पंचार्थाच्या साधनाचा परम अमृतस्वरूप आणि ज्ञानाच्या पंचार्थ अमृतस्तोत्राचा मूर्तस्वरूप अशा तुम्हाला विजय मिळो! भयावह संसाररूपी महान रोगाचा सर्वोच्च वैद्य, प्राचीन अपवित्रता आणि अज्ञानाचा अंधार दूर करणाऱ्या चंद्रप्रकाशस्वरूप तुम्हाला विजय मिळो! त्रिपुरांचा आणि त्रिकाळांचा अग्निस्वरूप, त्रिपुरभैरवी, तीन गुणांपासून मुक्त आणि तीन गुणांचा नाश करणाऱ्या तुम्हाला विजय मिळो! सर्वप्रथम जाणणारे, सर्वांना जागृत करणारे, अनेक दिव्य अंगांनी अलंकृत, इच्छित वस्तू प्रदान करणारे तुम्हाला विजय मिळो! हे देव, तुमचे परम स्थान कुठे आणि माझ्या तुच्छ शब्दांची किंमत कुठे? तरीही, भक्तिभावाने मी जी काही बडबड केली, ती क्षमा करा. अशा उत्कृष्ट शब्दांनी ब्रह्मा—विश्वकर्मा, चार मुखांचा—रुद्र आणि रुद्राणीला पुन्हा पुन्हा नमस्कार करतो. ब्रह्माने उच्चारलेला हा पवित्र स्तोत्र ‘अर्धनारीश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, आणि शिव व पार्वतीला आनंद देतो. जो कुणी भक्तिभावाने हे स्तोत्र म्हणतो किंवा दुसऱ्याला शिकवतो, त्याला त्याचे फल मिळते, कारण ते शिव-पार्वतीला प्रसन्न करते. शंकराच्या दोन स्वरूपांना—सर्व जीव आणि लोकांचे सर्जन व पालन करणारे, जन्म आणि नाशापासून मुक्त, श्रेष्ठ पुरुष व स्त्रियांच्या देहधारण करणारे—मी नेहमी नमस्कार करतो. यानंतर महादेव, महान देव, मोठ्या मेघाच्या गर्जनेसारख्या आवाजात, गोड, गहन, शुभ आणि निर्दोष शब्दांनी बोलू लागला. राजसत्त्वाने चिन्हित, शुद्ध आणि सर्व विषय स्पष्टपणे व्यक्त करणाऱ्या अर्थपूर्ण शब्दांनी, मोहक, उदार आणि गोड हास्याने सुरुवात करून, भगवान अतिशय प्रसन्न होऊन विश्वकर्माला म्हणाला, “बालका, बालका, महान भाग्यवान, माझा पुत्र, हे पितामह! तुझ्या सर्व शब्दांचे वजन मला पूर्णपणे माहित आहे. तू प्राण्यांच्या वृद्धीसाठी तप केले आहेस; त्यामुळे मी प्रसन्न आहे आणि तुझे इच्छित वर देईन.” ही गोड आणि श्रेष्ठ शब्दे सांगून परमेश्वर हराने आपल्या स्वरूपाच्या अंशातून देवीची निर्मिती केली. ब्रह्मज्ञान जाणणारे तिला देवी म्हणतात—दिव्य गुणांनी युक्त, परमेश्वराची सर्वोच्च शक्ती, परमात्मा, भव. तिच्यात जन्म, मृत्यू, वृद्धपणा आणि अशा गोष्टी नाहीत; भवानी भवाच्या देहातून प्रकट झाली. शब्द, मन आणि इंद्रिये तिच्यापर्यंत पोहोचू शकत नाहीत; ती आपल्या प्रभूच्या देहाच्या अंशातून प्रकट झाल्यासारखी दिसली. तिच्या महानतेने ती संपूर्ण जग व्यापते; ती देवी विविध अद्भुत स्वरूपांत प्रकट झाली. ती आपल्या मायाने सर्व जगाला मोहात टाकते; प्रभूपासून जन्मली तरी, प्रत्यक्षात ती अजन्मा आहे. तिचे सर्वोच्च स्वरूप देवांना देखील प्राप्त होत नाही; ती विश्वाची अधिष्ठात्री असून, प्रभूच्या