शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ही कथा अत्यंत पवित्र आणि गूढ आहे. सर्वज्ञ, महान देव, संपूर्ण विश्वाचा स्वामी, केवळ अत्यंत भक्तीनेच अनुभवता येतो—इतर कोणत्याही मार्गाने, कोणत्याही ठिकाणी त्याचे दर्शन घडत नाही. रुद्र, हरि, हर आणि इतर देवतांचे अधिपतीसुद्धा या परमेश्वराच्या साक्षात्कारासाठी नेहमीच उत्कट भक्ती करतात. याहून अधिक काय सांगावे? शंकराच्या भक्तीद्वारेच मुक्ती मिळते; कृपेनेच देवतांप्रती भक्ती उत्पन्न होते आणि भक्तीतूनच कृपा जन्माला येते—जशी अंकुरातून बीज आणि बीजातून अंकुर उत्पन्न होतो. म्हणूनच, प्रभूच्या कृपेच्या प्राप्तीसाठी, हे द्विजांनो, पृथ्वीवर जाऊन तुम्ही हजार वर्षे दीर्घ यज्ञ करावा. त्या यज्ञात केवळ शिवाच्या कृपेनेच वेदज्ञानाचा सार, साध्य आणि साधन यांचे सम्यक् ज्ञान होते. आता, खरे साध्य कोणते? त्याचे श्रेष्ठ साधन काय? कसा साधक असावा? हे सत्य सांग. साध्य म्हणजे शिवपदाची प्राप्ती; साधन म्हणजे त्याची सेवा; आणि साधक तो, ज्याच्या अंतःकरणात कृपेने क्षणिक फळांची इच्छा नाहीशी झाली आहे. वेदात सांगितलेल्या कर्मांचे पालन करून, त्यांचे फळ प्रभूला अर्पण केल्यावर, मनुष्य हळूहळू त्याच्या लोकात वावरतो आणि अखेरीस परमधाम प्राप्त करतो. प्रत्येकाच्या भक्तीनुसार परम फल मिळते; साधनांची विविधता आहे, ती प्रभूने प्रत्यक्ष शिकवली आहे. याचे सार आणि उपाय मी सांगतो—श्रवण, कीर्तन आणि मनन. मनाने चिंतन करणे हे मोठे साधन आहे; महेश्वराचे श्रवण, कीर्तन आणि मनन करावे. आमच्यासाठी शास्त्राचा अधिकार हेच साधन आहे; त्याद्वारे, सर्व पुरुषार्थांची सिद्धी साधण्यासाठी, सर्वोच्च साध्याचा ध्यास घ्या. लोक प्रत्यक्ष डोळ्यांनी जे दिसते त्यावर कृती करतात; पण प्रत्यक्ष न दिसणारे ज्ञान, ते सर्वत्र ऐकूनच प्राप्त होते. म्हणून, श्रवण हेच श्रेष्ठ आहे; गुरुच्या मुखातून ऐकून, बुद्धिमान माणूस पुढील कीर्तन आणि मनन साधतो. जेव्हा हे साधन—श्रवण, कीर्तन ते मनन—पूर्णपणे पाळले जाते, तेव्हा शिवयोग प्रकटतो आणि हळूहळू सायुज्यादी अवस्था साधता येते. नंतर सर्व देहधर्म आणि सुख-दुःख विरघळून जातात; या साधनेतले कष्ट सहन करून, नंतर प्रारंभापासून शेवटपर्यंत सर्व मंगल फल प्राप्त होते. पण, हे ब्रह्मन्, कोणते चिंतन, कोणते श्रवण आणि कसे कीर्तन करावे, हे खरे स्वरूप सांग. मनाची शुद्धी, तर्कशीलतेने, गुण, रूप, लीलांचे नामस्मरण, पूजा, कीर्तन इत्यादी सतत चिंतन करणे—हेच प्रभूच्या साक्षात्काराने प्राप्त होणारे, आणि सर्वात श्रेष्ठ साधन आहे. गायन, शास्त्रवचन किंवा वाणीने, शंभूच्या महिमेची, गुणांची, रूपांची, लीलांची मधुर स्तुती करणे—हे कीर्तन आहे, आणि ते मध्यम साधन समजले जाते. कोणत्याही साधनाने, कुठेही, शिवसंबंधी अनेक