ശിവപുരാണമ്

നാസികാപുടമംഗുല്യാ പീഡ്യൈകമപരേണ തു ഔദരം രേചയേദ്വായും തഥായം രേചകഃ സ്മൃതഃ

ഒരു വിരൽ കൊണ്ട് ഒരു നാസാപുടം അമർത്തി, മറ്റേ പക്കൽ വയുവിനെ വയറിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് വിടുന്നത് രേചകം എന്നറിയപ്പെടുന്നു.

ബാഹ്യേന മരുതാ ദേഹം ദൃതിവത്പരിപൂരയേത് നാസാപുടേനാപരേണ പൂരണാത്പൂരകം മതമ്

പുറത്തുള്ള വായുവുപയോഗിച്ച് ശരീരം ഉറപ്പോടെ നിറയ്ക്കണം; മറ്റേ മൂക്കുകുഴിയിലൂടെ, ശ്വാസം അകത്തെടുക്കുന്നതിന് ശേഷം, ഇതിനെ പൂരകം എന്നു പറയുന്നു.

ന മുംചതി ന ഗൃഹ്ണാതി വായുമംതര്ബഹിഃ സ്ഥിതമ് സംപൂര്ണം കുംഭവത്തിഷ്ഠേദചലഃ സ തു കുംഭക

അവൻ വായു പുറത്തേക്കോ അകത്തേക്കോ വിട്ടയക്കുകയോ സ്വീകരിക്കുകയോ ചെയ്യില്ല; വായു അകത്തും പുറത്തും നിലനിൽക്കുന്നു. ഒരു കലശംപോലെ നിറഞ്ഞു, അചഞ്ചലമായി ഇരിക്കുമ്പോൾ അതിനെ കുംഭകം എന്നു പറയുന്നു.

രേചകാദ്യം ത്രയമിദം ന ദ്രുതം ന വിലംബിതമ് തദ്യതഃ ക്രമയോഗേന ത്വഭ്യസേദ്യോഗസാധകഃ

രേചകം തുടങ്ങിയ ഈ മൂന്ന് പ്രക്രിയകളും അതിവേഗമോ അതിവിലംബമോ ആകരുത്; ക്രമമായി അഭ്യസിച്ചാൽ യോഗി ഇതിൽ പ്രാവീണ്യം നേടും.

രേചകാദിഷു യോഭ്യാസോ നാഡീശോധനപൂര്വകഃ സ്വേച്ഛോത്ക്രമണപര്യംതഃ പ്രോക്തോ യോഗാനുശാസനേ

രേചകം മുതലായവയിൽ അഭ്യാസം ചെയ്യുന്നതിന് മുമ്പ് നാഡികൾ ശുദ്ധീകരിക്കണം; സ്വച്ഛന്ദമായ പരിധിവരെ ഈ അഭ്യാസം യോഗശാസ്ത്രത്തിൽ പഠിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.

കന്യകാദിക്രമവശാത്പ്രാണായാമനിരോധനമ് തച്ചതുര്ധോപദിഷ്ടം സ്യാന്മാത്രാഗുണവിഭാഗതഃ

കന്യക തുടങ്ങിയ ക്രമപ്രകാരം, ശ്വാസനിയന്ത്രണം നാല് വിധങ്ങളായി, അളവും ഗുണവും അനുസരിച്ച് പഠിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.

കന്യകസ്തു ചതുര്ധാ സ്യാത്സ ച ദ്വാദശമാത്രകഃ മധ്യമസ്തു ദ്വിരുദ്ധാതശ്ചതുര്വിംശതിമാത്രകഃ

കന്യക നാലു ഭാഗങ്ങളായി ഇരിക്കുന്നു, അതിന് പന്ത്രണ്ടു അളവുകളുണ്ട്; മധ്യമായത് ഇരട്ടമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു, അതിന് ഇരുപത്തിനാലു അളവുകളുണ്ട്.

ഉത്തമസ്തു ത്രിരുദ്ധാതഃ ഷഡ്വിംശന്മാത്രകഃ പരഃ സ്വേദകംപാദിജനകഃ പ്രാണായാമസ്തദുത്തരഃ

ഉത്തമം മൂന്നു ഘട്ടം നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു, അതിന് ഇരുപത്താറു അളവുകളുണ്ട്; അതിനുശേഷമുള്ള ഏറ്റവും ഉന്നതമായ പ്രാണായാമം വിയർപ്പ്, കംപനം മുതലായ ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു.

