शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
सर्व विश्वाचा आधार असलेला, ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र, इंद्र आणि सर्व इंद्रियांचा स्रोत असलेला तो महान देवता, सर्वज्ञ आणि विश्वाचा स्वामी आहे. तो केवळ उच्च भक्तीच्या माध्यमातूनच दिसतो, अन्यथा कुठेही नाही. रुद्र, हरि, हर आणि इतर देवता त्याची दर्शन घेण्यास नेहमीच इच्छुक असतात, कारण त्याच्यातील अद्वितीयतेची जाणीव त्यांना सतत असते. भक्तीतून शंकराची कृपा मिळवली जाते, आणि भक्तीमुळे देवतेची कृपा प्राप्त होते. याचा अर्थ असा की, एक बीजातून एक अंकुर उगवतो आणि अंकुरातून बीज तयार होते. म्हणून, भक्तांच्या कल्याणासाठी, तुम्हाला पृथ्वीवर जाऊन हजार वर्षे दीर्घ यज्ञ करावा लागेल. त्या यज्ञात केवळ शंकराच्या कृपेने वेदज्ञानाची सारतत्त्वे समजली जातात, तसेच काय साध्य करायचे आहे आणि त्याचे साधन काय आहे, हे देखील समजते. आता, सर्वोच्च ध्येय काय आहे? त्याचे सर्वोच्च साधन काय आहे? कोणत्या प्रकारच्या साधकाची आवश्यकता आहे? हे तुम्हाला सत्यता सांगावे लागेल. सर्वोच्च ध्येय म्हणजे शंकराची अवस्था प्राप्त करणे; साधन म्हणजे त्याची सेवा करणे; आणि साधक तो आहे, जो शंकराच्या कृपेने अस्थायी फळांच्या इच्छेपासून मुक्त आहे. जेव्हा वेदांमध्ये सांगितलेल्या क्रिया केल्या जातात आणि त्यांचा महान फल समर्पित केला जातो, तेव्हा व्यक्ती भगवानाच्या सर्वोच्च निवासाला पोचतो, जिथे तो त्याच्या जगाचा अनुभव घेतो. प्रत्येकाच्या भक्तीप्रमाणे सर्वोच्च फल प्राप्त होते; साधने विविध आहेत, जे भगवानाने थेट शिकवले आहेत. एकत्रितपणे सांगायचे झाल्यास, मी तुम्हाला सारांश आणि साधनेची माहिती देईन: कानांनी ऐकणे, भाषेने जपणे. मनाने ध्यान करणे हे महान साधन आहे; महेश्वराचे गुण, स्वरूप आणि भक्ती यांवर विचार करणे आवश्यक आहे. तेव्हा, शास्त्राची प्राधिकृती ही साधने आहे; याच्या साहाय्याने, सर्वोच्च ध्येय साध्य करा, सर्व उद्दिष्टे पूर्ण करण्यास समर्पित राहा. लोक नेहमीच त्यांच्या डोळ्यांनी थेट पाहिलेल्या गोष्टींवर कार्य करतात; परंतु सर्वत्र, जे थेट दिसत नाही, त्याबद्दल जाणून घेण्यासाठी ते ऐकण्याद्वारे कार्य करतात. त्यामुळे ऐकणे हे प्राथमिक आहे; शिक्षकाच्या तोंडून ऐकून, बुद्धिमान व्यक्ती नंतर बाकीच्या गोष्टी साधते—जपणे आणि ध्यान करणे. जेव्हा ही प्रथा पूर्णपणे साधली जाते, तेव्हा ध्यानाच्या पायऱ्यांपर्यंत शंकरयोग उद्भवतो, आणि हळूहळू, साळोक्याच्या क्रमाने प्रगती होते. यानंतर, सर्व शारीरिक व्याधी आणि सर्व आनंद विरत होतात; प्रथेमध्ये, या कठीणतेला सहन केले जाते, आणि नंतर, प्रारंभापासून अंतापर्यंत शुभता उगम पावते. काय प्रकारचे ध्यान, ओ ब्रह्मण, आणि काय प्रकारचे ऐकणे? जपणे कसे करावे? हे खरी गोष्ट सांग. मनाने शुद्धता, कारण विचारांच्या प्रेमाने, गुण, स्वरूप आणि पूजा, जपणे यांचे नाव यांचे ध्यान करणे हे सततचे ध्यान आहे, जे भगवानाच्या दर्शनाने साधता येते, आणि हे सर्व उत्कृष्ट साधनांमध्ये मुख्य आहे. गाण्याद्वारे, शास्त्राच्या