शिवपुराणातील या पवित्र श्लोकांच्या अनुक्रमाने एक गूढ आणि दिव्य कथा उलगडते. योगाच्या मार्गाने, शक्तीच्या अमृतवर्षेने सर्वत्र भस्म स्नान केल्यावर, निसर्गाचा अधिकार नाहीसा होतो. या प्रकारे सतत अमृतस्नान केल्याने, साधक मृत्यूवर विजय मिळवतो; शिव आणि शक्तीच्या अमृताचा स्पर्श झाल्यावर मृत्यू कसा येईल? जो या गुप्त जळन आणि स्नानाची रहस्ये जाणतो, आणि अग्नी-सोमाचा भाव सोडतो, तो पुन्हा जन्म घेत नाही. जो योगमार्गाने शिवाच्या अग्नीने शरीर जाळतो आणि शक्तीच्या अमृताने स्नान करतो, तो अमरत्वाचा अधिकारी होतो. देवाने सांगितलेला अर्थ, की हे सर्व विश्व अग्नी आणि सोम स्वरूपाचे आहे, तो हृदयात ठेवावा. आता, मी सांगतो—जगातील वाणी आणि अर्थाचा सार कसा स्थापन झाला, आणि षड्मार्गाचे ज्ञान कसे आहे, थोडक्यात सांगतो. कोणतीही वस्तू शब्दाशिवाय नाही, आणि कोणताही शब्द अर्थाशिवाय नाही; म्हणून योग्य वेळी प्रत्येक शब्द सर्व अर्थ पोहोचवतो. निसर्गाचा हा परिवर्तन दोन प्रकारचा आहे: शब्दाचा प्रकट होणे आणि अर्थाचा प्रकट होणे. हेच शिव आणि शक्तीचे आद्य स्वरूप, सर्वोच्च आत्मा. शब्दस्वरूप शक्ती तज्ञांनी तीन प्रकारची सांगितली आहे: स्थूल, सूक्ष्म आणि परम. स्थूल म्हणजे ऐकू येणारा शब्द; सूक्ष्म म्हणजे विचारातून निर्माण झालेला; परम म्हणजे विचाररहित. ही शक्तीच परमशक्ती, शिवतत्त्वात स्थित आहे. ज्ञानशक्तीच्या योगाने ती इच्छाशक्तीने बळकट होते; सर्व शक्तींचा एकत्रित भाव म्हणजेच शक्तीतत्त्व. सर्व सृष्टीच्या मूळ स्वरूपात ती कुण्डलिनी, माया आणि परम शुद्ध मार्ग म्हणून ओळखली जाते. ती विभागाच्या स्वरूपात षड्मार्गात विस्तारते; त्यात तीन शब्दाचे आणि तीन अर्थाचे मार्ग आहेत, जसे सांगितले आहे. सर्व लोकांसाठी, त्यांच्या शुद्धतेनुसार, सर्व तत्त्वांच्या विभागातून विलयन किंवा भोगाचा अधिकार निर्माण होतो. कलांच्या माध्यमाने, तत्त्वे त्यांच्या पाचपटी परिवर्तनाने, सर्वोच्च प्रकृतीच्या प्रारंभात, जशी आहेत तशी व्यापली जातात. त्या कला, निवृत्तिने सुरू होतात, आणि पर्याप्त मानल्या जातात; मंत्र, पद आणि वर्ण—हे मार्ग त्यांच्या नावाने ओळखले जातात. भुवन, तत्त्व आणि कला—हे मार्ग अनुक्रमे अर्थाने स्थापन झाले आहेत; येथे परस्पर व्यापन आणि न व्यापन स्पष्ट केले आहे. मंत्र सर्व पदांनी व्यापलेले आहेत, कारण वाक्ये शब्दांनी बनतात; आणि शब्द वर्णांनी व्यापलेले आहेत, कारण वर्णांचा समूह म्हणजे शब्द, असे तज्ञ सांगतात. वर्ण भुवनांनी व्यापलेले आहेत, कारण ते त्यात आढळतात; आणि भुवन तत्त्वांच्या समूहांनी, त्यांच्या उत्पत्ती आणि विस्तारामुळे, व्यापलेले आहेत. ते अनेक प्रकारे कारण तत्त्वांनी व्यापलेले आहेत, कारण ते त्यातून स्थापित झाले आहेत; आणि येथे काही भुवन आतून उत्पन्न होतात. इतर भुवन, पुराणांतून ज्ञात, शिवागमात