देहातून उत्पन्न झाली असली तरी वेगळी आहे. त्या सर्वोच्च देवीला—सर्व लोकांची अधीश्वरी, सर्वज्ञ, सर्वव्यापी, सूक्ष्म, असत्य आणि सत्याच्या भेदापासून मुक्त—पाहून, तिच्या तेजाने संपूर्ण जग उजळणाऱ्या, विराटाने देवीला नमस्कार करून, मनोभावे प्रार्थना केली. “हे देवी, देवाने मला प्रारंभात निर्माण केले, तू सर्व लोकांचा सार आहेस; प्राण्यांच्या सर्जनासाठी मी नियुक्त आहे, आणि संपूर्ण जगाची निर्मिती मी करतो. हे देवी, सर्व देव आणि इतर मी मनाने निर्माण केले; पण वारंवार निर्माण करूनही, त्यांना वाढ मिळत नाही. सर्वोच्च सर्जनाच्या तत्त्वानुसार, मी केवळ जोड्यांच्या माध्यमातून त्यांना उत्पन्न केले; आता मी माझ्या संततीला वाढवू इच्छितो. आजवर तुझ्याकडून स्त्रियांचा कुठलाही वंश उत्पन्न झालेला नाही; त्यामुळे, स्त्रियांचा वंश निर्माण करण्याची शक्ती माझ्यात नाही. सर्व शक्ती तुझ्याकडूनच उत्पन्न होते; म्हणून, तू सर्वत्र सर्वांना शक्ती देणारी आहेस. मी तुझीच प्रार्थना करतो—वर देणारी, देवी माया, देवांची अधीश्वरी—चर आणि अचर प्राण्यांच्या वृद्धीसाठी, तुझ्या अंशातून, हे सर्वव्यापी देवी.” “दक्षाचा कन्या हो, माझ्या पुत्रा, हे अस्तित्वाचा नाश करणारी!” अशा प्रकारे ब्रह्माने, ब्रह्माचा स्रोत, देवीला विनंती केली. देवीने आपल्या कपाळातून स्वतःसारखी तेजस्वी एक शक्ती निर्माण केली; तिला पाहून, देवांचा सर्वोच्च देव हराने हसत म्हणाले, “ब्रह्माला तपाने पूजना; त्याचा इच्छित हेतू पूर्ण कर.” परमेश्वराच्या आज्ञा ऐकून, देवीने नम्रतापूर्वक ती स्वीकारली. ब्रह्माच्या शब्दाने, देवी दक्षाची कन्या झाली; आणि ती अप्रतिम शक्ती—ब्रह्माच्या स्वरूपाची मूर्ती—ब्रह्माला दिली. ती देवी ब्रह्माच्या देहात प्रवेशली, आणि ब्रह्माचा देह अदृश्य झाला; त्या वेळेपासून जगात स्त्रियांबरोबर आनंदाचा संकल्प झाला. आणि, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, प्राण्यांची निर्मिती आता संयोगाने पुढे चालू झाली; ब्रह्मालाही आनंद आणि समाधान मिळाले, हे श्रेष्ठ ऋषीहो. अशा प्रकारे देवीच्या शक्तीचा उत्पत्ती, पुण्यवृद्धी करणारा आणि ऐकण्यास योग्य, प्राण्यांच्या सर्जनाच्या कथेनंतर सांगितला आहे. जो कुणी रोज देवीच्या शक्तीचा उत्पत्ती म्हणतो, त्याला सर्व पुण्य मिळते आणि शुभ पुत्र प्राप्त होतात. अशाप्रकारे, भगवानाकडून परम आणि शाश्वत शक्ती मिळवून, प्रजापती, संयोगातून उत्पन्न होणाऱ्या संततीच्या सर्जनाची इच्छा धरून, स्वतः तयार झाला. त्याने स्वतःच अद्भुत स्त्री आणि अर्धा पुरुष झाले; त्या स्त्री अर्धातून शतरूपा उत्पन्न झाली. ब्रह्माने विराटाची निर्मिती केली, जो अर्धा पुरुष झाला; तोच मूळ स्वयंभुव मनु, प्रथम पुरुष म्हणून ओळखला जातो.