शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
मनाने चिंतन करणे हेच श्रेष्ठ साधन मानले गेले आहे. महेश्वराचा श्रवण, पठण आणि मनन करणे हे अत्यंत आवश्यक आहे. आपल्यासाठी शास्त्रांचा अधिकार हाच मार्ग आहे; त्याद्वारे, सर्व उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी आणि परम ध्येय प्राप्त करण्यासाठी एकनिष्ठतेने साधना करावी. माणसे नेहमी डोळ्यांनी जे प्रत्यक्ष पाहतात त्यावर कृती करतात; पण प्रत्यक्ष न दिसणाऱ्या गोष्टी जाणून घेण्यासाठी ते सर्वत्र श्रवणावर अवलंबून असतात. म्हणूनच श्रवण हे सर्वात श्रेष्ठ मानले गेले आहे. गुरुच्या मुखातून जे ऐकले जाते, त्यानंतर बुद्धिमान व्यक्ती पठण आणि चिंतन यांची पूर्तता करतो. जेव्हा ही साधना श्रवणापासून चिंतनापर्यंत क्रमाक्रमाने पूर्ण केली जाते, तेव्हा शिवयोग साध्य होतो आणि पुढे सायुज्य, सालोक्य अशा अवस्था प्राप्त होतात. त्यानंतर सर्व शारीरिक दुःखे आणि आनंद विरघळतात; या साधनेने जरी कष्ट सहन करावे लागत असले तरी, नंतर संपूर्णपणे शुभता प्राप्त होते. त्यानंतर ब्रह्मन्, तू विचारलेस—कसे चिंतन करावे, कसे श्रवण करावे, आणि पठण कसे करावे? हे खरे स्वरूप सांग. मनाच्या शुद्धीने, तर्काच्या प्रेमाने, भगवंताच्या गुण, रूप, आणि लीला यांचे नामस्मरण, पूजन, पठण इत्यादींचे चिंतन करणे हेच अखंड ध्यान आहे; हे प्रभूच्या साक्षात्काराने साध्य होते आणि सर्व साधनांमध्ये हेच श्रेष्ठ आहे. गीतात, शास्त्राच्या शब्दांत किंवा वाणीने, शंभूच्या महिमाचे, गुणांचे, रूपांचे आणि लीलांचे जे रसाळ आणि स्पष्ट स्तवन केले जाते, त्याला पठण म्हणतात आणि हे मध्यम साधन आहे. कोणत्याही साधनाने, कुठेही, शिवविषयक अनेक शब्द ऐकण्याच्या इंद्रियाने एकाग्रतेने ऐकले जातात, जसे स्त्रीच्या प्रेमळ आलिंगनासारखे घट्ट असते—हेच श्रवण आहे आणि जगात प्रसिद्ध आहे. सज्जनांच्या संगतीने प्रथम श्रवण होते; मग प्रभूचे पठण आणि ते दृढ झाले की चिंतन सर्वोच्च होते. शेवटी, सर्व काही शंकराच्या कृपादृष्टीने घडते. या साधनेच्या महिम्याबद्दल प्राचीन ऋषींनी एक घटना सांगितली आहे; ती मी तुमच्यासाठी सांगतो—लक्षपूर्वक ऐका. पूर्वी माझे गुरु व्यास, ऋषी पराशरांचे पुत्र, सरस्वतीच्या पुण्य तीरावर तप करत होते. योगायोगाने तेथे जात असताना, भगवंत सनत्कुमार तेजस्वी विमानात सूर्याप्रमाणे प्रकट झाले. ध्यानात मग्न असलेले व्यास जागृत झाले आणि त्यांनी अजन्मा परमेश्वराचे दर्शन घेतले. त्यांनी नम्रतेने नमस्कार केला आणि मोठ्या उत्सुकतेने विचारले. पाद्य अर्पण करून, त्यांनी देवासाठी योग्य आसन दिले. संतुष्ट होऊन, प्रभूंनी गंभीर स्वरात त्यांना उद्देशून सांगितले—"हे मुनी, प्रत्यक्ष साक्षात्कारास पात्र असणाऱ्या सत्य तत्वाचे ध्यान कर. येथे, शिवसोबत, तू किस कारणासाठी तप करतोस?" कुमाराने असे विचारल्यानंतर, व्यासांनी आपली इच्छा व्यक्त केली—धर्म, अर्थ, काम, आणि मोक्ष हे वेदमार्गाने भक्तीपूर्वक