शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
एकदा, महर्षी व्यास यांनी पूजनीय कुमार—सन्माननीय सनत्कुमार—यांना विनंती केली की, त्यांनी मोक्षाचा निश्चित कारण सांगावे. कुमार, जे समर्थ होते, त्यांनी त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांसमोर मोक्षाचा निःसंशय मार्ग सांगितला. ते म्हणाले, “शंभूचे (शिवाचे) श्रवण, कीर्तन आणि मनन—ही तीन महान साधने आहेत. हीच व्रती विद्वानांनी सांगितली असून वेदांनीही मान्य केली आहे. पूर्वी मीही गोंधळात पडलो होतो, इतर मार्गांचा पाठपुरावा करत असताना माझे मन अस्थिर झाले होते. मग मी स्थिर मंदार पर्वतावर तपश्चर्या आरंभली. त्या वेळी, शिवाच्या आज्ञेने, करुणामूर्ती, सर्वांचे साक्षीदार आणि गणाधिपती असलेले पूज्य नंदिकेश्वर प्रकट झाले. त्यांनी मला स्नेहपूर्वक मोक्षाचा श्रेष्ठ उपाय सांगितला—शंभूचे श्रवण, कीर्तन आणि मनन—हेच वेदांनी प्रमाणित केलेले आहेत. शिवांनी स्वतः मला सांगितले की, ‘हे ब्राह्मण, पुन्हा पुन्हा श्रवण वगैरे साधना कर.’ असे सांगून तो आनंदित प्रभू आपल्या गणांसह तेजस्वी विमानात बसून श्रेष्ठ स्थानाकडे निघून गेले. अशा प्रकारे, हे सूत, पूर्वीची ही सुंदर कथा सांगितली गेली; आणि तुझ्याद्वारे श्रवणादि तीन साधनांचा मोक्षमार्ग सांगितला गेला आहे. तेव्हा विचारले गेले, “जर एखाद्याला हे श्रवण, कीर्तन, मनन करणे शक्य नसेल, तर तो कोणता उपाय करावा की ज्यामुळे त्याला सहज मोक्ष मिळेल?” त्यावर उत्तर आले, “जेव्हा हे त्रीधा साधन शक्य नसेल, तेव्हा शिवलिंग किंवा शंकराची मूर्ती स्थापावी आणि दररोज भक्तीने त्याची पूजा करावी, म्हणजे संसारसागर पार करता येतो. आपल्या क्षमतेनुसार, कपट न करता, पूजेचे साहित्य आणावे आणि शिवलिंग अथवा मूर्तीच्या सेवेसाठी अर्पण करावे. भक्तीपूर्वक मंडप, महाद्वार, तीर्थ, मठ, शेत, उत्सव, वस्त्र, सुवास, पुष्पमाळा, धूप, दीप यांचा अर्पण करावा. विविध नैवेद्य, पिठले, उपाहार, छत्र, ध्वज, पंखा, चामर यांसह सर्व सन्मान अर्पण करावे. शिवलिंग वा मूर्तीला राजोपचार करावे, प्रदक्षिणा, नमस्कार, आणि जप करावा. महाभक्तीने दररोज आवाहनापासून विसर्जनापर्यंत सर्व विधी पार पाडावेत. असे केल्याने शिवलिंग किंवा शंकरमूर्तीमध्ये भगवानाची पूजा होते. शिवाच्या कृपेने, श्रवण-कीर्तन-मनन सोडले तरीही, अशी पूजा केल्याने सिद्धी मिळते. प्राचीन काळी महान पुरुष फक्त लिंग वा मूर्तीची पूजा करून मुक्त झाले. सर्व देवतांची पूजा मूर्तीच्या रूपातच होते; पण शिवाची पूजा लिंग आणि मूर्ती—दोन्ही रूपांत सर्वत्र कशी होते, हे विचारले गेले. हे महान ऋषींनो, हा अत्यंत पुण्य आणि अद्भुत प्रश्न आहे; यात फक्त महादेवच उत्तर देऊ शकतात, कारण त्यांच्या व्यतिरिक्त कोणी नाही. शिवाने काय सांगितले ते मी सांगतो: शिव हे ब्रह्मस्वरूप, ‘निष्कल’—अवयव नसलेले—म्हणून ओळखले जातात. त्यांना ‘सकल’—अवयवयुक्त—म्हणूनही ओळखले जाते, कारण ते साकारही आहेत. म्हणूनच ते सकल आणि निष्कल दोन्ही आहेत. शिवलिंग हे त्यांचे निराकार रूप, तर मूर्ती हे साकार रूप आहे. म्हणूनच, लोक दोन्ही, लिंग आणि मूर्ती, यांची पूजा करतात. इतर देवता ब्रह्म नसल्याने त्यांचे स्वरूप कधीही पूर्णपणे निर्गुण नसते. म्हणून, लिंग हे इतर देवतांनी कधीही पूजले जात नाही; इतर देवता जिवंत जीव असून, ब्रह्मरूप नाहीत. मूर्ती हीच साकार असल्याने तिची शांततेने पूजा होते; इतर देवता जिवंत जीव आहेत, पण शंकर एकट्याच ब्रह्म आहेत. हे वेदांताच्या तत्त्वाने आणि प्रणवाच्या अर्थाने सिद्ध झाले आहे. पूर्वी मंदार पर्वतावर नंदिकेश्वर यांना असाच प्रश्न विचारला गेला होता. ब्रह्मदेवांचे पुत्र, ज्ञानी सनत्कुमार यांनी शंकर आणि इतर अवलंबित देवतांबद्दल विचारले होते. इतर देवतांच्या पूजेत फक्त मूर्तीच पूजली जाते; पण शंकराच्या पूजेत लिंग आणि मूर्ती—दोन्हींचा समावेश आहे. म्हणूनच, हे शुभेच्छू, मला खरे तत्त्व सांग, जेणेकरून मला नीट समजेल; हा प्रश्न अत्यंत गूढ आणि ब्रह्मचिन्ह आहे. शिवाने काय सांगितले ते मी भक्तीने सांगतो: शिव ब्रह्मरूप असल्याने ते निष्कल आहेत. त्यांचे लिंग सर्व वेदांनी पूजेसाठी मान्य केले आहे; आणि ते सकलही आहेत—म्हणूनच ते दोन्ही आहेत. त्याचप्रमाणे, मूर्ती सर्वत्र पूजेसाठी मान्य आहे; इतर देवता जिवंत जीव असल्याने ते सकल आहेत. मूर्तीचीच पूजा वेदप्रमाणे केली जाते; आणि जेव्हा देवता प्रकट होतात, तेव्हा साकार रूपच दिसते. शिवाचे लिंग आणि मूर्ती हेच ध्यानात येतात; तू लिंग आणि मूर्तीच्या प्रसाराची महती सांगितलीस. शिव आणि इतर देवतांमध्ये अंतिम सत्यात भेद आहे; म्हणूनच, लिंग आणि मूर्तीपासून उत्पन्न होणारेच सर्वोच्च आहे. मग विचारले गेले, “योगेश्वर, मला लिंगाच्या प्रादुर्भावाची चिन्हे ऐकायची आहेत.” त्यावर, “हे प्रिय, तुझ्यावर स्नेहाने मी श्रेष्ठ सत्य सांगतो,” असे उत्तर मिळाले. पूर्वी, एका महाकल्पाच्या शेवटी, जेव्हा जग प्रसिद्ध होते, तेव्हा ब्रह्मा आणि विष्णु—हे दोन महात्मे—एकमेकांशी श्रेष्ठत्वावरून वाद घालू लागले. त्यांचा अहंकार दूर करण्यासाठी, परात्पर प्रभूने अनंत स्तंभाच्या रूपात स्वतःचे खरे स्वरूप दोघांच्या मध्ये प्रकट केले. मग त्या लिंगचिन्हातून, शिवाने स्तंभस्वरूपाने स्वतःचे लिंग दर्शविले, सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी. त्या वेळेपासून, या जगात प्रभूचे लिंग निराकार मानले गेले, आणि त्याचप्रमाणे साकार मूर्तीही शिवरूप मानली गेली. इतर देवतांसाठी केवळ मूर्तीच पूजली जाते; त्यांच्या मूर्ती त्यांना संबंधित भोग प्रदान करतात आणि मंगल आहेत. पण शिवाचे लिंग-मूर्ती दोन्ही भोग आणि मोक्ष देतात व सर्वोत्कृष्ट मंगल आहेत. असा हा शिवलिंग आणि मूर्तीचा परम अद्वितीय, वेदमान्य, मोक्षप्रद मार्ग सनत्कुमारांनी सांगितला.