शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
सज्जनांच्या संगतीमुळे प्रथम ऐकणे घडते; त्यानंतर सृष्टीच्या अधिपतीचे (शिवाचे) नामस्मरण होते, आणि जेव्हा हे दृढ होते, तेव्हा ध्यान हे सर्वश्रेष्ठ मानले जाते. अखेरीस, सर्व काही शंकराच्या कृपाकटाक्षानेच घडते. या साधनेचे महत्त्व सांगताना, प्राचीन ऋषींनी एक प्रसंग कथन केला आहे. ते मी तुझ्यासाठी सांगतो, लक्षपूर्वक ऐक. पूर्वी माझे गुरु, व्यास, जे पराशर ऋषींचे पुत्र होते, त्यांनी शुभ्र सरस्वतीच्या तीरावर अशांत चित्ताने तपश्चर्या केली होती. त्या वेळी, योगायोगाने, तेजस्वी दिव्य विमानात विराजमान असलेले पुण्यशाली सनत्कुमार माझ्या गुरुंसमोर प्रकट झाले. ध्यानात मग्न असलेले, जागृत झालेले व्यास ऋषी, त्यांनी अजन्मा सनत्कुमारांना पाहिले. अत्यंत कुतूहलाने, त्यांनी नम्रतेने वंदन केले आणि त्यांना जल अर्पण करून, देवतेस शोभेल असे आसन दिले. संतुष्ट होऊन, सनत्कुमारांनी गंभीर स्वरात व्यासांना विचारले, "हे महर्षे, येथे शिवसह तु खरे तत्त्व जाणण्यासाठी तपश्चर्या का करीत आहेस?" सनत्कुमारांनी असे विचारल्यावर, व्यासांनी आपली भावना स्पष्ट केली: "धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष — हे चारही वेदमार्गाने भक्तिपूर्वक साध्य करण्यासाठी मी प्रयत्न करतो. तुमच्या कृपेने मी जगात अनेक गोष्टी स्थापन केल्या आहेत; मी सर्व प्रकारे गुरुही झालो आहे. तरीसुद्धा, मुक्तीला नेणारे खरे ज्ञान मला मिळत नाही — हे खरेच आश्चर्यकारक आहे. मी मुक्तीसाठी तप करतो, पण याचे कारण मला समजत नाही." म्हणून, व्यास ऋषींनी विनंती केल्यावर, समर्थ सनत्कुमारांनी ब्राह्मणश्रेष्ठ व्यासांना मुक्तीचे निश्चित कारण सांगितले: "शंभूचे श्रवण, कीर्तन आणि स्मरण — ही तीन महान साधने आहेत. वेदांनीही या साधनांचा स्वीकार केला आहे." सनत्कुमार पुढे सांगतात, "पूर्वी, मी इतर मार्गांच्या शोधात असताना संभ्रमित होतो. मग मी अचल मंदार पर्वतावर तपश्चर्या केली. तेव्हा शिवाच्या आज्ञेने, करुणामूर्ती, सर्वांचे साक्षीदार, गणांचे अधिपती नंदीश्वर प्रकट झाले. त्यांनी प्रेमाने मला मुक्तीचे श्रेष्ठ साधन सांगितले — शंभूचे श्रवण, कीर्तन आणि स्मरण, वेदांनी अनुमोदित केलेले. हे त्रिसाधन मला स्वतः शिवाने सांगितले: 'हे ब्राह्मण, पुन्हा पुन्हा श्रवण आणि इतर साधने कर.' असे सांगून, आनंदित प्रभु आपल्या गणांसह दिव्य विमानाने उत्तम लोकात गेले." "अशा प्रकारे, हे उत्तम प्राचीन चरित्र मी सांगितले; सूताजी, श्रवणादी त्रिसाधन मुक्तीचा मार्ग आहे, हे मी तुला सांगितले." तेव्हा शिष्य विचारतो, "जर कुणाला हे श्रवणादी त्रिसाधन शक्य नसेल, तर तो कोणत्या कृतीने मुक्त होतो? कोणत्या सहज कृतीने मुक्ती मिळते?" उत्तर येते: "जर श्रवणादी त्रिसाधन शक्य नसेल, तर शंकराचे लिंग किंवा मूर्ती स्थापन करून, रोज त्याची पूजा करावी. त्यामुळे संसारसागर