ज्ञानी लोक सांगतात की ईशान, जो सर्व देवांचा देव आहे, त्याचे स्वरूप कान, वाणी, शब्द आणि आकाश यांचे अधिपती आहे. पुराणार्थ जाणणारे विद्वान म्हणतात की पुरुष नावाचे जे स्वरूप आहे, ते त्वचा, हात, स्पर्श आणि वायू यांचे स्वामी आहे. तसेच, अगोरा नावाचे स्वरूप डोळे, पाय, रूप आणि अग्नी यांवर अधिष्ठान करते, असे ज्ञानी सांगतात. वामदेव हे स्वरूप, जे सर्वश्रेष्ठ आहे, ते रसना, जिभ, स्वाद आणि जल यांशी संबंधित आहे. सद्योजात नावाचे स्वरूप नाक, जननेंद्रिय, सुगंध आणि पृथ्वी यांचे अधिपती आहे. हे पाच स्वरूप, जे भगवान शंकराचे आहेत, सर्वोच्च मंगल प्राप्तीच्या इच्छुकांनी नेहमी भक्तीभावाने पूजावयाचे आहेत, कारण हेच सर्व शुभत्वाचे मूळ कारण आहेत. या सर्व देवांचा देव, ज्याला महादेव म्हणतात, त्याचे आठ स्वरूप या जगात व्यापून आहेत; हे स्वरूप जसे मणीमाळेत मण्यांना दोऱ्याने धरून ठेवले जाते, तसे या विश्वात व्यापलेले आहेत. ईशान हा महादेवाचा महान रूप आहे आणि त्याच्याबरोबर आठ प्रसिद्ध स्वरूप सांगितली गेली आहेत. पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू, आकाश, क्षेत्रज्ञ (जीवात्मा), सूर्य आणि चंद्र—ही सर्व आठ स्वरूप महेशाने शर्व या नावाने आरंभ होणाऱ्या रूपांतून व्यापली आहेत. शर्वी किंवा शिव नावाचे स्वरूप हेच विश्वाचे आधार आहे, हे शास्त्राचे निश्चित मत आहे. पाणीस्वरूप असलेले परब्रह्म हे संपूर्ण जगाचा जीवनदाता आहे. रौद्री नावाचे शुभरूप असलेले रुद्राचे स्वरूप हे विश्वाच्या आत-बाहेर व्यापलेले, तेजस्वी, नाशरहित आणि कधी कधी उग्र रूप धारण करणारे आहे. उग्र नावाचे स्वरूप हे सृष्टीसंचालन करणारे, प्राणवायूचे वाहक, आणि स्वतःच हालचाल करणारे आहे. भीम नावाचे स्वरूप आकाशस्वरूप, सर्वव्यापी आणि सर्व जीवांची विभागणी करणारे आहे. पशुपति हे स्वरूप सर्वांचा स्वामी, सर्व क्षेत्रांत वास करणारे आणि जीवांच्या बंधनांना तोडणारे आहे. ईशान नावाचे महेशाचे स्वरूप सूर्यरूप असून, संपूर्ण जग प्रकाशित करते आणि आकाशात फिरते. महादेव नावाचे स्वरूप चंद्र आहे, जो अमृतासारखा समस्त जगाचे पोषण करणारा आहे. शिवाचे आठवे स्वरूप म्हणजे त्याचे स्वतःचे स्वरूप; ह्याच्यापासून, जे इतर सर्व रूप व्यापते, विश्व हे शिवमय आहे. जसे झाडाच्या मुळांना पाणी दिल्यास त्याच्या शाखा फुलतात, तसेच विश्वरूप देह शिवाची पूजा केल्याने फुलते. शिवपूजा म्हणजे सर्व भयांचा नाश, सर्व कृपांचे दान आणि सर्व मंगलाचा आधार आहे. जसा पिता आपल्या पुत्र आणि नातवंडांच्या प्रेमाने तृप्त होतो, तसा शंकर सर्वांच्या सर्वव्यापी प्रेमाने