सत्य आणि तपश्चर्येत सदैव मग्न असणारा साधक आपल्या अंतरात्म्यातील महान आत्म्याचे, म्हणजेच परमात्म्याचे, स्पष्ट आणि भिन्न असे दर्शन करतो. तोच एक परमेश्वर आपल्या शक्तींच्या साहाय्याने, देवींच्या सहवासात, सृष्टीचे जाळे विणतो. अखेरीस, सर्वत्र केवळ रुद्रच अस्तित्वात राहतो—दुसरा कोणीही नाही. तोच या विश्वाची निर्मिती करतो, त्याचे पालन करतो आणि पुन्हा सर्व काही स्वतःमध्ये एकत्र करतो. रुद्र सर्वत्र आहे—त्याचे डोळे, तोंड, हात, पाय सर्वत्र पसरलेले आहेत. तो प्रत्येक ठिकाणी, प्रत्येक जीवाच्या अंतरंगात वास करतो. हा एकच महान प्रभू, ज्याने आकाश आणि पृथ्वीचे सृजन केले, तोच सर्व देवतांचा मूळ आणि आद्य कारण आहे. त्यानेच हिरण्यगर्भाची उत्पत्ती केली, जो देवांमध्ये प्रथम मानला जातो; पण रुद्र हा सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, असे श्रुती सांगते. मी त्या सर्वोच्च पुरुषाला ओळखतो—तो महान, अमर, अचल, सूर्यप्रमाणे तेजस्वी, अंधकाराच्या पलीकडे, आणि प्रभू म्हणून स्थिर आहे. या परमात्म्यापेक्षा ना काही उच्च आहे, ना नीच; ना तो लहान आहे, ना मोठा. त्यानेच हे संपूर्ण विश्व व्यापून टाकले आहे. तोच प्रभू सर्व मुखांचा, सर्व शिरांचा, सर्व गळ्यांचा आहे; तो सर्व जीवांच्या गुहेत वास करतो आणि सर्वत्र व्यापून आहे—म्हणून शिव सर्वत्र आहे. त्याचे हात, पाय, डोळे, तोंड, कान सर्वत्र आहेत; तो सर्व काही व्यापून उभा आहे. सर्व इंद्रियांच्या गुणांचा तो अनुभव घेतो, पण स्वतः कोणत्याही इंद्रियांपासून स्वतंत्र आहे. तोच सर्वांचा स्वामी, शरणदाता आणि मित्र आहे. त्याला डोळे नाहीत, तरी तो पाहतो; कान नाहीत, तरी तो ऐकतो; तो सर्व काही जाणतो, पण कोणीही त्याला पूर्णपणे जाणू शकत नाही—त्याला परम पुरुष म्हणतात. तो अत्यंत सूक्ष्म आहे, महान आहे, अविनाशी आहे, आणि प्रत्येक जीवाच्या हृदयातील गुहेत महान प्रभू म्हणून लपलेला आहे. जो निर्मित्या परमेश्वराच्या कृपेने दुःखरहित होतो, तो त्या कर्मरहित, पण सर्व कर्मांचा आधार असलेल्या, परम महिमायुक्त प्रभूचे दर्शन करतो. मी त्या वृद्ध, सनातन, सर्वव्यापी, महान प्रभूला ओळखतो, ज्याचे जन्म-मरण संपले आहे, असे ब्रह्मज्ञानी सांगतात. तो एकच असून, आपल्या शक्तींच्या संयोगाने, या तीन लोकांची विविध प्रकारांनी सृष्टी करतो. ती, जी विश्वाची जननी आहे, अजन्मा आहे, तीच शिवाची अद्भुत, सर्वोच्च सर्जक शक्ती आहे—तीच लाल, पांढरी आणि काळी असून, सर्वांची उत्पत्ती करणारी आहे. तो अजन्मा परमात्मा आपल्या शक्तीच्या सहवासात रममाण होतो; दुसरा अजन्मा जीव मात्र, तिला सोडून, इतर सुखाच्या शोधात जातो. दोन पक्ष्यांसारखे, एकाच झाडावर एकत्र बसलेले—एक गोड फळ खातो, तर दुसरा न खाताच फक्त पाहतो. त्या झाडावर, जीव लपलेला आणि गुंतलेला असल्याने दुःखी असतो; पण जेव्हा तो दुसऱ्या, सर्वोच्च कारण असलेल्या प्रभूचे