पार करता येतो. आपल्या सामर्थ्यानुसार, कपट न करता, ज्या वस्तू आणता येतील त्या लिंग किंवा मूर्तीला अर्पण कराव्यात आणि सातत्याने पूजा करावी. भक्तिभावाने मंडप, द्वार, तीर्थ, मठ, शेत, उत्सव, वस्त्र, सुवास, फुले, धूप, दीप इत्यादी अर्पण करावीत. विविध नैवेद्य, पिठं, पक्वान्न, छत्र, ध्वज, पंखा, चामर इत्यादी सर्व सेवाभावाने अर्पण करावीत. लिंग व मूर्तीला राजोपचार द्यावेत, प्रदक्षिणा, नमस्कार, जप आपल्या सामर्थ्यानुसार करावा. अत्यंत भक्तीने दररोज आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची पूजा करावी. अशा प्रकारे शंकराच्या लिंग व मूर्तीमध्ये परमेश्वराची पूजा करावी." "शिवाच्या कृपेने, श्रवणादी साधन सोडले तरीही, यश मिळते; प्राचीन काळातील महान ऋषी फक्त लिंग व मूर्तीची पूजा करून मुक्त झाले. सर्वत्र देवतेची पूजा मूर्तीच्या रूपातच होते; पण शिवाची पूजा सर्वत्र लिंग आणि मूर्ती दोन्ही रूपात का होते?" "हे महर्षींनो, हा प्रश्न पुण्यकारी व अद्भुत आहे. याचा उत्तर देणारा फक्त महादेवच आहे, दुसरा कोणीच नाही." "मी तुम्हाला शिवाने सांगितलेले, गुरुपरंपरेत ऐकलेले सत्य सांगतो: शिव हा ब्रह्मस्वरूप असल्याने 'निर्गुण' (अवयवी नाही) म्हणून ओळखला जातो. पण तो सगुणही आहे, म्हणून त्याला अवयव आहेत. त्यामुळे तो सगुण-निर्गुण दोन्ही आहे. निर्गुण असल्याने त्याचे लिंग निराकार आहे व त्याच्याशी अभिन्न आहे. सगुण असल्याने मूर्ती हे त्याचे साकार रूप आहे. दोन्ही स्वरूपामुळे तो 'ब्रह्म' म्हणून ओळखला जातो." "म्हणून, लोक नेहमी लिंग व मूर्ती दोन्हीची पूजा करतात; इतर देवता ब्रह्म नसल्याने, त्यांचे रूप सदा सगुणच असते. म्हणून, अवयव नसलेले लिंग देवतांनाही पूजनीय नाही; इतर देवता ब्रह्म नसून, जीवस्वरूप आहेत. फक्त मूर्ती ही अवयवी असल्याने मौनात पूजा होते; इतर देवता जरी जीव असल्या तरी शंकरच ब्रह्म आहे." "हे वेदांतसाराने स्थापन झाले आहे आणि प्रणवाच्या अर्थाने प्रकट झाले आहे. पूर्वी मंदार पर्वती नंदीश्वराला हाच प्रश्न विचारला गेला होता. ब्रह्मपुत्र सनत्कुमाराने नंदीश्वराला शिव व इतर देवतांच्या स्वरूपाबद्दल विचारले होते." "सर्वत्र मूर्तीचीच पूजा ऐकली व पाहिली जाते; पण शिवाच्या पूजेत लिंग व मूर्ती दोन्ही आढळतात. म्हणून, हे कल्याणकारी, खरे तत्त्व मला सांग, जेणेकरून मला उत्तम समज मिळेल. हा प्रश्न श्रेष्ठ, गुप्त व ब्रह्मलक्षण आहे." "मी तुला शिवाने सांगितलेले सांगतो: शिव हा ब्रह्मस्वरूप, अवयवी नसल्याने तो निर्गुण आहे. त्याचे लिंगच सर्व वेदांत पूजेसाठी मान्य आहे; आणि अवयव असल्याने तो सगुण-निर्गुण दोन्ही आहे." अशा प्रकारे, या दिव्य संवादातून शिवपूजेचे रहस्य, लिंग-मूर्तीचे तत्त्व, आणि मुक्तीचा मार्ग स्पष्ट केला जातो. श्रवण, कीर्तन, स्मरण किंवा भक्तिपूर्वक लिंग-मूर्तीची पूजा — या सर्व साधनांनी भक्ताला शिवकृपेने परमगती प्राप्त होते.