समजावयाचे आहेत; आणि काही तत्त्व सांख्य आणि योगातही स्थापित आहेत. इतर तत्त्व, शिवशास्त्रात प्रसिद्ध, सर्वस्वी विचारात घ्यावेत; कलांच्या माध्यमाने, तत्त्वे जशी आहेत तशी व्यापली जातात. सर्वोच्च प्रकृतीच्या प्रारंभात, तिच्या पाचपटी परिवर्तनाने, त्या कला, निवृत्तिने सुरू होऊन, पाच तत्त्वांना त्यांच्या क्रमाने व्यापतात. व्यापनाच्या दृष्टीने, सर्वोच्च शक्ती षड्मार्गात विभागली जात नाही, कारण सर्वोच्च स्वरूपाची स्थापना शिवतत्त्वातून होते. शक्तीपासून पृथ्वीपर्यंत, सर्व शिवतत्त्वातून उत्पन्न झालेले, त्या एकाच शक्तीने व्यापलेले आहेत, जसे मडके मातीने व्यापलेले असते. शिवाचे सर्वोच्च स्थान, षड्मार्गाने प्राप्त करावयाचे, व्यापणारी आणि न व्यापणारी शक्ती, पाच तत्त्वांच्या शुद्धीने व्यापलेले आहे. निवृत्तिपासून रुद्रापर्यंत, स्थितीने ब्रह्मांडाच्या अंडाची शुद्धी होते; त्यापुढे, अप्रकट क्षेत्रापर्यंत, प्रतिष्ठाने शुद्धी होते. त्यापुढे, विद्येने, मध्यभागात विश्वेश्वरापर्यंत, शांतिने शुद्धी होते; आणि त्यापुढे, मध्याचा शेवट, विशुद्धिने, शांत्यतीताद्वारे शुद्धी होते. जे सर्वोच्च आकाश म्हणतात, सर्वोच्च स्वरूपाच्या योगाने—ही पाच तत्त्वे आहेत, ज्यांनी संपूर्ण विश्व व्यापले आहे. तेथे, साधकांनी हे सर्व पाहावे; कारण जो मार्गांची व्यापन न जाणता शुद्धी करतो, तो भ्रमित होतो आणि शुद्धीचा फल मिळवू शकत नाही; त्याचा प्रयत्न व्यर्थ आणि नरकात नेतो. शक्तीच्या अवतरणाचा योग न झाल्यास, तत्त्वांचे खरे स्वरूप, त्यांची व्यापन आणि वृद्धी जाणता येत नाही. परमशक्ती, सर्व शक्तींची राणी, चेतनस्वरूप, हृदयाची स्वामिनी आहे; तिच्या कारणाने शिव सर्व व्यापतो. हे न आत्मा आहे, न माया; विचाराने पाहिले तर कोणतेही परिवर्तन नाही; हे न बंधन, न मुक्ती, तरी दोन्ही निर्माण करते. ती सर्व अधिपत्याच्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचते, शिवाची सखी, त्याच स्वरूपाची, पण विविध अवस्थांनी वेगळ्या. शिव तिला केवळ तिच्याचद्वारे जाणला जातो, आणि ती नेहमी त्याच्याचद्वारे धरली जाते; त्यांच्या योगातून उत्पन्न झालेल्या विश्वाचा जन्म होतो. शिव कर्ता आहे, शक्ती कारण आहे—त्यांची वेगळेपणाची स्थापना अशी होते; तरी शिवच, द्वैतरूपात, दोन्ही स्वरूपात उभा आहे. काही म्हणतात, त्यांचे वेगळेपण स्त्री-पुरुष स्वरूपाचे आहे; इतर म्हणतात, सर्वोच्च शक्ती शिवातच अंतर्भूत आहे. सूर्याच्या तेजासारखी, ती चेतनस्वरूप असून वेगळी आहे—असे निश्चित केले आहे; म्हणून शिवच सर्वोच्च कारण, आणि त्याची आज्ञा सर्वोच्च आहे. तीच प्रेरणा देऊन, शैव आद्य प्रकृती, अविनाशी, महान माया, माया स्वरूप, आणि त्रैगुण्य प्रकृती बनते. ही कथा, शिवशक्तीच्या दिव्य योगाची, तत्त्वांच्या व्यापनाची, आणि विश्वाच्या अद्वैत रहस्याची आहे.