शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
महर्षींच्या पवित्र शब्दांनी भारावलेल्या सूतांनी, अत्यंत आनंदित होऊन, आपल्या अंतःकरणात शंकराचा स्मरण केला आणि त्या श्रेष्ठ ऋषींसमोर बोलायला सुरुवात केली. त्यांनी सर्व ऋषींना आवाहन केले, “हे ऋषिवर्यहो, आपण सर्वजण दोषरहित अशा शिवाचा स्मरण करीत लक्षपूर्वक ऐका. हे शैव पुराण, पुराणपरंपरा आणि वेदसार यांना समर्पित आहे. या पुराणात भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य यांचा त्रिस्वर प्रेमाने गायला जातो, ज्यामुळे शुद्ध भक्ती जागृत होते. वेदांताने ज्याला ‘परम तत्त्व’ म्हटले आहे, ते येथे स्पष्टपणे वर्णन केले आहे. हे वेदसाररूप पुराण, प्राचीन काळापासून आणि अनेक कल्पांत, वारंवार सांगितले गेले आहे—आपण सर्वांनी हे ऐकावे. या वर्तमान कल्पात, सृष्टीच्या प्रारंभकाळी, सहा ऋषिकुलांनी एकमेकांत संवाद साधला. त्यांच्यात ‘हेच श्रेष्ठ आहे, हे नाही’ असा मोठा वाद निर्माण झाला आणि मग ते सर्वजण अविनाशी ब्रह्मदेवाच्या, सृष्टीकर्त्याच्या, सान्निध्यात गेले. ते सर्व ऋषी विनम्रतेने हात जोडून म्हणाले, “हे प्रभो, आपणच सर्व जगतांचे सर्जन करणारे, प्रत्येक कार्याचे कारण आहात. आम्हाला सांगा, सर्व तत्त्वांपलीकडील, प्राचीन व परमार्थस्वरूप असा सर्वोच्च पुरुष कोण आहे, ज्यापर्यंत वाणी आणि मन पोहोचू शकत नाहीत?” “ज्यापासून ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र, इंद्र आणि सर्व इंद्रियसमूह प्रथम उत्पन्न होतात, तो परमेश्वर कोण?” असे विचारले. त्यावर ब्रह्मदेव म्हणाले, “हा देव, हा महादेव, सर्वज्ञ आणि विश्वाचा स्वामी आहे. तो केवळ परमभक्तीनेच दृश्य होतो, अन्य कोणत्याही मार्गाने नाही. रुद्र, हरि, हर आणि इतर देवतांचे अधिपतीसुद्धा त्याच्या दर्शनासाठी नेहमीच परमभक्तीची आकांक्षा धरतात. यापेक्षा अधिक काय सांगावे? फक्त शिवभक्तीमुळेच मोक्ष मिळतो; कृपेनेच देवतेची भक्ती जन्मते, आणि कृपेचा अंकुर भक्तीतूनच फुटतो, जसा अंकुरातून बीज आणि बीजातून अंकुर येतो. म्हणून, प्रभूच्या कृपेकरिता, हे द्विजजनहो, तुम्ही पृथ्वीवर जाऊन, हजार वर्षे दीर्घ यज्ञसत्र करा. त्या यज्ञात केवळ शिवकृपेनेच वेदज्ञानाचा सार, कर्तव्य आणि साधन समजते. आता आम्हाला सांगा—परम ध्येय काय? त्याचे सर्वोच्च साधन कोणते? आणि कसा साधक हवा? हे सत्य आम्हाला सांगा. त्यावर ब्रह्मदेव म्हणाले, “परम ध्येय म्हणजे शिवपदाची प्राप्ती; त्याचे साधन म्हणजे त्याची सेवा; आणि साधक तो, जो त्याच्या कृपेने नश्वर फळांची इच्छा सोडतो. वेदांत सांगितलेल्या कर्मांचे पालन करून, त्यांचे महाफळ अर्पण केल्यावर, साधक टप्प्याटप्प्याने, उदाहरणार्थ, भगवानाच्या लोकात सहभागी होत, त्यांच्या परमधामास पोहोचतो. प्रत्येकाच्या भक्तीनुसार, सर्वोच्च फल प्राप्त होते; साधने अनेक आहेत, त्या प्रत्यक्ष भगवंतांनी शिकविल्या आहेत. आता मी तुम्हाला सार सांगतो—त्याचे मुख्य साधन म्हणजे ऐकणे (श्रवण) आणि उच्चारण (कीर्तन). मनाने चिंतन करणे हे मोठे साधन आहे; महेश्वराचे श्रवण, कीर्तन आणि मनन करावे. आमच्यासाठी शास्त्राचा अधिकार म्हणजे हेच साधन; त्याद्वारे तुम्ही