प्रसन्न होतो. कोणत्याही देहधारी प्राण्याला त्रास दिल्यास, तो नक्कीच अष्टमूर्तिधारी शिवालाच दिला जातो—यात शंका नाही. म्हणून, शिवाची अष्टमूर्ती रूपात, जो संपूर्ण विश्वात व्यापलेला आहे, संपूर्ण श्रद्धेने पूजा करा; कारण रुद्रच सर्व कारणांचा कारण आहे. हे प्रभो, असे ऐकले आहे की हे संपूर्ण विश्व परमेश, शर्व, याच्या अपरिमित तेजस्वी स्वरूपांनी व्यापलेले आहे. आता मला जाणून घ्यायचे आहे की, प्रभू आणि देवी—शिव आणि शिवा—यांचे खरे स्वरूप काय आहे आणि स्त्री-पुरुषरूप असलेले हे विश्व ते कसे संचालित करतात. मी संक्षिप्तपणे शिव आणि शिवा यांच्या दिव्य शक्ती आणि खरे स्वरूप सांगतो; कारण हे पूर्णपणे सांगणे, हे मला देखील अशक्य आहे. शक्ती हीच महादेवी आहे, आणि महादेव हा शक्तिमान आहे; हे सर्व चराचर विश्व केवळ त्यांच्या महिम्याचा अंश आहे. काही वस्तू जड (जड-चेतन) आहेत, काही चेतन आहेत; शुद्ध आणि अशुद्ध, उच्च आणि नीच अशा दोन्ही प्रकारच्या गोष्टी अस्तित्वात आहेत. जे चेतनतेच्या वर्तुळात, अचेतनतेच्या वर्तुळाशी संलग्न आहे, ते अशुद्ध आहे; पण जे त्याहून परे आहे, तेच सर्वोच्च आणि मंगल आहे. उच्च आणि नीच दोन्ही चेतना आणि अचेतना यातून बनले आहेत; हेच शिव आणि शिवा यांचे स्वाभाविक अधिपत्य आहे. विश्व शिव आणि शिवा यांच्या अधीन आहे, ते विश्वाच्या अधीन नाहीत; म्हणूनच शिव-शिवा हे विश्वाचे स्वामी आहेत. जसे शिव तसेच देवी; जशी देवी तसाच शिव—यात काहीही फरक नाही, जसे चंद्र आणि त्याचे तेज वेगळे नसते. जसा चंद्र आपल्या तेजाशिवाय चमकत नाही, तसाच शिव शक्तीशिवाय प्रकाशित होत नाही. खरंच, तेजाशिवाय सूर्य अस्तित्वात राहत नाही आणि तेज पूर्णपणे सूर्यावर अवलंबून असते. अशा प्रकारे, शक्ती आणि शक्तिमान यांचे अस्तित्व परस्परावलंबी आहे; शिवाशिवाय शक्ती नाही आणि शक्तीशिवाय शिव नाही. हीच शक्ती शिवाच्या इच्छेने नेहमी भक्ती आणि मोक्षरूपी स्वरूपात देहधारी जीवांत वास करते; तीच सर्वोच्च, चेतन, आणि शिवावर अवलंबून असलेली आहे. जिचे वर्णन सर्वशक्तिमान प्रभूच्या शक्तिरूपात केले जाते, ती अनेक गुणांनी युक्त आहे, पण तिचे मूळ स्वरूप शिवासारखेच आहे. तीच सर्वोच्च चेतनशक्ती, सृजनशील असून, अनेक प्रकारे विश्वाचे विभागन करून शिवाच्या इच्छेप्रमाणे त्याची व्यवस्था करते. तीच मुळ तत्त्व—माया—तीन प्रकारची आणि त्रिगुणयुक्त आहे; तिच्यामुळे शिवही आच्छादित होतो आणि तिच्यामुळेच हे संपूर्ण विश्व व्यापले आहे. या शक्ती एक, दोन किंवा शंभर हजार प्रकारे विभागल्या जातात; व्यवहारानुसार त्या अनेक प्रकारे विखुरलेल्या आहेत.