भगवान सर्व प्राणींच्या एकत्र येण्याचा आणि वेगळे होण्याचा कार्य सुखद किंवा दुःखद, अपेक्षित किंवा अनपेक्षित घटनांद्वारे करतात. ज्या क्षणी एक व्यक्ती दुःखात असतो, त्याच वेळी दुसरा आनंदात असतो—हे काळाचे अद्भुत स्वरूप आहे, जे समजणे अत्यंत कठीण आहे. जो तरुण आहे तो वृद्ध होतो, बलवान दुर्बल होतो, संपन्न दरिद्री होतो—हे द्विजजनहो, काळाची चाल किती विचित्र आहे! ना कुल, ना स्वभाव, ना बळ, ना कौशल्य—यापैकी कोणतेही साधन यशासाठी पुरेसे नाही, कारण काळाला कोणी अडवू शकत नाही. संगीत आणि गाण्यांच्या वातावरणात राहणारे, दानशूर, समर्थ लोक आणि दुसऱ्याच्या अन्नावर जगणारे, दीन-गरीब लोक—काळ सर्वांवर एकसारखा प्रभाव टाकतो. औषधे आणि रसायने, योग्य प्रकारे दिली गेली तरी, योग्य काळाआधी परिणाम देत नाहीत; पण योग्य वेळ आली की, ती लवकरच यश आणि आनंद देतात. कोणताही जन्म किंवा मृत्यू, कोणाचे पूर्ण बळ, कोणाचा आनंद किंवा दुःख, हे सर्व योग्य काळाआधी होत नाही—काळाआधी काहीही घडत नाही. काळामुळे वारा थंड होतो; काळामुळे ढगातून पाऊस पडतो; काळामुळे उष्णता कमी होते; काळामुळे सर्व गोष्टी फलित होतात. काळ सर्व अस्तित्वाचा कारण आहे; काळामुळे पिके वाढतात; काळामुळे पिके नष्ट होतात; काळामुळे जीवसृष्टी पुन्हा जागृत होते. जो आत्म्याचा खरा स्वरूप काळ म्हणून ओळखतो, आणि काळाच्या आत्म्याला ओलांडतो, तो काळाच्या पलीकडील सत्य पाहतो. त्या शिवाला, सर्वश्रेष्ठ परमेश्वराला, जो काळ, बंधन, मुक्ती, पुरुष, प्रकृती, विश्व या सर्वांपासून परे आहे, आणि ज्याचे रूप अद्भुत आणि विविध आहेत, त्याला नमस्कार. या काळात, जीवनाचा कालावधी कोणत्या प्रमाणावर ठरतो? आणि काळाचा अंतिम मर्यादा कोणती, जी मोजली आणि मापली जाते? येथे जीवनाचा पहिला घटक 'निमेष'—डोळ्यांची पापणी बंद होणे—म्हणून ओळखला जातो; आणि काळाची मर्यादा, जी मोजली जाते, ती शांततेच्या पलीकडील अवस्थेपर्यंत पोहोचते. एक निमेष म्हणजे पापणी बंद होणे; पंधरा निमेष म्हणजे एक 'काष्ठा'. तीस काष्ठा म्हणजे एक 'कला'; तीस कला म्हणजे एक 'मुहूर्त'; आणि तीस मुहूर्त म्हणजे एक दिवस व रात्र. एक महिना म्हणजे दोन पक्ष (शुक्ल व कृष्ण), एकूण तीस दिवस-रात्र. पितरांचा दिवस व रात्र म्हणजे एक महिना, ज्यात शुक्ल आणि कृष्ण पक्ष असतात. अशा सहा महिन्यांनी एक 'अयन' तयार होते; दोन अयन म्हणजे एक वर्ष, आणि या प्रमाणावर मानव वर्षाची गणना होते. हेच दिव्य दिवस आणि रात्र शास्त्रानुसार आहेत: दक्षिणायन म्हणजे रात्र, आणि उत्तरायण म्हणजे दिवस. दिव्य महिना म्हणजे तीस दिवस-रात्र; आणि देवांचा वर्ष म्हणजे बारा असे महिने. दिव्य वर्ष म्हणजे तीनशे साठ मानव वर्ष, असे लोकांना सांगितले जाते. या दिव्य प्रमाणावर युगांची गणना होते; ऋषींना माहित आहे की भारतभूमीत चार युगे आहेत—कृत, त्रेता, द्वापर आणि कली—ही चार युगे पूर्ण आहेत. कृतयुग चार हजार वर्षे आहे, त्याचा प्रभात आणि संध्या प्रत्येकी शेकडो वर्षे, आणि संध्याकाळही तितकीच. उर्वरित तीन युगे, त्यांच्या प्रभात आणि संध्येसह, प्रत्येक एक चतुर्थांशाने कमी आहेत, शेकडो आणि हजारो प्रमाणात. अशा चार युगांचा एकत्रित कालावधी बारा हजार (दिव्य) वर्षे आहे; आणि अशा हजार चार युगांचा समूह 'कल्प' म्हणून ओळखला जातो. एकोणसत्तर चार युगांचा समूह म्हणजे 'मन्वंतर'; एका कल्पात चौदा अशा मनुंचे चक्र असतात. या क्रमाने, शेकडो आणि हजारो कल्प आणि मन्वंतर, त्यांच्या संततीसह, नष्ट झाले आहेत. हे अनिर्वचनीय आणि अनगणनीय असल्यामुळे, सर्वांचे तपशीलवार वर्णन किंवा क्रमवार सांगणे शक्य नाही. 'कल्प' म्हणजे ब्रह्माचा एक दिवस, जो अव्यक्तातून उत्पन्न झाला आहे; आणि हजार कल्प म्हणजे ब्रह्माचा एक वर्ष. आठ हजार वर्ष म्हणजे ब्रह्माचा एक युग; हजार अशा युगांचा समूह म्हणजे ब्रह्माचा 'सावन', जो कमळातून उत्पन्न झाला आहे. हजार सावन, तीन पट करून आणि पुन्हा तीन पट करून, ब्रह्माचा पूर्ण कालावधी ठरतो. त्याच्या एका दिवशी, चौदा इंद्र बदलतात; एका महिन्यात चार वेळा वीस, आणि शेकडो मिळून. एका वर्षात पाच हजार चाळीस; त्यांच्या आयुष्यात चाळीस हजार आणि पाच लाख. ब्रह्माचा एक दिवस म्हणजे विष्णूचा एक दिवस; विष्णूचा एक दिवस म्हणजे रुद्राचा एक दिवस; रुद्राचा एक दिवस म्हणजे ईश्वराचा एक दिवस. हेच प्रमाण शिव आणि सदाशिव यांच्यावर लागू होते: चाळीस हजार आणि पाच लाख आयुष्य. ज्याला दिवस नाही, त्याच्यासाठी सृष्टी म्हणजे दिवस, आणि संहार म्हणजे रात्र; पण खरे म्हणजे, त्याला ना दिवस ना रात्र—हे समजावे. हे सर्व रूपक स्वरूपात सांगितले आहे, जगाच्या हितासाठी; सर्व जीव, त्यांच्या अधिपती, त्यांच्या रूपे, देव आणि असुर यांच्या कल्याणासाठी. इंद्रिय, त्यांचे विषय, पंचमहाभूत, सूक्ष्म तत्त्वे, तत्त्वांचा स्रोत, बुद्धी आणि त्यांच्या अधिपती— हे सर्व ज्ञानी परमेश्वराच्या दिवशी अस्तित्वात राहतात; दिवसाच्या समाप्तीला ते विलीन होतात, आणि रात्रीच्या समाप्तीला विश्व पुन्हा उत्पन्न होते.