ശിവപുരാണമ്

അവ്യാക്ഷിപ്തേന മനസാ ധ്യാനം നാമ തദുച്യതേ ധ്യേയാവസ്ഥിതചിത്തസ്യ സദൃശഃ പ്രത്യയശ്ച യഃ

മനസ്സ് ചിതറാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ അതാണ് ധ്യാനം. ധ്യാനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യത്തിൽ മനസ്സു നിലകൊള്ളുന്ന അവസ്ഥയും അതുപോലെയാണ്.

പ്രത്യയാന്തരനിര്മുക്തഃ പ്രവാഹോ ധ്യാനമുച്യതേ സര്വമന്യത്പരിത്യജ്യ ശിവ ഏവ ശിവംകരഃ

മറ്റു ചിന്തകൾ ഇല്ലാതെ ഒരൊറ്റ പ്രവാഹം പോലെ തുടരുന്നത് ധ്യാനമാണ്. എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് ശിവൻ മാത്രം ശുഭം നൽകുന്നവനാണ്.

പരോ ധ്യേയോ ഽധിദേവേശഃ സമാപ്താഥര്വണീ ശ്രുതിഃ തഥാ ശിവാ പരാ ധ്യേയാ സര്വഭൂതഗതൌ ശിവൌ

സർവ്വദേവന്മാരിലും ഉന്നതനായ ഭഗവാനാണ് ധ്യാനത്തിന്റെ പരമലക്ഷ്യം എന്ന് അതർവണവേദം പറയുന്നു. അങ്ങനെ തന്നെ പരമശക്തിയായ ശിവയും, എല്ലാ ജീവികളിലുമുള്ള ശിവനും ധ്യാനിക്കപ്പെടണം.

തൌ ശ്രുതൌ സ്മൃതിശാസ്ത്രേഭ്യഃ സര്വഗൌ സര്വദോദിതൌ സര്വജ്ഞൌ സതതം ധ്യേയൌ നാനാരൂപവിഭേദതഃ

വേദങ്ങളിലും സ്മൃതികളിലും പഠിപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ ഇരുവരും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, എല്ലായ്പ്പോഴും പ്രസിദ്ധരാണ്, സർവ്വജ്ഞരും, പല രൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നവരും, എപ്പോഴും ധ്യാനിക്കപ്പെടേണ്ടവരുമാണ്.

വിമുക്തിഃ പ്രത്യയഃ പൂര്വഃ പ്രത്യയശ്ചാണിമാദികമ് ഇത്യേതദ്ദ്വിവിധം ജ്ഞേയം ധ്യാനസ്യാസ്യ പ്രയോജനമ്

മോക്ഷം ആദ്യഫലമാണ്, മറ്റൊന്ന് ആണിമാദി ശക്തികൾ ലഭിക്കലാണ്. ഈ രണ്ടു ഫലങ്ങളാണ് ഈ ധ്യാനത്തിന് ഉണ്ടാകുന്നത്.

ധ്യാതാ ധ്യാനം തഥാ ധ്യേയം യച്ച ധ്യാനപ്രയോജനമ് ഏതച്ചതുഷ്ടയം ജ്ഞാത്വാ യോഗം യുഞ്ജീത യോഗവിത്

ധ്യാതാവ്, ധ്യാനം, ധ്യേയവസ്തു, ധ്യാനഫലം എന്നിങ്ങനെ ഈ നാലും മനസ്സിലാക്കി യോഗം അറിയുന്നവൻ യോഗം അഭ്യസിക്കണം.

ജ്ഞാനവൈരാഗ്യസംപന്നഃ ശ്രദ്ദധാനഃ ക്ഷമാന്വിതഃ നിര്മമശ്ച സദോത്സാഹീ ധ്യാതേത്ഥം പുരുഷഃ സ്മൃതഃ

ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും ഉള്ളവൻ, വിശ്വാസം ഉള്ളവൻ, ക്ഷമയുള്ളവൻ, മമതയില്ലാത്തവൻ, എപ്പോഴും ഉത്സാഹമുള്ളവൻ — ഇങ്ങനെയുള്ളവനാണ് ഈ വിധത്തിൽ ധ്യാനം ചെയ്യുന്നതെന്ന് പറയുന്നു.

