कृष्णा, आता तू महेश, शिव, या परमात्म्याच्या विविध रूपांची कथा ऐक. या शिवाच्या अनेक रूपांनी हे संपूर्ण चराचर जग व्यापलेले आहे. शिव हा अगाध स्वरूपाचा, सर्वत्र व्यापक आत्मा आहे; त्याच्या स्वतःच्या रूपांनी तो या सृष्टीत सर्वत्र वास करतो. म्हणूनच, हे सर्व जग त्याचेच आहे. शिवाचे ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, महेशान आणि सदाशिव ही पाच रूपे प्रसिद्ध आहेत, आणि या रूपांनी हे विश्व व्यापलेले आहे. शिवाचे आणखीही रूपे आहेत, ज्यांना 'पंचब्रह्म' असे म्हणतात. या पंचब्रह्म रूपांनी सर्व काही व्यापलेले आहे; त्यांच्यापलीकडे काहीच नाही. या पंचब्रह्म रूपांची नावे आहेत: ईशान, पुरुष, अघोर, वाम, आणि सद्य. ही पाच रूपेच ब्रह्मा म्हणून ओळखली जातात. त्यापैकी, ईशान हे सर्वश्रेष्ठ आणि प्रधान रूप आहे; ते प्रकृतीचा भोक्ता, क्षेत्रज्ञ यावर अधिष्ठान करते. तत्पुरुष हे रूप, स्थिर आणि दृढ, अव्यक्तावर म्हणजे अनुभवाच्या विषयावर, गुणप्रधान अवस्थेवर अधिष्ठान करते. पिनाकधारी शिवाचे अघोर हे पूज्य रूप बुद्धितत्त्वावर, धर्म आणि त्याच्या आठ अंगांवर अधिष्ठान करते. आगमशास्त्रज्ञ सांगतात की, महादेवाचे वामदेव हे रूप अहंकारावर अधिष्ठान करते. शंभूचे सद्योजात हे अनंत तेजस्वी रूप मनावर अधिष्ठान करते. ज्ञानी लोक सांगतात की ईशान हे रूप कान, वाणी, शब्द आणि आकाश यावर अधिष्ठान करते. पुराणार्थ जाणणारे म्हणतात की, पुरुष हे रूप त्वचा, हात, स्पर्श आणि वायूवर अधिष्ठान करते. अघोर हे रूप डोळे, पाय, रूप आणि अग्नीवर अधिष्ठान करते, असे ज्ञानी सांगतात. वामदेव हे रूप रस, जिव्हा, स्वाद आणि पाण्यावर केंद्रित आहे. सद्योजात हे रूप नाक, जननेंद्रिय, गंध आणि पृथ्वीवर अधिष्ठान करते. हे देवाचे पंचरूप, जे सर्व मंगलाचे मूळ कारण आहेत, उच्च कल्याणाची इच्छा करणाऱ्यांनी नेहमी भक्तिपूर्वक पूजावावी. या परमेश्वराची सृष्टी आठ रूपांनी बनलेली आहे; या आठ रूपांनी ते विश्व व्यापलेले आहे, जणू काही मणींनी गुंफलेली माळ असावी. ईशान, महादेव आणि आठ प्रसिद्ध रूपे अशा प्रकारे सांगितली जातात. पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायु, आकाश, क्षेत्रज्ञ, सूर्य आणि चंद्र—या सर्वावर महेशाने शर्वादि आठ रूपांनी अधिष्ठान केले आहे. शर्वी किंवा शिव हे रूप, हे विश्व, स्थावर आणि जंगम, यांना आधार देते; हे शास्त्रांचे निश्चित मत आहे. पाण्याचे स्वरूप असलेले परमात्म्याचे रूप संपूर्ण जगाला जीवन देणारे म्हणून गातात. रौद्री, रुद्राचे शुभ रूप, अंतर-बाह्य जग व्यापते, प्रकाशाचे आहे, अविनाशी आहे, आणि प्रसंगी भयानक रूप धारण करते. उग्र हे रूप, सृष्टीकर्ता, प्राणवायू वाहणारे, स्वतःच चालणारे, आणि हालचाल निर्माण करणारे आहे. भीमाचे भीम रूप आकाशरूपी, सर्वत्र व्यापणारे, आणि सर्व जीवांना विभागणारे आहे. पशुपती हे रूप सर्वांचे अधिपती, सर्व क्षेत्रांमध्ये वास करणारे, आणि जीवांच्या बंधनांना तोडणारे आहे. महेशाचे ईशान रूप, सूर्यरूप, संपूर्ण जगाला प्रकाशित करते आणि आकाशात संचार करते. महादेवाचे महादेव रूप चंद्र आहे, अमृतदायक आणि संपूर्ण सृष्टीला पोषण करणारे आहे. शिवाचे आठवे रूप म्हणजे त्याचे स्वतःचे स्वरूप; ते इतर रूपांना व्यापते आणि त्यामुळे हे विश्व शिवमय आहे. जसे झाडाच्या मुळांना पाणी घातल्याने त्याची सगळी फांदी-फळे फुलतात, तसे शिवाची पूजा केल्याने हे विश्वही समृद्ध होते. शिवपूजा ही सर्व भयाचा नाश करणारी, कृपा देणारी आणि सर्व मंगल करणारी मानली जाते. जसे पिता आपल्या पुत्र व नातवंडांवर प्रेमाने प्रसन्न होतो, तसेच शंकरही सर्व सृष्टीवर प्रेम केल्याने प्रसन्न होतो. कोणत्याही जीवाला हानी केली, तर ती नक्कीच या अष्टमूर्ती शिवालाच केली जाते, यात शंका नाही. म्हणून, या अष्टमूर्ती रूपाने विश्वरूप असलेल्या रुद्र, परमकारण, शिवाची संपूर्ण भक्तिभावाने पूजा करावी. हे प्रभो, असं ऐकायला मिळतं की संपूर्ण विश्व परमेश्वर, शर्व, याच्या अनंत तेजस्वी रूपांनी व्यापलेलं आहे. आता मला जाणून घ्यायचं आहे की, परमेश्वर आणि देवी यांच्या खऱ्या स्वरूपाचं रहस्य काय आहे? हे विश्व, पुरुष आणि स्त्री अशा द्वैताने कसं चालवलं जातं? मी तुला संक्षिप्तपणे शिव आणि शिवा यांच्या दिव्य शक्ती आणि खऱ्या स्वरूपाची महती सांगतो; ते पूर्णपणे सांगणे माझ्यासारख्यालाही शक्य नाही. शक्ती हीच मोठी देवी आहे, आणि महादेव हा शक्तीचा धारक आहे. हे चराचर विश्व त्यांच्या तेजाचा केवळ एक अंश आहे. काही गोष्टी जड, काही चेतन; काही शुद्ध, काही अशुद्ध; काही उच्च, काही नीच—अशा सर्व गोष्टी आहेत. जे चेतनाच्या वर्तुळात, जडाच्या वर्तुळाशी संलग्न आहे, ते अशुद्ध आहे; पण जे त्या पलीकडे आहे, तेच परम मंगल आहे. उच्च व नीच, दोन्ही चेतन आणि जड यांच्या मिश्रणाने बनलेले आहेत—हीच शिव आणि शिवा यांची सहज अधिपत्याची ओळख आहे.