प्राप्त करायचे आहेत. "तुमच्या कृपेने मी जगात अनेक गोष्टी स्थापन केल्या; तरीही, मी सर्व प्रकारे गुरु झालो असलो, तरीही मुक्तिदायक ज्ञान जन्मत नाही—हे खरंच आश्चर्यकारक आहे. मी मुक्तीसाठी तप करतो, पण याचे कारण मला कळत नाही." अशा प्रकारे व्यासांनी विनंती केली असता, कुमाराने मुक्तीचे निश्चित कारण सांगितले—श्रवण, स्तवन, आणि शंभूचे चिंतन ही तीन महान साधने आहेत; हीच साधना आहे आणि वेदांनीही अनुमोदित केली आहे. पूर्वी मीही गोंधळात पडलो होतो, इतर साधनांचा पाठपुरावा करत असताना; मग मी अचल मंदार पर्वतावर तप केले. तेव्हा शिवाच्या आज्ञेने, करुणामूर्ती, सर्वांचा साक्षी आणि गणांचा स्वामी नंदीश्वर प्रकट झाले. त्यांनी प्रेमपूर्वक मुक्तीसाठी श्रेष्ठ साधन सांगितले—श्रवण, स्तवन, आणि शंभूचे चिंतन, वेदांनी अनुमोदित केलेले. हे त्रिसाधन मला स्वतः शिवाने सांगितले—"हे ब्राह्मण, पुन्हा पुन्हा श्रवण वगैरे साधनांचा अभ्यास कर." असे सांगून, आनंदित भगवान आपल्या गणांसह तेजस्वी विमानात बसून उत्तम लोकात गेले. अशा प्रकारे, या पूर्वकथनाचा सारांश सांगितला गेला; हे सूत, श्रवणापासून सुरू होणारे त्रिसाधन मुक्तीचा मार्ग आहे, असे तू सांगितलेस. पण जर कोणाला हे त्रिसाधन—श्रवण, पठण, चिंतन—करता येत नसेल, तर तो कोणत्या कृतीने मुक्त होतो? कोणत्या कृतीने, प्रयत्न न करता, मुक्ती मिळते? जर एखाद्याला हे त्रिसाधन करता येत नसेल, तर त्याने शंकराचे लिंग किंवा मूर्ती स्थापन करावी, दररोज त्याची पूजा करावी आणि अशा प्रकारे संसारसागर पार करावा. आपल्या क्षमतेनुसार, कपट न करता, जो काही पूजेचा साहित्य मिळवता येईल, ते लिंग किंवा मूर्तीला अर्पण करावे आणि सातत्याने पूजा करावी. भक्तीभावाने मंडप, प्रवेशद्वार, तीर्थ, मठ, शेत, उत्सव, वस्त्र, सुगंध, हार, धूप, दीप हे सर्व अर्पण करावे. विविध प्रकारचे नैवेद्य, लाडू, उपाहार, छत्र, ध्वज, पंखा, चवरी इत्यादी सर्व पूजेची सामग्री अर्पण करावी. लिंग व मूर्तीला सर्व राजोपचार द्यावेत, प्रदक्षिणा, नमस्कार, आणि शक्य तेवढे पठण करावे. महाभक्तीने दररोज आवाहनापासून विसर्जनापर्यंत सर्व विधी पार पाडावेत; अशा प्रकारे शंकराच्या लिंग व मूर्तीमध्ये परमेश्वराची पूजा करावी. शिवाच्या कृपेने, जरी श्रवण वगैरे साधन सोडले तरी, यश मिळते; प्राचीन महात्मे केवळ लिंग व मूर्तीची पूजा करून मुक्त झाले. सर्वत्र, इतर देवतांची पूजा फक्त मूर्तिरूपात होते; पण शिवाची पूजा सर्वत्र लिंग आणि मूर्ती या दोन्ही रूपात कशी होते? हे महान ऋषींनो, तुमचा प्रश्न पुण्यशील आणि अद्भुत आहे; या विषयात फक्त महादेवच वक्ता आहेत, दुसरा कोणीही नाही. शिवाने जे सांगितले, ते मी गुरु परंपरेत ऐकलेले सांगतो—शिवच ब्रह्मस्वरूप असल्यामुळे 'निरवयव' म्हणून ओळखला जातो. त्याला रूप असल्याने तो 'सवयव' देखील आहे; म्हणूनच तो सवयव आणि निरवयव दोन्ही आहे. निरवयव असल्यामुळे त्याचे लिंग निराकार आहे आणि त्याच्याशी एकरूप आहे.