ജപാച്ഛ്രാംതഃ പുനര്ധ്യായേദ്ധ്യാനാച്ഛ്രാംതഃ പുനര്ജപേത് ജപധ്യനാഭിയുക്തസ്യ ക്ഷിപ്രം യോഗഃ പ്രസിദ്ധ്യതി

ജപം ചെയ്തതുകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ചാൽ വീണ്ടും ധ്യാനത്തിൽ ചിതയിക്കുക. ധ്യാനം ചെയ്തതുകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ചാൽ വീണ്ടും ജപം ചെയ്യുക. ഇങ്ങനെ ജപവും ധ്യാനവും ഒരുപോലെ ചെയ്യുന്നവനു യോഗം വേഗത്തിൽ ലഭിക്കും.

ധാരണാ ദ്വാദശായാമാ ധ്യാനം ദ്വാദശധാരണമ് ധ്യാനദ്വാദശകം യാവത്സമാധിരഭിധീയതേ

ധാരണ പന്ത്രണ്ട് ശ്വാസം നീളുന്നു; ധ്യാനം പന്ത്രണ്ട് ധാരണയുടെ സമയം. അങ്ങനെ പന്ത്രണ്ട് ഘട്ടം ധ്യാനം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ അതിനെ സമാധി എന്നു വിളിക്കുന്നു.

സമാധിര്ന്നാമ യോഗാംഗമന്തിമം പരികീര്തിതമ് സമാധിനാ ച സര്വത്ര പ്രജ്ഞാലോകഃ പ്രവര്തതേ

സമാധി എന്നത് യോഗത്തിന്റെ അവസാന ഘടകം എന്ന് പറയുന്നു. സമാധിയിലൂടെ എല്ലായിടത്തും ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രകാശം പടരുന്നു.

യദര്ഥമാത്രനിര്ഭാസം സ്തിമിതോ ദധിവത്സ്ഥിതമ് സ്വരൂപശൂന്യവദ്ഭാനം സമാധിരഭിധീയതേ

ഉദ്ദേശ്യം മാത്രം നിലനിൽക്കുന്ന, തൈര് പോലെയുള്ള അചഞ്ചലമായ അവസ്ഥയും, സ്വരൂപം ഇല്ലാത്തതുപോലെ മനസ്സിന്റെ പ്രകാശവും, അതാണ് സമാധി എന്ന് പറയുന്നു.

ധ്യേയേ മനഃ സമാവേശ്യ പശ്യേദപി ച സുസ്ഥിരമ് നിര്വാണാനലവദ്യോഗീ സമാധിസ്ഥഃ പ്രഗീയതേ

ധ്യാനവിഷയത്തിൽ മനസ്സിനെ പൂർണ്ണമായി ലയിപ്പിച്ച്, അതിനെ ഉറപ്പോടെ കാണുന്നു. സമാധിയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന യോഗിയെ മോക്ഷാഗ്നിപോലെയുള്ളവനായി പ്രശംസിക്കുന്നു.

ന ശൃണോതി ന ചാഘ്രാതി ന ജല്പതി ന പശ്യതി ന ച സ്പര്ശം വിജാനാതി ന സംകല്പയതേ മനഃ

അവൻ കേൾക്കുന്നതുമില്ല, വാസനയുമില്ല, സംസാരിക്കയുമില്ല, കാണുകയുമില്ല, സ്പർശം അറിയുകയുമില്ല, മനസ്സിൽ ആലോചനയുമില്ല.

നവാഭിമന്യതേ കിംചിദ്ബധ്യതേ ന ച കാഷ്ടവത് ഏവം ശിവേ വിലീനാത്മാ സമാധിസ്ഥ ഇഹോച്യതേ

അവൻ ഒന്നും ചിന്തിക്കുന്നില്ല, ബന്ധിതനുമല്ല, മരക്കഷ്ണം പോലെയാണ്. ഇങ്ങനെ ശിവനിൽ ആത്മാവ് ലയിച്ചാൽ, സമാധിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനായി ഇവിടെ പറയുന്നു.

