ശിവപുരാണമ്

മാത്രാക്രമേണ വിജ്ഞേയാശ്ചോദ്വാതക്രമയോഗതഃ നാഡീവിശുദ്ധിപൂര്വം തു പ്രാണായാമം സമാചരേത്

അളവുകൾ ക്രമമായി മനസ്സിലാക്കണം, വായുവിന്റെ ഉയർച്ചയുടെ രീതിയിൽ; നാഡികൾ ശുദ്ധീകരിച്ചതിന് ശേഷം പ്രാണായാമം ശരിയായി അഭ്യസിക്കണം.

അഗര്ഭശ്ച സഗര്ഭശ്ച പ്രാണായാമോ ദ്വിധാ സ്മൃതഃ ജപം ധ്യാനം വിനാഗര്ഭഃ സഗര്ഭസ്തത്സമന്വയാത്

പ്രാണായാമം രണ്ട് വിധമാണ്: ഗർഭം ഇല്ലാത്തത്, ഗർഭമുള്ളത്. ജപമോ ധ്യാനമോ കൂടാതെ ചെയ്യുന്നതിനെ ഗർഭം ഇല്ലാത്തത് എന്നു പറയുന്നു; അവയുമായി ചെയ്യുന്നതിനെ ഗർഭമുള്ളത് എന്നു പറയുന്നു.

അഗര്ഭാദ്ഗര്ഭസംയുക്തഃ പ്രാണായാമഃശതാധികഃ തസ്മാത്സഗര്ഭം കുര്വന്തി യോഗിനഃ പ്രാണസംയമമ്

ഗർഭമുള്ള പ്രാണായാമം, ഗർഭം ഇല്ലാത്തതിനെക്കാൾ നൂറിലധികം ഗുണം കൂടുതലാണ്; അതുകൊണ്ട് യോഗികൾ ഗർഭമുള്ള പ്രാണനിയന്ത്രണം ചെയ്യുന്നു.

പ്രാണോ ഽപാനഃ സമാനശ്ച ഹ്യുദാനോ വ്യാന ഏവ ച

പ്രാണൻ, അപാനൻ, സമാനൻ, ഉദാനൻ, വ്യാനൻ — ഇതാണ് ആഞ്ചു പ്രധാനവായുകൾ.

നാഗഃ കൂര്മശ്ച കൃകലോ ദേവദത്തോ ധനംജയഃ പ്രയാണം കുരുതേ യസ്മാത്തസ്മാത്പ്രാണോ ഽഭിധീയതേ

നാഗൻ, കൂർമൻ, കൃകലൻ, ദേവദത്തൻ, ധനഞ്ജയൻ — ഇവർ ചലനം ഉണ്ടാക്കുന്നതിനാൽ പ്രാണൻ എന്ന പേര് ലഭിച്ചു.

അവാങ്നയത്യപാനാഖ്യോ യദാഹാരാദി ഭുജ്യതേ വ്യാനോ വ്യാനശയത്യംഗാന്യശേഷാണി വിവര്ധയന്

ഭക്ഷണം മുതലായവ കഴിക്കുമ്പോൾ അപാനൻ താഴേക്ക് നീങ്ങുന്നു; വ്യാനൻ ശരീരത്തിലെ എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചു അവയെ വളർത്തുന്നു.

ഉദ്വേജയതി മര്മാണീത്യുദാനോ വായുരീരിതഃ സമം നയതി സര്വാംഗം സമാനസ്തേന ഗീയതേ

ഉദാനൻ മർമ്മങ്ങൾ ഉണർത്തുന്നു; സമാനൻ ശരീരമാകെ സമത്വം നൽകുന്നു, അതിനാൽ അതിന് ആ പേര്.

ഉദ്ഗാരേ നാഗ ആഖ്യാതഃ കൂര്മ ഉന്മീലനേ സ്ഥിതഃ കൃകലഃ ക്ഷവഥൌ ജ്ഞേയോ ദേവദത്തോ വിജൃംഭണേ

ഉദ്ഗാരത്തിൽ നാഗൻ അറിയപ്പെടുന്നു; കണ്ണ് തുറക്കുന്നതിൽ കൂർമൻ; തുമ്മലിൽ കൃകലൻ; വിറയലിൽ ദേവദത്തൻ.

