सर्व विश्वाचा अधिपती, सर्वांचा शरणदाता आणि मित्र, हा परमेश्वर सर्व इंद्रियांच्या गुणरूपाने प्रकट होतो, पण स्वतः सर्व इंद्रियांपासून अलिप्त असतो. त्याला डोळे नाहीत, तरी तो सर्व काही पाहतो; त्याचे कान नाहीत, तरी तो सर्व काही ऐकतो; त्याला सर्व काही ज्ञात आहे, पण कुणालाही त्याचे खरे स्वरूप समजत नाही—म्हणून ज्ञानी लोक त्याला 'परम पुरुष' म्हणतात. तो अत्यंत सूक्ष्माहूनही सूक्ष्म, महानाहूनही महान, अजन्मा आणि अविनाशी आहे. तो जिवाच्या हृदयातील गुहेत, गूढ रीतीने, महेश्वर म्हणून लपलेला आहे. जो दुःखरहित होतो आणि सृष्टीकर्त्याच्या कृपेने त्या निष्क्रिय, पण सर्व कर्मांचा आधार असलेल्या, परम महिमायुक्त प्रभूचे दर्शन करतो, तो खरा ज्ञानी ठरतो. माझ्या ज्ञानानुसार, तो अजन्मा, सनातन, सर्वत्र व्यापलेला, महान प्रभू आहे, ज्याच्या जन्माचा आणि मृत्यूचा अंत ब्रह्मज्ञानी लोकांनी घोषित केला आहे. जरी तो एकच असला, तरी आपल्या शक्तींच्या संयोगाने तो या तीन लोकांचा नानाविध प्रकारे विस्तार करतो. ती, जी विश्वाची धारण करणारी आहे, अजन्मा आहे आणि शिवाची अद्भुत, सर्वोच्च सृजनशक्ती आहे—तीच लाल, पांढरी आणि काळी या तीन रूपांनी प्रकट होते आणि सृष्टीची माता ठरते. तो अजन्मा पुरुष तिच्या सहवासात स्वतःच्या स्वरूपाचा अनुभव घेतो; पण दुसरा अजन्मा, तिला सोडून भक्तांना संतोष देण्यासाठी वेगळा मार्ग पत्करतो. दोन पक्षी, एकमेकांच्या अत्यंत जवळ, एका झाडावर बसले आहेत; त्यातील एक गोड फळ खातो, तर दुसरा न खाता फक्त पाहत असतो. या झाडावर, जो जीव आहे तो मोहात गुंतून दुःख भोगतो; पण जेव्हा तो दुसऱ्या, परम कारण असलेल्या प्रभूचे दर्शन करतो, तेव्हा त्याला समाधान मिळते. जेव्हा तो त्याच्या महिमेला ओळखतो, तेव्हा तो दुःखातून मुक्त होतो व परम आनंद प्राप्त करतो. वेद, यज्ञ, ऋतू, जे काही झाले आणि होणार आहे, ते सर्व त्याच्याच रूपात आहे. प्रभू, आपल्या मायाशक्तीने या विश्वाची सृष्टी करतो; माया म्हणजेच प्रकृती, आणि मायाधिपती म्हणजेच महेश्वर. त्याच्या अंगांनी हे संपूर्ण विश्व व्यापलेले आहे; तो सर्वात सूक्ष्म आहे, गर्भातही तोच वास करतो. जो केवळ शिवाला विश्वाचा स्रष्टा आणि व्यापणारा प्रभू म्हणून ओळखतो, तो सर्वोच्च शांती प्राप्त करतो. तोच काल, रक्षक, शासक आणि विश्वाचा स्वामी आहे; ज्याने त्या सर्वांचा अनुभव घेतला, तो मृत्यूच्या फासातून मुक्त होतो. तो सूक्ष्म प्रभू, तुपाच्या सारखे गूढ, सर्व प्राण्यांमध्ये वास करणारा, जो जाणतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो. तोच सर्वोच्च देव, विश्वाचा कर्ता, महेश्वर आहे; ज्याच्या हृदयात त्याचे ज्ञान स्थिर झाले, तो अमरत्व प्राप्त करतो. जेव्हा काहीच अस्तित्वात नसते, ना दिवस ना रात्र, ना सत्त्व ना असत्त्व, तेव्हा केवळ शिवच असतो, ज्याच्यापासून प्राचीन ज्ञानाचा उदय होतो. त्याला कोणी वर, खाली किंवा मध्येही समजू शकले नाही; त्याचा