महर्षी, मी तुला त्रिपुंड्राची महती थोडक्यात सांगितली आहे. ही सर्व प्राणिमात्रांशी संबंधित असलेली गुप्त गोष्ट तू गुपितच ठेवावी. हे ऋषिश्रेष्ठ, त्रिपुंड्राचे तीन रेषा, ज्येष्ठांनी सांगितलेल्या ठराविक स्थळी—म्हणजे कपाळावर आणि इतर अंगांवर—लावाव्यात. कपाळावर त्रिपुंड्र लावताना, भुवयांच्या मध्ये सुरू करून दोन्ही भुवया जिथे संपतात तिथपर्यंत लांबी ठेवावी, अशी मोजमाप आहे. मधल्या आणि अनामिक बोटांनी, उलट दिशेने, अंगठ्याने राखेचा रेषा ओढावी—यालाच त्रिपुंड्र म्हणतात. राख तिन्ही बोटांनी काळजीपूर्वक घेऊन, भक्तीभावाने त्रिपुंड्र लावावे; हे सर्वोच्च भोग आणि मोक्ष प्रदान करते. या तीन रेषांसाठी प्रत्येकी नऊ देवता आहेत. आता मी तुला त्या सर्व अंगांवरील देवतांची माहिती सांगतो—तू लक्षपूर्वक ऐक. पहिल्या रेषेच्या देवता: ‘अ’ अक्षर, गृह्याग्नि, पृथ्वी, धर्म, रजोगुण, ऋग्वेद, क्रियाशक्ती, प्रातःस्नान आणि महादेव—शिवभक्तांनी हे जाणावे. दुसऱ्या रेषेत ‘उ’ अक्षर, दक्षिणाग्नि, आकाशतत्त्व, यजुर्वेद, मध्याह्नस्नान, इच्छाशक्ती आणि महेश्वर हे आहेत. तिसऱ्या रेषेत ‘म’ अक्षर, हविष्याग्नि, परमात्मा, रात्र-आंधार, ज्ञानशक्ती, सामवेद, तृतीय स्नान आणि स्वयं शिव हे देवता आहेत. या प्रकारे, प्रत्येक स्थळी असणाऱ्या अधिष्ठान देवतांना खरी भक्तीपूर्वक वंदन करून, शुद्ध मनाने त्रिपुंड्र लावावा—यामुळे भोग आणि मोक्ष दोन्ही प्राप्त होतात. हे ऋषिवर, आता मी तुला या अधिष्ठान देवतांचे स्थान सांगतो. एकूण बत्तीस, किंवा सोळा, किंवा आठ, किंवा पाच अशी स्थाने सांगितली आहेत—इतर कुठलीही नाहीत. बत्तीस स्थाने म्हणजे: डोक्याचा शिरोभाग, कपाळ, दोन्ही कान, दोन्ही डोळे, नाकपुड्या, तोंड, घसा, दोन्ही हात, कोपरे, मनगटे, हृदय, दोन्ही बाजू, नाभी, दोन्ही अंडकोष, मांडी, घोटे, गुडघे, पिंडऱ्या आणि दोन्ही पाय. या सर्व स्थाने, अग्नि, जल, पृथ्वी, वायू, दिशा, दिशांचे पालक आणि वसु यांच्यासह सांगितली आहेत. वसु म्हणजे: पृथ्वी, ध्रुव, चंद्र, जल, वायू, अग्नि, प्रभात आणि तेज. केवळ यांची नावे उच्चारूनही ज्ञानीजन त्रिपुंड्र लावू शकतात; किंवा एकाग्रतेने सोळा स्थळी लावावे. सोळा स्थाने: शिर, कपाळ, घसा, दोन्ही खांदे, बाहू, कोपरे, मनगटे, हृदय, नाभी, बाजू, पाठ—यावर शिव, शक्ती, रुद्र, ईश, नारद आणि वामा पासून नवगणिका अशा सोळा देवता स्थापन करून पूजन करावे. तसेच, दोन अश्विनी कुमार—नासत्य आणि दस्र—यांचा उल्लेख आहे. किंवा, शिर, केस, कान, चेहरा, दोन्ही बाहू, हृदय, नाभीच्या दोन्ही बाजू, दोन्ही मांडी, गुडघे, पाय आणि पाठ—ही सोळा स्थाने: येथे शिव, चंद्र, रुद्र, विघ्नेश, विष्णु, हृदयावर श्री, नाभीवर शंभू, प्रजापती, नाग, नागकन्या, आणि पायांवर ऋषिकन्या व महासागर आणि तीर्थस्थाने, पाठिवर विस्तार—अशी देवता सांगितली आहे. आठ स्थाने: गुप्त स्थान, कपाळ, दोन्ही कान, सर्वोच्च (मस्तक), दोन्ही खांदे, हृदय, नाभी—येथे ब्रह्मा व सप्तर्षि आणि देवता सांगितल्या आहेत. पाच स्थाने: शिर, बाहू, हृदय, नाभी—यावर भस्मज्ञानी त्रिपुंड्र लावतात. व्यक्तीच्या सामर्थ्यानुसार, वेळ, स्थान यानुसार जितके शक्य असेल तितक्या स्थळी त्रिपुंड्र लावावे; शक्य नसेल तर निदान कपाळावर तरी त्रिपुंड्र व इतर चिन्हे लावावीत. शिवाचा, त्रिनेत्रीचा, तीन गुणांचा आधार, तीन वेदांचा मूळ, या स्मरणाने ‘शिवाय नमः’ म्हणत कपाळावर त्रिपुंड्र लावावा. ‘नमः’ आणि ‘ईशा’ या दोन अक्षरांनी दोन्ही बाजूंना, तसेच दोन्ही बाहूंवर, पितरांसाठी खाली, उमा-ईशासाठी वर, पाठ आणि मस्तकाच्या मागे असे त्रिपुंड्र लावावे. हे शैणक, आता मी तुला थोडक्यात रुद्राक्षाची महती सांगतो. रुद्राक्ष हे शिवाला अतिप्रिय, परमपावन आहे; केवळ त्याचे दर्शन, स्पर्श किंवा जप केल्याने सर्व पापांचा नाश होतो. रुद्राक्षाची महती प्रथम शिवाने देवीसाठी, लोकांच्या कल्याणासाठी सांगितली होती. ‘हे देवी, मी तुझ्या आनंदासाठी आणि भक्तांच्या कल्याणासाठी महेशानी शिवाने सांगितलेली रुद्राक्षाची महती सांगतो—ऐक. हे महेशानी, अनेक हजारो दिव्य वर्षे मी मनःसंयमाने, थरथरत असताना, तपश्चर्या करत होतो. तेव्हा, लोकांच्या कल्याणासाठी, परमेश्वराने आपल्या इच्छेने, खेळकरपणे माझ्या डोळ्यांचे उघडले, हे परमेशानी!