ന ജഹാതി മൃതം ചാപി സര്വവ്യാപീ ധനംജയഃ ക്രമേണാഭ്യസ്യമാനോയം പ്രാണായാമപ്രമാണവാന്

ധനഞ്ജയൻ മരിച്ചവരിലും വിട്ടുപോകുന്നില്ല, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ക്രമത്തിൽ അഭ്യസിക്കുമ്പോൾ ഈ പ്രാണായാമത്തിന് അളവ് പറയാനാവില്ല.

നിര്ദഹത്യഖിലം ദോഷം കര്തുര്ദേഹം ച രക്ഷതി പ്രാണേ തു വിജിതേ സമ്യക് തച്ചിഹ്നാന്യുപലക്ഷയേത്

ഇത് എല്ലാ ദോഷങ്ങളും ദഹിപ്പിക്കുകയും, ഭക്തന്റെ ശരീരം സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ശ്വാസം ശരിയായി നിയന്ത്രിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കണം.

വിണ്മൂത്രശ്ലേഷ്മണാം താവദല്പഭാവഃ പ്രജായതേ ബഹുഭോജനസാമര്ഥ്യം ചിരാദുച്ഛ്വാസനം തഥാ

അപ്പോൾ മലവും മൂത്രവും കഫവും കുറയുന്നു, കൂടുതൽ ഭക്ഷണം കഴിക്കാൻ കഴിവ് വരുന്നു, ദീർഘനിശ്വാസം എടുക്കാനും കഴിയും.

ലഘുത്വം ശീഘ്രഗാമിത്വമുത്സാഹഃ സ്വരസൌഷ്ഠവമ് സര്വരോഗക്ഷയശ്ചൈവ ബലം തേജഃ സുരൂപതാ

ശരീരത്തിൽ ലഘുത്വം, വേഗത, ഉത്സാഹം, നല്ല ശബ്ദം, എല്ലാ രോഗങ്ങളും ഇല്ലായ്മ, ബലം, തേജസ്, സൗന്ദര്യം എന്നിവ ഉണ്ടാകും.

ധൃതിര്മേധാ യുവത്വം ച സ്ഥിരതാ ച പ്രസന്നതാ തപാംസി പാപക്ഷയതാ യജ്ഞദാനവ്രതാദയഃ

സ്ഥിരത, ബുദ്ധി, യൗവനം, ദൃഢത, മനസ്സിന്റെ ശാന്തത, തപസ്സിലൂടെ പാപങ്ങൾ ഇല്ലായ്മ, യജ്ഞം, ദാനം, വ്രതം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും.

പ്രാണായാമസ്യ തസ്യൈതേ കലാം നാര്ഹന്തി ഷോഡശീമ് ഇന്ദ്രിയാണി പ്രസക്താനി യഥാസ്വം വിഷയേഷ്വിഹ

ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാലും ആ പ്രാണായാമത്തിന്റെ പതിനാറിൽ ഒന്ന് പോലും തുല്യമായില്ല; എങ്ങനെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഓരോന്നും തങ്ങളുടെ വിഷയം പിടിച്ചിരിക്കുന്നു അതുപോലെ.

ആഹത്യ യന്നിഗൃഹ്ണാതി സ പ്രത്യാഹാര ഉച്യതേ നമഃപൂര്വാണീംദ്രിയാണി സ്വര്ഗം നരകമേവ ച

ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ അതിന്റെ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് ഒരുമിച്ച് പിൻവലിക്കുമ്പോൾ അതിനെ പ്രത്യാഹാരം എന്നു പറയുന്നു. മുമ്പത്തെ പ്രവൃത്തികൾ പ്രകാരം ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ സ്വർഗ്ഗത്തിലും നരകത്തിലും നയിക്കുന്നു.