कोणताही समकक्ष नाही, त्याचे नाव अत्यंत प्रसिद्ध आहे. काही ज्ञानी, निर्भय लोक त्याला अजन्मा मानतात आणि रुद्राच्या शुभ उजव्या भागाकडे रक्षणासाठी येतात. दोन अक्षरे, अविनाशी, सर्वोच्च ब्रह्मरूप आहेत; ज्ञान आणि अज्ञान दोन्ही त्या गूढ स्थानी दडलेली आहेत. अज्ञान नश्वर आहे, तर ज्ञान अमर आहे; जो या दोन्हींचा अधिपती आहे, तोच महेश्वर आहे. तो सर्वांना जाळ्यासारखा नानाविध करतो, पण स्वतः एकच राहतो; सर्वांची सृष्टी करून, तो आपल्या सामर्थ्याने सर्वांवर प्रभुत्व गाजवतो. तो स्वतःच्या तेजाने सर्व दिशांना—वर, खाली, सर्वत्र—प्रकाशित करतो; स्वतःच्या गुणधर्माशिवाय, तोच उत्कृष्ट, स्थिर आहे. तो सर्व नामरूप, गुणधर्म, भोगकर्ता आणि भोक्तव्य या सर्वांचे रूपांतरण करतो आणि विश्वात व्यापून राहतो. देव आणि महर्षी त्या सर्वोच्च ब्रह्माला जाणतात, जो ब्रह्माचा आणि विश्वाचा मूळ आहे, आणि जो गूढ उपनिषदांत लपलेला आहे. जे शिवाला प्रत्यक्षानुभवाने जाणतात, ज्याला इच्छा नाही, जो सत्त्वासत्त्व निर्माण करतो, जो काळाची विभागणी करतो, ते शरीराचा त्याग करतात. काही भ्रमित लोक प्रकृतीला अंतिम मानतात, तर काही काळाला; पण हीच त्या देवाची महानता आहे, ज्यामुळे विश्व फिरते. ज्याच्यामुळे हे सर्व व्यापलेले आहे, ज्याचे स्वरूप काळापलीकडे आहे, ज्याच्यामुळे कर्म घडते आणि पंचमहाभूतांच्या साहाय्याने रूपांतर होते. पुन्हा पुन्हा तीच क्रिया करून, नंतर ती सोडून, योगाने तो तत्त्वाशी एकरूप होतो. आठ, तीन, दोन किंवा एक, काळ व आत्मगुण यांच्या योगाने, हे सर्व विश्व त्याच्यामुळे प्रकट होते. गुणांपासून प्रारंभ होऊन, कर्मे प्रकृतीशी व इतरांशी जोडली जातात; जेव्हा त्यांचा अभाव होतो, तेव्हा आधी केलेली कर्मेदेखील नष्ट होतात. जेव्हा कर्म संपते, तेव्हा दुसरे कर्म येते; अशा प्रकारे तो तत्त्वानुसार चालतो. तोच भोक्ता व भोक्तव्य यांच्या संयोगाचा कारण आहे. तो त्रिकाळापलीकडे, काळरहित, सर्वज्ञ, त्रिगुणांचा स्वामी, प्रत्यक्ष ब्रह्म, आणि सर्वांत श्रेष्ठ आहे. आम्ही त्याची उपासना करतो, जो सृष्टीचा स्वामी, सत्त्वासत्त्वाचा मूळ, सर्वांचा वंदनीय, देवांचा देव, जगाचा मान्य, आपल्या मनात वास करणारा आहे. कारण काळ वगैरेमुळे विश्वाचे रूपांतर होते, म्हणून आम्ही त्या भोगस्वरूप प्रभूची उपासना करतो, जो जगाचा आधार, पुण्यदायक आणि पापनाशक आहे. आम्ही त्या देवाला ओळखतो, जो सर्व प्रभूंपैकी सर्वोच्च, महेश्वर, सर्व देवांमध्ये श्रेष्ठ, सर्वांचा अधिपती, सर्वापलीकडचा सर्वोच्च आणि विश्वाचा शासक आहे. त्याला ना कोणते कर्म, ना कोणते कारण; जगात कुठेही त्याच्या समान किंवा श्रेष्ठ काहीच नाही. त्याच्या परम शक्ती विविध आहेत, त्या जन्मजात असून शास्त्रांनी सांगितल्या आहेत—ज्ञान, बल आणि क्रिया, ज्यामुळे हे विश्व निर्माण होते. त्याला ना कोणी स्वामी, ना कोणते चिन्ह, ना कोणी शासक; तोच कारणांचा कारण, स्वाम्यांचा स्वामी आहे.