യഥാ ദീപോ നിവാതസ്ഥഃ സ്പന്ദതേ ന കദാചന തഥാ സമാധിനിഷ്ഠോ ഽപി തസ്മാന്ന വിചലേത്സുധീഃ

കാറ്റില്ലാത്ത സ്ഥലത്ത് വെച്ച ദീപം എപ്പോഴും അചഞ്ചലമാകുന്നതുപോലെ, സമാധിയിൽ ഉറച്ച ജ്ഞാനിയുമൊരു ചലനവുമില്ലാതെ ഇരിക്കും.

ഏവമഭ്യസതശ്ചാരം യോഗിനോ യോഗമുത്തമമ് തദന്തരായാ നശ്യംതി വിഘ്നാഃ സര്വേ ശനൈഃശനൈഃ

ഇങ്ങനെ സ്ഥിരമായി അഭ്യാസം ചെയ്യുന്ന യോഗിക്ക് എല്ലാ തടസ്സങ്ങളും ക്രമേണ അകന്ന്, ഉത്തമമായ യോഗം ലഭിക്കും.

ആലസ്യം വ്യാധയസ്തീവ്രാഃ പ്രമാദഃ സ്ഥാനസംശയഃ അനവസ്ഥിതചിത്തത്വമശ്രദ്ധാ ഭ്രാംതിദര്ശനമ്

ആലസ്യം, കഠിനമായ രോഗങ്ങൾ, അശ്രദ്ധ, സ്ഥലം സംബന്ധിച്ച സംശയം, മനസ്സിന്റെ അസ്ഥിരത, വിശ്വാസം ഇല്ലായ്മ, തെറ്റായ ദർശനം —

ദുഃഖാനി ദൌര്മനസ്യം ച വിഷയേഷു ച ലോലതാ ദശൈതേ യുഞ്ജതാം പുംസാമന്തരായാഃ പ്രകീര്തിതാഃ

ദു:ഖങ്ങൾ, മനോവിഷാദം, വിഷയങ്ങളിൽ ചഞ്ചലത — ഈ പത്ത് യോഗം അഭ്യസിക്കുന്നവർക്കുള്ള തടസ്സങ്ങളായി പറയുന്നു.

ആലസ്യമലസത്ത്വം തു യോഗിനാം ദേഹചേതനോഃ ധാതുവൈഷമ്യജാ ദോഷാ വ്യാധയഃ കര്മദോഷജാഃ

ആലസ്യം എന്നത് യോഗിയുടെ ശരീരത്തിന്റെയും മനസ്സിന്റെയും മന്ദതയാണ്; ദോഷങ്ങൾ ശരീരഘടകങ്ങളുടെ അസമത്വത്തിൽ നിന്നാണ് രോഗങ്ങൾ വരുന്നത്; തെറ്റുകൾ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നിന്നാണ്.

പ്രമാദോ നാമ യോഗസ്യ സാധനാ നാമ ഭാവനാ ഇദം വേത്യുഭയാക്രാന്തം വിജ്ഞാനം സ്ഥാനസംശയഃ

യോഗത്തിൽ അശ്രദ്ധയെ മറന്നുപോകൽ എന്നാണ് പറയുന്നത്; അഭ്യാസം ധ്യാനമാണ്. ഈ രണ്ടും ബാധിച്ച ജ്ഞാനം സ്ഥലം സംബന്ധിച്ച സംശയമാണ്.

അപ്രതിഷ്ഠാ ഹി മനസസ്ത്വനവസ്ഥിതിരുച്യതേ അശ്രദ്ധാ ഭാവരഹിതാ വൃത്തിര്വൈ യോഗവര്ത്മനി

മനസ്സിന്റെ അസ്ഥിരതയെ അടിസ്ഥാനമില്ലായ്മ എന്ന് പറയുന്നു; വിശ്വാസം ഇല്ലായ്മ എന്നത് യോഗമാർഗത്തിൽ ഉറച്ച ഭാവം ഇല്ലാത്ത അവസ്ഥയാണ്.

വിപര്യസ്താ മതിര്യാ സാ ഭ്രാംതിരിത്യഭിധീയതേ ദുഃഖമജ്ഞാനജം പുംസാം ചിത്തസ്യാധ്യാത്മികം വിദുഃ

തെറ്റായ ധാരണയെയാണ് ഭ്രമം എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാകുന്ന ദു:ഖം മനസ്സിന്റെ ആന്തരിക വേദനയാണെന്ന് പറയുന്നു.