നിഗൃഹീതനിസൃഷ്ടാനി സ്വര്ഗായ നരകായ ച തസ്മാത്സുഖാര്ഥീ മതിമാഞ്ജ്ഞാനവൈരാഗ്യമാസ്ഥിതഃ

ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചാലോ വിട്ടുകളഞ്ഞാലോ സ്വർഗ്ഗത്തേക്കും നരകത്തേക്കും നയിക്കും. അതുകൊണ്ട് സന്തോഷം ആഗ്രഹിക്കുന്ന, വിവേകവും വൈരാഗ്യവും ഉള്ളവൻ അവയെ നിയന്ത്രിക്കണം.

ഇംദ്രിയാശ്വാന്നിഗൃഹ്യാശു സ്വാത്മനാത്മാനമുദ്ധരേത് ധാരണാ നാമ ചിത്തസ്യ സ്ഥാനബന്ധസ്സമാസതഃ

ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ കുതിരകളെപ്പോലെ വേഗത്തിൽ പിടിച്ചുകെട്ടി, സ്വയം സ്വയം ഉയർത്തണം. ചുരുക്കത്തിൽ, മനസ്സിനെ ഒരു സ്ഥലത്ത് സ്ഥിരമാക്കുന്നതാണ് ധാരണ.

സ്ഥാനം ച ശിവ ഏവൈകോ നാന്യദ്ദോഷത്രയം യതഃ കാലം കംചാവധീകൃത്യ സ്ഥാനേ ഽവസ്ഥാപിതം മനഃ

ആ സ്ഥലം ശിവൻ മാത്രമാണ്, മറ്റൊന്നുമല്ല, കാരണം മൂന്നു ദോഷങ്ങൾ മറ്റൊന്നിൽ നിന്നാണ് വരുന്നത്. കുറേ സമയം ആ സ്ഥലത്ത് മനസ്സിനെ സ്ഥാപിക്കണം.

ന തു പ്രച്യവതേ ലക്ഷ്യാദ്ധാരണാ സ്യാന്ന ചാന്യഥാ മനസഃ പ്രഥമം സ്ഥൈര്യം ധാരണാതഃ പ്രജായതേ

മനസ്സ് ലക്ഷ്യത്തിൽ നിന്ന് അകലുകയില്ലെങ്കിൽ അതാണ് ധാരണ, അല്ലെങ്കിൽ അല്ല. ധാരണയിലൂടെ ആദ്യം മനസ്സിന് സ്ഥിരത ലഭിക്കുന്നു.

തസ്മാദ്ധീരം മനഃ കുര്യാദ്ധാരണാഭ്യാസയോഗതഃ ധ്യൈ ചിംതായാം സ്മൃതോ ധാതുഃ ശിവചിംതാ മുഹുര്മുഹുഃ

അതുകൊണ്ട് ധാരണയുടെ അഭ്യാസംകൊണ്ട് മനസ്സിനെ ദൃഢമാക്കണം. ധ്യാനത്തിൽ, ശിവനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർക്കുന്നതാണ് ആശ്രയം.

അവ്യാക്ഷിപ്തേന മനസാ ധ്യാനം നാമ തദുച്യതേ ധ്യേയാവസ്ഥിതചിത്തസ്യ സദൃശഃ പ്രത്യയശ്ച യഃ

മനസ്സ് ചിതറാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ അതാണ് ധ്യാനം. ധ്യാനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യത്തിൽ മനസ്സു നിലകൊള്ളുന്ന അവസ്ഥയും അതുപോലെയാണ്.

പ്രത്യയാന്തരനിര്മുക്തഃ പ്രവാഹോ ധ്യാനമുച്യതേ സര്വമന്യത്പരിത്യജ്യ ശിവ ഏവ ശിവംകരഃ

മറ്റു ചിന്തകൾ ഇല്ലാതെ ഒരൊറ്റ പ്രവാഹം പോലെ തുടരുന്നത് ധ്യാനമാണ്. എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് ശിവൻ മാത്രം ശുഭം നൽകുന്നവനാണ്.

പരോ ധ്യേയോ ഽധിദേവേശഃ സമാപ്താഥര്വണീ ശ്രുതിഃ തഥാ ശിവാ പരാ ധ്യേയാ സര്വഭൂതഗതൌ ശിവൌ

സർവ്വദേവന്മാരിലും ഉന്നതനായ ഭഗവാനാണ് ധ്യാനത്തിന്റെ പരമലക്ഷ്യം എന്ന് അതർവണവേദം പറയുന്നു. അങ്ങനെ തന്നെ പരമശക്തിയായ ശിവയും, എല്ലാ ജീവികളിലുമുള്ള ശിവനും ധ്യാനിക്കപ്പെടണം.