दर्शन करतो, तेव्हा त्याला समाधान लाभते. त्याच्या महानतेचे ज्ञान झाल्यावर, तो सर्व दुःखातून मुक्त होतो आणि आनंद प्राप्त करतो; वेद, यज्ञ, ऋतू, भूतकाळ आणि भविष्य—हे सर्व तोच आहे. प्रभू आपल्या मायाशक्तीने या सृष्टीची निर्मिती करतो; माया हीच प्रकृती आहे, आणि मायेला व्यापणारा तोच महान प्रभू आहे. त्याच्या अवयवांनी हे संपूर्ण विश्व व्यापलेले आहे; तो अत्यंत सूक्ष्म असून, गर्भातही विद्यमान आहे. जो फक्त शिवालाच सृष्टीकर्ता आणि व्यापक प्रभू म्हणून ओळखतो, तो परम शांतीला प्राप्त होतो. तोच काळ आहे, रक्षक, शासक आणि सर्व विश्वाचा अधिपती; त्या सर्वज्ञ प्रभूचे ज्ञान झाल्यावर, मनुष्य मृत्यूच्या फासातून मुक्त होतो. जो अत्यंत सूक्ष्म प्रभू, तुपाच्या अत्यंत सूक्ष्म सारासारखा, सर्व जीवांत गुप्त आहे, त्याचे ज्ञान झाल्यावर सर्व पापांतून मुक्ती मिळते. तोच सर्वोच्च देव, विश्वाचा निर्माता, महान प्रभू आहे; ज्याला हृदयस्थ करून ओळखतो, तो अमरत्वाचा आस्वाद घेतो. जेव्हा काहीच नाही—ना दिवस, ना रात्र, ना अस्तित्व, ना अनस्तित्व—तेव्हा केवळ शिवच अस्तित्वात असतो, आणि त्याच्यापासूनच प्राचीन ज्ञान प्रकट होते. त्याला कोणीही वर, खाली, मध्यभागी पकडू शकले नाही; त्याची तुलना कोणाशीच होऊ शकत नाही, आणि त्याचे नाव अतिशय पवित्र आहे. काही ज्ञानी, निर्भय लोक त्याला अजन्मा म्हणून ओळखतात आणि रक्षणासाठी रुद्राच्या शुभ बाजूला येतात. दोन अविनाशी अक्षरांना सर्वोच्च ब्रह्म आणि अनंत असे म्हटले जाते; ज्ञान आणि अज्ञान या दोन्ही तिथे गुप्तपणे वसलेले आहेत. अज्ञान नश्वर आहे, पण ज्ञान अमर आहे; जो या दोन्हीवर राज्य करतो, तोच महान प्रभू आहे. तो एक असून, प्रत्येकाला जाळ्यासारखा अनेक बनवतो आणि सर्वांची निर्मिती करून, पराक्रमाने सर्वांवर प्रभुत्व गाजवतो. तो स्वतःच्या तेजाने सर्व दिशांना—वर, खाली, समोर—प्रकाशित करतो; स्वतःला कोणतीही उपाधी नसतानाही, तोच श्रेष्ठ स्वरूपात स्थिर आहे. प्रत्येक वस्तूची मूळ प्रकृती, त्याचे गुण, भोक्ता आणि भोग्य—या सर्वांचे रूप बदलून, तो विश्वात व्यापून आहे. देव आणि ऋषी त्या सर्वोच्च ब्रह्माला ओळखतात, जो ब्रह्माचा आणि जगाचा मूळ आहे, आणि जो गूढ उपनिषदात लपलेला आहे. जे शिवाला प्रत्यक्ष अनुभूतीने जाणतात, ज्याला इच्छा नाही, जो सृष्टी व लय घडवतो, जो काळाचे विभाग निर्माण करतो, ते शरीराचा त्याग करतात. काही भ्रमित लोक प्रकृतीला अंतिम मानतात; काही काळाला अंतिम मानतात. पण प्रत्यक्षात, हे सर्व त्या देवाच्या महानतेमुळेच आहे, ज्यामुळे हे विश्व फिरते. ज्याने हे सर्व आच्छादले आहे, ज्याचे स्वरूप काळाच्या पलीकडे आहे, ज्यामुळे सर्व क्रिया घडतात आणि पंचमहाभूतांसह रूपांतर होते. तीच कृती वारंवार करून, आणि पुन्हा त्यातून निवृत्त होऊन, योगाने मनुष्य त्या तत्त्वाशी, त्याच्या स्वतःच्या स्वरूपाशी एकरूप होतो.