एकदा ध्यानात पूर्णपणे मग्न असलेल्या आणि जागृत झालेल्या त्या ऋषीने अजन्मा परमात्म्याचे दर्शन केले. अत्यंत कुतूहलाने, तो नम्रतेने त्या प्रभूला नमस्कार करून बोलू लागला. ऋषीने प्रथम पाण्याचा अर्घ्य अर्पण केला, हातपाय धुण्यासाठी पाणी दिले आणि देवतेला योग्य असा आसन दिला. त्या ऋषीच्या नम्रतेने संतुष्ट होऊन, प्रभूने गंभीर आवाजात त्याच्याशी संवाद साधला. "हे ऋषी, तु सत्य स्वरूपाचा ध्यान कर, जो प्रत्यक्ष अनुभूतीसाठी योग्य आहे. येथे, शिव तुझ्या सहवासात असताना, तु कोणत्या हेतूने तप करत आहेस?" कुमाराने असे विचारल्यावर, त्या ऋषीने आपली मनोभावना स्पष्ट केली: "धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष—हे वेदमार्गाने, भक्तिपूर्वक साध्य करण्याचा माझा उद्देश आहे. तुझ्या कृपेने मी जगात अनेक गोष्टी स्थापन केल्या आहेत; आणि मी सर्व प्रकारे गुरू झालो आहे, तरीही... अद्भुत गोष्ट अशी की, मुक्ती देणारे ज्ञान मला उत्पन्न होत नाही. मी मुक्तीसाठी तप करतो, पण याचे कारण मला माहित नाही." ऋषी व्यासाने आदरणीय कुमाराला विनंती केल्यावर, कुमाराने ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या व्यासाला मुक्तीचा निश्चित कारण सांगितले: "शंभूचे श्रवण, स्तुती आणि ध्यान—हे तीन महान उपाय, वेदांनी अनुमोदित आणि साधन म्हणून सांगितले आहेत." कुमाराने पुढे सांगितले, "पूर्वी मी अन्य उपायांच्या शोधात गोंधळलेलो, अस्थिर झालो होतो. मग मी स्थिर मंदर पर्वतावर तप केले. तेव्हा शिवाच्या आज्ञेने, आदरणीय नंदिकेश्वर, सर्वांचा साक्षीदार, गणांचा स्वामी, करुणामय प्रभू, प्रकट झाला. त्याने मला अत्यंत प्रेमाने मुक्तीचा सर्वोच्च मार्ग सांगितला—शंभूचे श्रवण, स्तुती आणि ध्यान, जे वेदांनी अनुमोदित आहे." "मुक्तीसाठी हा त्रिसूत्री मार्ग मला शिवाने स्वतः सांगितला: 'हे ब्राह्मण, वारंवार श्रवण वगैरे साधना कर.' असे सांगून, आनंदित प्रभू आपल्या अनुयायांसह, आपल्या दिव्य विमानात, श्रेष्ठ निवासस्थानी निघून गेला." "अशा प्रकारे, हे उत्तम पूर्वकालीन कथन सांगितले गेले आहे; हे सूत, श्रवणादि त्रिसूत्री मुक्तीचा मार्ग तु सांगितला आहे." पुढे प्रश्न उपस्थित झाला: "जर कोणी श्रवणादि त्रिसूत्री साधना करू शकत नाही, तर कोणत्या कृतीने मनुष्य मुक्त होतो? कोणत्या सहज कृतीने मुक्ती प्राप्त होते?" उत्तर आले: "जर कोणी श्रवण, स्तुती आणि ध्यान साधना करू शकत नाही, तर त्याने शंकराचा लिंग किंवा मूर्ती स्थापन करावी, आणि दररोज तिची पूजा करावी, त्यामुळे संसाररूपी समुद्र पार करता येतो." "आपल्या सामर्थ्यानुसार, कपट न करता, जो जे साहित्य आणू शकतो, ते लिंग किंवा मूर्तीच्या पूजेसाठी अर्पण करावे आणि सतत पूजा करावी." "भक्तिपूर्वक मंडप, प्रवेशद्वार, तीर्थ, मठ, शेत, उत्सव, वस्त्र, सुगंध, फुलांची माळ, धूप, दीप अर्पण करावे." "विविध अन्न, पिठाचे पदार्थ, फराळ, छत्र, ध्वज, पंखा, चवरी आणि त्याचे सर्व उपकरणे अर्पण करावे." "लिंग आणि मूर्तीला सर्व राजकीय सन्मान