തൌ ശ്രുതൌ സ്മൃതിശാസ്ത്രേഭ്യഃ സര്വഗൌ സര്വദോദിതൌ സര്വജ്ഞൌ സതതം ധ്യേയൌ നാനാരൂപവിഭേദതഃ

വേദങ്ങളിലും സ്മൃതികളിലും പഠിപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ ഇരുവരും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, എല്ലായ്പ്പോഴും പ്രസിദ്ധരാണ്, സർവ്വജ്ഞരും, പല രൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നവരും, എപ്പോഴും ധ്യാനിക്കപ്പെടേണ്ടവരുമാണ്.

വിമുക്തിഃ പ്രത്യയഃ പൂര്വഃ പ്രത്യയശ്ചാണിമാദികമ് ഇത്യേതദ്ദ്വിവിധം ജ്ഞേയം ധ്യാനസ്യാസ്യ പ്രയോജനമ്

മോക്ഷം ആദ്യഫലമാണ്, മറ്റൊന്ന് ആണിമാദി ശക്തികൾ ലഭിക്കലാണ്. ഈ രണ്ടു ഫലങ്ങളാണ് ഈ ധ്യാനത്തിന് ഉണ്ടാകുന്നത്.

ധ്യാതാ ധ്യാനം തഥാ ധ്യേയം യച്ച ധ്യാനപ്രയോജനമ് ഏതച്ചതുഷ്ടയം ജ്ഞാത്വാ യോഗം യുഞ്ജീത യോഗവിത്

ധ്യാതാവ്, ധ്യാനം, ധ്യേയവസ്തു, ധ്യാനഫലം എന്നിങ്ങനെ ഈ നാലും മനസ്സിലാക്കി യോഗം അറിയുന്നവൻ യോഗം അഭ്യസിക്കണം.

ജ്ഞാനവൈരാഗ്യസംപന്നഃ ശ്രദ്ദധാനഃ ക്ഷമാന്വിതഃ നിര്മമശ്ച സദോത്സാഹീ ധ്യാതേത്ഥം പുരുഷഃ സ്മൃതഃ

ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും ഉള്ളവൻ, വിശ്വാസം ഉള്ളവൻ, ക്ഷമയുള്ളവൻ, മമതയില്ലാത്തവൻ, എപ്പോഴും ഉത്സാഹമുള്ളവൻ — ഇങ്ങനെയുള്ളവനാണ് ഈ വിധത്തിൽ ധ്യാനം ചെയ്യുന്നതെന്ന് പറയുന്നു.

ജപാച്ഛ്രാംതഃ പുനര്ധ്യായേദ്ധ്യാനാച്ഛ്രാംതഃ പുനര്ജപേത് ജപധ്യനാഭിയുക്തസ്യ ക്ഷിപ്രം യോഗഃ പ്രസിദ്ധ്യതി

ജപം ചെയ്തതുകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ചാൽ വീണ്ടും ധ്യാനത്തിൽ ചിതയിക്കുക. ധ്യാനം ചെയ്തതുകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ചാൽ വീണ്ടും ജപം ചെയ്യുക. ഇങ്ങനെ ജപവും ധ്യാനവും ഒരുപോലെ ചെയ്യുന്നവനു യോഗം വേഗത്തിൽ ലഭിക്കും.

ധാരണാ ദ്വാദശായാമാ ധ്യാനം ദ്വാദശധാരണമ് ധ്യാനദ്വാദശകം യാവത്സമാധിരഭിധീയതേ

ധാരണ പന്ത്രണ്ട് ശ്വാസം നീളുന്നു; ധ്യാനം പന്ത്രണ്ട് ധാരണയുടെ സമയം. അങ്ങനെ പന്ത്രണ്ട് ഘട്ടം ധ്യാനം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ അതിനെ സമാധി എന്നു വിളിക്കുന്നു.