासून 'महेश्वर' जन्मतो, आणि महेश्वरापासून शुद्ध ज्ञान उत्पन्न होते. वाणीची शक्ती, 'वागीशा', त्रिशूलधारी शिवाची सर्वोच्च शक्ती आहे; ती मातांमध्ये अक्षररूपाने विस्तारते. मग, अनंत संयोगाने, मायाने काळ, नियती, मर्यादा, ज्ञान, आणि मर्यादेतून आसक्ती व व्यक्ती उत्पन्न केली. मायातून पुन्हा त्रिगुणात्मक अव्यक्त उत्पन्न झाले; आणि त्या त्रिगुणात्मक अव्यक्तातून, त्रिगुण — सत्त्व, रज, तम — वेगळे झाले. या गुणांनी संपूर्ण विश्व व्यापले आहे; गुणांच्या हालचालीतून, त्रिगुणाधिपती तीन स्वरूपे उत्पन्न झाली. त्यांच्यापासून, महतपासून सुरू होणारी तत्वे क्रमाने जन्मली; त्यांच्यापासून, शिवाच्या आज्ञेने, आणि अनंत ज्ञानस्वामींच्या अधिपत्याखाली, असंख्य ब्रह्मांड-बीजे उत्पन्न झाली. शक्तीच्या विभागणी शरीरांच्या भेदानुसार सांगितली जाते; ती विविध स्वरूपांची, स्थूल आणि सूक्ष्म अशी समजावी. रुद्राची तीव्र शक्ती 'रौद्री' म्हणून ओळखली जाते; विष्णूसाठी 'वैष्णवी', ब्रह्मासाठी 'ब्रह्माणी', आणि इंद्रासाठी 'ऐंद्रि' म्हणून वर्णन केली जाते. अशा प्रकारे, शिव-शिवा, त्यांच्या विविध स्वरूपांतून, विश्वाची सृष्टी, पोषण आणि नियंत्रण करतात; आणि त्यांच्या महिम्याचा अंश म्हणून हे सर्व जग व्यापलेले आहे.