शब्दांचे लक्षपूर्वक श्रवण करणे—हेच जगात प्रसिद्ध श्रवण आहे. सज्जनांच्या संगतीने प्रथम श्रवण होते, मग प्रभूचे कीर्तन, आणि ते दृढ झाल्यावर चिंतन हे श्रेष्ठ ठरते. अखेरीस, सर्व काही शंकराच्या कृपादृष्टीने घडते. या साधनेचे महत्त्व सांगताना, प्राचीन ऋषींनी एक प्रसंग कथन केला आहे; तो मी सांगतो, लक्ष देऊन ऐका. पूर्वी माझे गुरु व्यास, पाराशर ऋषींचे पुत्र, सरस्वतीच्या पुण्य तीरावर चिंतेने तप करीत होते. तिथे योगायोगाने, भगवंत सनत्कुमार तेजस्वी विमानात सूर्याप्रमाणे प्रकट झाले. ध्यानात मग्न असलेला व्यास, जागृत झाला आणि अजन्मा सनत्कुमारास पाहिले. नम्रपणे वाकून, मोठ्या कुतूहलाने त्याने बोलले. पाद्य-अर्घ्य अर्पण करून, देवतास शोभेल असे आसन दिले; संतुष्ट होऊन, प्रभूने गंभीर स्वरात त्याला विचारले—हे ऋषे, प्रत्यक्ष साक्षात्कारयोग्य सत्याचे ध्यान कर, येथे शिवसहवासात, तू कोणत्या हेतूने तप करीत आहेस? कुमाराने असे विचारल्यावर, व्यासाने आपला हेतू सांगितला—धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष, वेदमार्गाने, भक्तीने साध्य करायचे आहेत. तुझ्या कृपेने मी जगात अनेक कार्ये केली; तरीही, सर्व प्रकारे गुरु झालो असूनही, हे खरे आहे. मुक्तीला नेणारे ज्ञान मला होत नाही—हे आश्चर्यकारक आहे. मी मुक्तीसाठी तप करतो, पण याचे कारण मला माहीत नाही. अशा प्रकारे व्यासाने विनंती केल्यावर, कुमाराने त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला मुक्तीचे निश्चित कारण सांगितले—श्रवण, कीर्तन आणि शंभूचे चिंतन—ही तीन महान साधने आहेत, हीच साधना वेदांनी मान्य केली आहे. पूर्वी मीही गोंधळलो होतो, इतर साधनांच्या शोधात अस्वस्थ झालो होतो; मग मी अचल मंदार पर्वतावर तप केला. तेव्हा शिवाच्या आज्ञेने, परम करुणावान, सर्वांचा साक्षी, गणाधिपती नंदीश्वर प्रकट झाले. त्यांनी ममतेने मला मुक्तीचे श्रेष्ठ साधन सांगितले—श्रवण, कीर्तन आणि शंभूचे चिंतन, वेदांनी अनुमोदित. हे त्रिसूत्री मुक्तीसाठीचे साधन मला शिवाने स्वतः सांगितले—‘हे ब्राह्मण, वारंवार श्रवणादी साधना कर.’ असे सांगून, आनंदाने प्रभू आपल्या गणांसह सुंदर विमानात सर्वोच्च धामाकडे गेले. अशा प्रकारे, हे सूत, हे प्राचीन श्रेष्ठ आख्यान सांगितले गेले; श्रवणादि त्रिसूत्री मुक्तीचा मार्ग मी सांगितला. पण जर कोणाला हे त्रिसूत्री साधन शक्य नसेल, तर कोणते कर्म केल्याने मुक्ती मिळते? कोणत्याही प्रयत्नाशिवाय मुक्ती कशी साधता येईल? जर कोणाला श्रवण, कीर्तन, चिंतन साध्य नसेल, तर त्याने शंकराचे लिंग किंवा मूर्ती स्थापन करावी, तिची दररोज पूजा करावी—अशा प्रकारे तो संसारसागर पार करू शकतो. ही कथा, या पवित्र मार्गाचा सार, भक्तीने ऐकणाऱ्यांसाठी मुक्तीचा मार्ग स्पष्टपणे दर्शवते.