शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
एकदा, आपल्या सामर्थ्यानुसार आणि कपटाशिवाय, जो कोणी लिंग किंवा मूर्तीच्या पूजेसाठी सामुग्री आणू शकतो, त्याने ती भक्तिभावाने अर्पण केली पाहिजे आणि सातत्याने पूजा केली पाहिजे. भक्तिपूर्वक मंडप, प्रवेशद्वार, तीर्थक्षेत्र, मठ, शेत, उत्सव, वस्त्रे, सुवासिक द्रव्ये, हार, धूप आणि दीप यांसारख्या गोष्टी अर्पण कराव्यात. विविध प्रकारचे अन्न, गोड पदार्थ, भाजीपाला, छत्र, ध्वज, पंखा आणि चामर यांसकट सर्व पूजेच्या वस्तूही अर्पण कराव्यात. लिंग किंवा मूर्तीला राजमान्यतेसारखे सर्व सन्मान द्यावेत, तसेच आपल्या शक्तीनुसार प्रदक्षिणा, नमस्कार आणि स्तोत्रपाठ करावा. महाभक्तीने, दररोज आह्वानापासून विसर्जनापर्यंतची सर्व पूजाविधी पार पाडावेत आणि अशा प्रकारे शंकराच्या लिंग आणि मूर्तीत परमेश्वराची पूजा करावी. अशा भक्तिभावाने पूजा केल्यास, शिवाच्या कृपेने, जरी इंद्रियांचे नियंत्रण सुटले तरीही, साधकाला सिद्धी प्राप्त होते; प्राचीन काळातील महान लोक केवळ लिंग आणि मूर्तीची पूजा करून मुक्त झाले. सर्वत्र, देवतांचा समूह केवळ मूर्तीच्या रूपातच पूजला जातो; परंतु शिवाची पूजा मात्र लिंग आणि मूर्ती या दोन्ही रूपांत केली जाते—हे कसे? हे महान ऋषींनो, हा प्रश्न अत्यंत पुण्यशाली आणि अद्भुत आहे; या विषयावर फक्त महादेवच सांगू शकतात, कारण दुसरा कोणीही नाही. म्हणून मी तुम्हाला ते सांगतो, जे शिवाने सांगितले आणि गुरुमुखातून ऐकले: शिव हा ब्रह्मस्वरूप असल्याने त्याला 'निर्विकल्प' किंवा 'अवयवी' म्हणतात. त्याला रूप असल्याने तो 'सवयवी' आहे; त्यामुळे तो अवयवी आणि सवयवी दोन्ही आहे. त्याच्या अवयवी स्वरूपामुळे त्याचे लिंग निराकार आहे आणि त्याच्याशी एकरूप आहे. सवयवी स्वरूपामुळे मूर्ती हे त्याचे रूप आहे. दोन्ही स्वरूपे असल्याने त्याला 'ब्रह्म' असे सर्वोच्च नाव मिळाले आहे. म्हणूनच, लोक दोन्ही—लिंग आणि मूर्ती—नेहमी पूजतात; कारण इतर देवता ब्रह्म नसल्यामुळे ते कधीही अवयवी नसतात. त्यामुळे, अवयवी असलेले लिंग इतर देवतांच्या स्वामींनी कधीही पूजले जात नाही; आणि इतर देवता ब्रह्म नसून जिवंत प्राणी आहेत. म्हणूनच, मूर्तीचेच मूकपणे पूजन होते; इतर देवता हे जिवंत प्राणी आहेत, पण शंकर मात्र ब्रह्म आहे. हे वेदांताच्या तत्त्वाने सिद्ध झाले आहे आणि प्रणवाच्या अर्थाने प्रकट झाले आहे. पूर्वी, मंदार पर्वतावर नंदीकेश्वर यांना असाच प्रश्न विचारण्यात आला होता. ब्रह्मपुत्र, ज्ञानी सनत्कुमार यांनी शिव आणि इतर अवलंबित देवतांविषयी सर्वत्र विचारले होते. सर्वसामान्यपणे, मूर्तीच पूजेचा विषय म्हणून ऐकली आणि पाहिली जाते; पण केवळ शिवाच्या पूजेत लिंग आणि मूर्ती दोन्ही आढळतात. म्हणूनच, हे शुभेच्छू, मला खरी तत्त्वे सांग, जेणेकरून मी नीट समजू शकेन; हा अतुलनीय प्रश्न ब्रह्मचिन्ह असून गुप्त आहे. मी तुला शिवाने सांगितलेले, भक्तिपूर्वक सांगतो: शिव ब्रह्मस्वरूप आणि अवयवी असल्याने