शब्दांद्वारे, किंवा भाषणाद्वारे, शंभूच्या महिमेचे स्पष्ट आणि स्वादिष्ट स्तुती करणे हे जपणे आहे, आणि हे मध्यवर्ती साधन मानले जाते. ज्या कोणत्याही साधनाने, जिथेही, शंकराबद्दलच्या शब्दांचा समूह ऐकला जातो, तो स्त्रीच्या खेळाच्या आलिंगनासारखा दृढ असावा—हे ऐकणे, ओ बुद्धिमान, जगात प्रसिद्ध आहे. सद्गुणांच्या सहवासातून, ऐकणे प्रथम येते; नंतर सृष्टीच्या भगवानाचे जपणे, आणि जेव्हा ते दृढ होते, तेव्हा ध्यान सर्वोच्च होते. अखेरीस, सर्व काही शंकराच्या दृष्टिकोनामुळे घडते. या प्रथेमागील महानतेबद्दल, प्राचीन ऋषींनी एक घटना सांगितली आहे; तुमच्यासाठी, मी ती सांगतो—ध्यानपूर्वक ऐका. पूर्वी, माझा गुरु व्यास, पाराशर ऋषीचा पुत्र, शुभ सरस्वतीच्या तटावर ध्यानात मग्न झाला. अचानक, त्याच्या समोर संतानकुमार, तो धन्य, सूर्याच्या प्रकाशासारखा चमकणारा दिव्य रथावर प्रकट झाला. ध्यानात मग्न असताना, त्याने अविनाशीचे दर्शन घेतले; वंदन करून, ऋषीने, अत्यंत उत्सुकतेने, संवाद साधला. हात आणि पाय धुण्यासाठी पाण्याची आहुती देऊन, त्याने देवतेसाठी योग्य आसन दिले; आनंदित होऊन, भगवानाने त्याला, जो वंदन करत होता, गडगडीत आवाजात बोलला. “ओ ऋषी, सत्य वास्तविकतेवर ध्यान करा, जी थेट अनुभवण्यास सुलभ आहे; येथे, शंकरासह, तुम्ही कोणत्या उद्देशाने तप करीत आहात?” कुमाराच्या या प्रश्नावर, ऋषीने त्याचा उद्देश स्पष्ट केला: धर्म, अर्थ, काम, आणि मोक्ष, वेदाच्या मार्गावर भक्तीने साधण्यासाठी. “तुझ्या कृपेने, मी जगात अनेक गोष्टी स्थापन केल्या आहेत; तरीही, मी सर्व प्रकारे गुरु झालो तरी, ज्ञान जो मुक्ततेकडे नेतो, तो उगवत नाही—हे खरोखरच आश्चर्यकारक आहे. मी मुक्ततेसाठी तप करतो, पण याचे कारण मला माहित नाही.” कुमाराने ऋषीला विचारलेल्या या प्रश्नावर, त्याने योग्यतेनुसार उत्तर दिले; त्याने ब्रह्मणांना मुक्ततेचा निश्चित कारण सांगितले. “ऐकणे, स्तुती करणे, आणि शंभूवर ध्यान करणे हे तीन महान साधने आहेत, जे प्रथा म्हणून घोषित केले गेले आहेत आणि वेदांनी मान्य केले आहेत. पूर्वी, मी गोंधळात होतो, इतर साधनांच्या मागे धावत होतो; अचल मंडरा पर्वतावर, मी तप साधला. त्यानंतर, शंकराच्या आज्ञेने, महान भगवान नंदीकेश्वर प्रकट झाले—तो दयाळू भगवान, सर्वांचा साक्षीदार, गणांचा स्वामी. त्याने मला प्रेमाने मुक्ततेचे सर्वोच्च साधन सांगितले: शंभूचे ऐकणे, स्तुती करणे, आणि ध्यान करणे, जे वेदांनी मान्य केले आहे. हे मुक्ततेसाठीचे तीनfold साधन मला शंकराने स्वतः सांगितले: ‘ओ ब्रह्मण, ऐकणे आणि इतर गोष्टी पुन्हा पुन्हा साधा.’ अशा प्रकारे बोलून, आनंदित भगवान, त्याच्या अनुयायांसह, आपल्या अद्वितीय वायुमार्गात सर्वोच्च निवासाकडे गेला. अशा प्रकारे, उत्कृष्ट पूर्वीच्या कथांचा सारांश सांगितला गेला; ओ सूत, ऐकण्याने सुरू होणारे तीनfold साधन तुम्ही मुक्ततेचा मार्ग म्हणून घोषित केला आहे. जर कोणीतरी ऐकण्याच्या त्रयीचा अभ्यास करू शकत नसेल, तर कोणत्या क्रियेद्वारे व्यक्ती मुक्त होतो? कोणत्या क्रियेमुळे, कोणत्याही प्रयत्नाशिवाय, मुक्तता प्राप्त होते?