द्यावा, प्रदक्षिणा, नमस्कार आणि जप करावा, जितकी क्षमता असेल तितकी." "महाभक्तीने दररोज आह्वानापासून समाप्तीपर्यंत सर्व विधी करावे; अशा प्रकारे शंकराच्या लिंग आणि मूर्तीमध्ये प्रभूची पूजा करावी." "शिवाच्या कृपेने, श्रवण-स्तुती-ध्यान सोडले तरीही, यश मिळते; पूर्वीचे महान लोक केवळ लिंग आणि मूर्तीच्या पूजेतून मुक्त झाले." "सर्वत्र, देवतेंच्या समूहांची पूजा केवळ मूर्तीच्या रूपात होते; पण शिवाची पूजा सर्वत्र लिंग आणि मूर्ती दोन्ही रूपात का होते?" "हे महान ऋषींनो, हा प्रश्न धर्मयुक्त आणि अत्यंत अद्भुत आहे; या बाबतीत, केवळ महादेवच वक्ता आहे, अन्य कोणीही नाही." "मी तुम्हाला शिवाने सांगितलेले सांगतो, जे गुरूच्या मुखातून ऐकले आहे: शिव ब्रह्मस्वरूप असल्यामुळे 'निर्गुण' आहे." "तो सगुण आहे, म्हणून 'सगुण' आहे; त्यामुळे तो सगुण आणि निर्गुण दोन्ही आहे. निर्गुण असल्यामुळे त्याचे लिंग निराकार आणि त्याच्याशी एकरूप आहे." "सगुण असल्यामुळे मूर्ती त्याचा आकार आहे; दोन्ही स्वरूपामुळे, 'ब्रह्म' या शब्दाने त्याला सर्वोच्च म्हटले जाते." "खरं तर, लिंग आणि मूर्ती लोकांनी नेहमीच पूजले आहेत; कारण इतर देवता ब्रह्म नाहीत, ते कधीही निर्गुण नाहीत." "म्हणून, निर्गुण लिंग देवताओंच्या अधिपतींनी पूजले जात नाही; आणि इतर देवता ब्रह्म नसल्यामुळे, ते जीव आहेत, तसेच इतर देवता समूहही." "फक्त मूर्ती, सगुण असल्यामुळे, मौनात पूजली जाते; इतर जीव आहेत, शंकर मात्र ब्रह्म आहे." "हे वेदान्ताच्या तत्त्वाने स्थापित आणि प्रणवाच्या अर्थाने प्रकट झाले आहे; पूर्वी मंदरावर नंदिकेश्वराला अशाच प्रकारे विचारले गेले होते." "सानेत्कुमार, ब्रह्माचा पुत्र आणि ज्ञानी ऋषी, त्याने शिव आणि इतर आश्रित देवतांविषयी, सर्वत्र विचारले." "सर्वत्र, मूर्तीच पूजेचा विषय म्हणून ऐकले आणि पाहिले जाते; शिवाच्या पूजेत मात्र लिंग आणि मूर्ती दोन्ही दिसतात." "म्हणून, हे शुभ, मला खरे तत्त्व सांग, जे माझ्या समजासाठी उत्तम आहे; हा अतुलनीय प्रश्न गुप्त आहे, ब्रह्माचा चिन्ह आहे." "मी तुम्हाला शिवाने सांगितलेले सांगतो, हे पापरहित, भक्तिपूर्वक: शिव ब्रह्मस्वरूप असल्यामुळे, तो निर्गुण आहे." "त्याचे लिंग सर्व वेदांनी पूजेसाठी स्वीकारले आहे; आणि तो सगुण आहे, त्यामुळे तो सगुण-निर्गुण दोन्ही आहे." "त्याचप्रमाणे, मूर्ती सर्वत्र पूजेसाठी स्वीकारली जाते; आणि इतर देवता जीव आणि सगुण असल्यामुळे, सर्वत्र तसे आहे." "वेदांच्या निर्णयानुसार, मूर्तीच पूजेसाठी स्वीकारली जाते; आणि जेव्हा देवता प्रकट होतात, तेव्हा सगुण रूपच दिसते." "शिवाचे लिंग आणि मूर्ती वास्तवात दृष्टिपथात येतात; हे भाग्यवान, तु लिंग आणि मूर्तीच्या प्रचाराचा उल्लेख केला आहे." "शिव आणि इतर देवतांमध्ये अंतिम सत्यात भेद आहे; म्हणून, लिंग आणि मूर्तीपासून उत्पन्न झालेले तेच सर्वोच्च आहे." अशा प्रकारे, या कथा आणि संवादांतून, शिवपूजेतील लिंग आणि मूर्तीचे तत्त्व, त्याचे सगुण-निर्गुण स्वरूप, आणि मुक्तीचा मार्ग स्पष्ट केला जातो.