ആധിഭൌതികമംഗോത്ഥം യച്ച ദുഃഖം പുരാ കൃതൈഃ ആധിദൈവികമാഖ്യാതമശന്യസ്ത്രവിഷാദികമ്

ശരീരത്തിൽ നിന്നോ മുമ്പ് ചെയ്ത പ്രവൃത്തികളാൽ വരുന്ന ദു:ഖം ഭൗതികവേദനയാണെന്ന് പറയുന്നു; ഗ്രഹങ്ങൾ, വിഷം മുതലായ ദൈവികകാരണങ്ങളിൽ നിന്നുള്ളതും അങ്ങനെ തന്നെ.

ഇച്ഛാവിഘാതജം മോക്ഷം ദൌര്മനസ്യം പ്രചക്ഷതേ വിഷയേഷു വിചിത്രേഷു വിഭ്രമസ്തത്ര ലോലതാ

മോക്ഷത്തിനുള്ള ആഗ്രഹം തടസ്സപ്പെടുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന മനോവിഷാദം അങ്ങനെ പറയുന്നു; വിവിധ വിഷയങ്ങളിൽ ഉള്ള ആശയക്കുഴപ്പം ചഞ്ചലതയാണെന്ന് പറയുന്നു.

ശാന്തേഷ്വേതേഷു വിഘ്നേഷു യോഗാസക്തസ്യ യോഗിനഃ ഉപസര്ഗാഃ പ്രവര്തംതേ ദിവ്യാസ്തേ സിദ്ധിസൂചകാഃ

ഈ തടസ്സങ്ങൾ ശമിച്ചാൽ, യോഗത്തിൽ ആകുലനായ യോഗിക്ക് ദിവ്യലക്ഷണങ്ങൾ പ്രകടമാകും; അവയാണ് സിദ്ധിയുടെ അടയാളങ്ങൾ.

പ്രതിഭാ ശ്രവണം വാര്താ ദര്ശനാസ്വാദവേദനാഃ ഉപസര്ഗാഃ ഷഡിത്യേതേ വ്യയേ യോഗസ്യ സിദ്ധയഃ

പ്രതിഭ, ശ്രവണം, വാർത്ത, ദർശനം, ആസ്വാദനം, വേദന — ഈ ആറും യോഗത്തിനുള്ള തടസ്സങ്ങളാണ്; ഇവ ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ അതാണ് യോഗസിദ്ധി.

സൂക്ഷ്മേ വ്യവഹിതേ ഽതീതേ വിപ്രകൃഷ്ടേ ത്വനാഗതേ പ്രതിഭാ കഥ്യതേ യോ ഽര്ഥേ പ്രതിഭാസോ യഥാതഥമ്

സൂക്ഷ്മമായതോ മറഞ്ഞതോ കഴിഞ്ഞതോ ദൂരെയോ വരാനിരിക്കുന്നതോ ആയ വസ്തുവിനെ അതുപോലെ തന്നെ മനസ്സിൽ തെളിഞ്ഞു കാണുന്നതാണ് പ്രതിഭ.

ശ്രവണം സര്വശബ്ദാനാം ശ്രവണേ ചാപ്രയത്നതഃ വാര്ത്താ വാര്ത്താസു വിജ്ഞാനം സര്വേഷാമേവ ദേഹിനാമ്

എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളും യാതൊരു ശ്രമവും ഇല്ലാതെ കേൾക്കുന്നതാണ് ശ്രവണം; എല്ലാ ജീവികളിലെയും വാർത്തകൾ അറിയുന്നതാണ് വാർത്ത.

ദര്ശനം നാമ ദിവ്യാനാം ദര്ശനം ചാപ്രയത്നതഃ തഥാസ്വാദശ്ച ദിവ്യേഷു രസേഷ്വാസ്വാദ ഉച്യതേ

ദൈവികരായവരെ യാതൊരു ശ്രമവും ഇല്ലാതെ കാണുന്നതാണ് ദർശനം; അതുപോലെ ദൈവികമായ രുചികൾ ആസ്വദിക്കുന്നതാണു ആസ്വാദനം.