सर्वसिद्धीसाठी परमध्यान साधा. लोक प्रत्यक्ष डोळ्यांनी जे पाहतात त्यानुसार वागतात; पण सर्वत्र, जे प्रत्यक्ष दिसत नाही, ते ऐकूनच जाणतात आणि कृती करतात. म्हणून श्रवण हेच मुख्य आहे; गुरुमुखातून ऐकून, ज्ञानीजन मग कीर्तन व चिंतन करतात. हे साधन जेव्हा क्रमाक्रमाने पूर्ण होते, तेव्हा शिवयोग प्रकटतो, आणि मग सायुज्य, सालोक्य इत्यादी अवस्थांद्वारे साधक पुढे जातो. यानंतर, सर्व शारीरिक व्याधी आणि सुख-दुःख नाहीसे होते; साधनेतून हे कष्ट सहन करावे लागतात, पण नंतर सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत मंगलप्राप्ती होते. मग ऋषींनी विचारले, “हे ब्रह्मन्, कसे चिंतन करावे, कसे श्रवण करावे? कीर्तन कसे करावे? हे खरेखुरे आम्हाला सांगा.” त्यावर सूतांनी सांगितले, “मनाची शुद्धी, तर्काची आवड, भगवंताच्या नाम, गुण, रूप, आणि लीला यांचे सतत चिंतन—पूजा, जप, इत्यादींच्या माध्यमातून—हे अखंड चिंतन आहे, जे भगवंताच्या साक्षात्काराने साधता येते, आणि सर्व साधनांत श्रेष्ठ आहे. गाण्याने, शास्त्रवचनांनी किंवा वाणीने, शंभूच्या महिमेचे, गुणांचे, रूपांचे, आणि लीलांचे स्पष्ट आणि रसाळ स्तवन करणे—हे कीर्तन आहे, आणि हे मध्यम साधन मानले जाते. ज्या कोणत्याही साधनाने, कुठेही, शिवविषयक शब्दांचे लक्षपूर्वक श्रवण करणे—जसे स्त्रीच्या प्रेमळ आलिंगनाप्रमाणे घट्ट—हेच श्रवण आहे, आणि जगात त्याची ख्याती आहे. सज्जनांच्या संगतीत प्रथम श्रवण होते; मग विश्वनाथाचे कीर्तन; आणि ते दृढ झाल्यावर, चिंतन हे सर्वोच्च ठरते. अखेरीस, सर्व काही शंकराच्या कृपादृष्टीने घडते. या साधनेचे महात्म्य सांगताना, प्राचीन ऋषींनी एक प्रसंग सांगितला आहे; तुमच्या हितासाठी मी तो सांगतो, लक्ष देऊन ऐका. पूर्वी, माझे गुरू व्यास, पराशरमुनींचे पुत्र, सरस्वतीच्या पवित्र तीरावर, व्याकुळ मनाने तपश्चर्या करत होते. त्या वेळी, योगायोगाने, तेजस्वी विमानावर, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असलेले धन्य सनत्कुमार माझ्या गुरूंच्या समोर प्रकट झाले. व्यास ध्यानमग्न होते, जागृत झाले आणि त्यांनी त्या अजन्म्य सनत्कुमारांना पाहिले; मग अत्यंत उत्सुकतेने त्यांनी वंदन करत विचारले. हातपाय धुण्यासाठी पाणी अर्पण केले, देवतास योग्य आसन दिले; त्यावर संतुष्ट होऊन, सनत्कुमारांनी गंभीर स्वरात व्यासांना विचारले— “हे मुनी, प्रत्यक्ष अनुभूतीस पात्र असलेल्या सत्य तत्त्वाचे ध्यान कर; येथे, शिवसोबत, तू तपश्चर्या का करतोस?” कुमारांच्या या प्रश्नावर व्यासांनी आपली भावना व्यक्त केली—धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष, या वेदमार्गाने भक्तीपूर्वक प्राप्त करण्यासाठी मी तप करतो. “तुमच्या कृपेने मी जगात अनेक गोष्टी स्थापित केल्या; तरीही, मी सर्व अर्थाने गुरु झालो असलो, तरीही मोक्षदायक ज्ञान माझ्यात जागृत होत नाही—हे खरेच आश्चर्यकारक आहे. मी मोक्षासाठी तप करतो, पण या स्थितीचे कारण मला माहीत नाही.” अशा प्रकारे, सूतानें ऋषींना परमेश्वराच्या साधनेचा, श्रवण, कीर्तन, आणि चिंतनाचा, तसेच त्यांच्या फलाचा, आणि प्राचीन ऋषींच्या अनुभवाचा हा पवित्र इतिहास सांगितला.