तो अवयवी आहे. त्याचे लिंग सर्व वेदांत पूजेसाठी ग्राह्य मानतात; आणि सवयवी असल्याने तो दोन्ही स्वरूपात आहे. त्याचप्रमाणे, मूर्ती सर्वत्र पूजेसाठी ग्राह्य आहे; आणि इतर देवता जिवंत आणि सवयवी असल्याने तसेच सर्वत्र आहे. मूर्तीचेच पूजन वेदाने मान्य केले आहे; आणि जेव्हा देवता प्रकट होतात, तेव्हा सवयवी रूपच दिसते. शिवाचे लिंग आणि मूर्ती हे खरंच दृष्टांताने पाहिले जातात; तू लिंग आणि मूर्तीच्या प्रचाराची गोष्ट सांगितलीस. शिव आणि इतरांमध्ये अंतिम सत्यात भेद आहे; म्हणूनच, लिंग आणि मूर्तीपासून उद्भवणारे तेच सर्वोच्च आहे. हे योगीश्वर, मला लिंगाच्या प्रकट स्वरूपाची चिन्हे ऐकायची आहेत. ऐक, प्रिये, मी तुझ्यावर प्रेमाने सर्वोच्च सत्य सांगतो. पूर्वी, एका महान युगाच्या शेवटी, जेव्हा जग प्रसिद्ध होते, तेव्हा ब्रह्मा आणि विष्णु हे दोन महान आत्मे एकमेकांशी वाद घालू लागले. त्यांचा गर्व दूर करण्यासाठी, परमेश्वराने अनंत स्तंभाच्या रूपाने, त्यांच्या मध्ये स्वतःचे खरे स्वरूप प्रकट केले. मग, त्या स्तंभ-रूप लिंगातून, शिवाने सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी स्वतःचे लिंग दाखवले. त्या वेळेपासून, या जगात, परमेश्वराचे लिंग निराकार मानले जाते आणि मूर्ती साकार स्वरूपात स्थापन केली जाते. इतर देवतांसाठी केवळ मूर्तीच स्थापन केली जाते; प्रत्येक देवतेची मूर्ती त्यांना त्यांच्या इच्छित भोग देते आणि शुभ असते. पण शिवाचे लिंग-मूर्ती दोन्ही भोग आणि मोक्ष देतात आणि शुभ आहेत. एकदा, योगीश्वर, विष्णु शेषनागावर विश्रांती घेत होते, त्यांच्या सेवकांनी वेढलेले आणि अत्यंत ऐश्वर्यात मग्न. योगायोगाने, ब्रह्मज्ञानात प्रवीण ब्रह्मा तिथे आले आणि कमलनयन विष्णूला त्यांच्या सुंदर शय्येवर झोपलेले पाहून विचारले, "तू कोण आहेस, जो या माणसासारखा झोपलास आणि मला अभिमानाने पाहतोस? उठ, पुत्रा, बघ मी तुझ्याकडे आलो आहे, तुझा स्वामी." "आपला गुरु आणि स्वामी समोर आला असता, जो गर्वाने वागतो, तो विश्वासघातकी आणि मूर्ख असतो; त्याला प्रायश्चित्त सांगितले आहे." हे शब्द ऐकून, विष्णु रागावले तरीही त्यांनी बाह्य शांतता दाखवली: "शांती असो, स्वागत आहे, पुत्रा, बस, हे आसन घे." "तुझे चेहरा का असा कठोर दिसतो, तुझी नजर वाघासारखी का आहे, हे विष्णु? तुझ्यात मोठा गर्व आला आहे, काळाच्या प्रवाहाने. पुत्रा, मी या जगाचा पितामह आहे, तू रक्षणकर्ता आहेस. हे जग माझ्यातच वास करते, पण तू माणसांत चोरासारखा वागत आहेस." "माझ्या नाभीतील कमलातून जन्मलेला, तू माझा पुत्र आहेस, पण तू व्यर्थ बोलतोस." अशा प्रकारे, हे दोघे मोहग्रस्त आणि अजिंक्य वाद करीत राहिले—"मीच सर्वोच्च आहे, तू नाही; मीच स्वामी आहे, तू नाही." एकमेकांचा नाश करण्याची इच्छा बाळगून, ते युद्धासाठी सज्ज झाले. ते दोन्ही अमर वीर, ब्रह्मा हंसावर आणि विष्णु गरुडावर आरूढ होऊन, एकमेकांशी युद्ध करू लागले; आणि त्यांच्या अनुयायांनीही परस्परांशी संघर्ष केला.