ആനംദോദ്ഭവരോമാംചനേത്രാശ്രൂണാം വിമോചനമ് ജല്പഭ്രമണമൂര്ഛാദ്യം ജായതേ യോഗിനഃ പരമ്

ആനന്ദം, രോമാഞ്ചം, കണ്ണുനീർ ഒഴുകൽ, അർദ്ധവാക്ക്, തലകറക്കം, ബോധക്ഷയം തുടങ്ങിയ അവസ്ഥകൾ പരമയോഗിക്ക് ഉണ്ടാകുന്നു.

ജാനും പ്രദക്ഷിണീകൃത്യ ന ദ്രുതം ന വിലംബിതമ് അംഗുലീസ്ഫോടനം കുര്യാത്സാ മാത്രേതി പ്രകീര്തിതാ

മുട്ട് വലതുഭാഗത്ത് ചുറ്റി, അതിവേഗമോ അതിവിലംബമോ അല്ലാതെ, വിരലുകൾ തട്ടണം; ഇതാണ് അളവ് എന്നു വിളിക്കുന്നത്.

മാത്രാക്രമേണ വിജ്ഞേയാശ്ചോദ്വാതക്രമയോഗതഃ നാഡീവിശുദ്ധിപൂര്വം തു പ്രാണായാമം സമാചരേത്

അളവുകൾ ക്രമമായി മനസ്സിലാക്കണം, വായുവിന്റെ ഉയർച്ചയുടെ രീതിയിൽ; നാഡികൾ ശുദ്ധീകരിച്ചതിന് ശേഷം പ്രാണായാമം ശരിയായി അഭ്യസിക്കണം.

അഗര്ഭശ്ച സഗര്ഭശ്ച പ്രാണായാമോ ദ്വിധാ സ്മൃതഃ ജപം ധ്യാനം വിനാഗര്ഭഃ സഗര്ഭസ്തത്സമന്വയാത്

പ്രാണായാമം രണ്ട് വിധമാണ്: ഗർഭം ഇല്ലാത്തത്, ഗർഭമുള്ളത്. ജപമോ ധ്യാനമോ കൂടാതെ ചെയ്യുന്നതിനെ ഗർഭം ഇല്ലാത്തത് എന്നു പറയുന്നു; അവയുമായി ചെയ്യുന്നതിനെ ഗർഭമുള്ളത് എന്നു പറയുന്നു.

അഗര്ഭാദ്ഗര്ഭസംയുക്തഃ പ്രാണായാമഃശതാധികഃ തസ്മാത്സഗര്ഭം കുര്വന്തി യോഗിനഃ പ്രാണസംയമമ്

ഗർഭമുള്ള പ്രാണായാമം, ഗർഭം ഇല്ലാത്തതിനെക്കാൾ നൂറിലധികം ഗുണം കൂടുതലാണ്; അതുകൊണ്ട് യോഗികൾ ഗർഭമുള്ള പ്രാണനിയന്ത്രണം ചെയ്യുന്നു.

പ്രാണോ ഽപാനഃ സമാനശ്ച ഹ്യുദാനോ വ്യാന ഏവ ച

പ്രാണൻ, അപാനൻ, സമാനൻ, ഉദാനൻ, വ്യാനൻ — ഇതാണ് ആഞ്ചു പ്രധാനവായുകൾ.

നാഗഃ കൂര്മശ്ച കൃകലോ ദേവദത്തോ ധനംജയഃ പ്രയാണം കുരുതേ യസ്മാത്തസ്മാത്പ്രാണോ ഽഭിധീയതേ

നാഗൻ, കൂർമൻ, കൃകലൻ, ദേവദത്തൻ, ധനഞ്ജയൻ — ഇവർ ചലനം ഉണ്ടാക്കുന്നതിനാൽ പ്രാണൻ എന്ന പേര് ലഭിച്ചു.

അവാങ്നയത്യപാനാഖ്യോ യദാഹാരാദി ഭുജ്യതേ വ്യാനോ വ്യാനശയത്യംഗാന്യശേഷാണി വിവര്ധയന്

ഭക്ഷണം മുതലായവ കഴിക്കുമ്പോൾ അപാനൻ താഴേക്ക് നീങ്ങുന്നു; വ്യാനൻ ശരീരത്തിലെ എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചു അവയെ വളർത്തുന്നു.

ഉദ്വേജയതി മര്മാണീത്യുദാനോ വായുരീരിതഃ സമം നയതി സര്വാംഗം സമാനസ്തേന ഗീയതേ

ഉദാനൻ മർമ്മങ്ങൾ ഉണർത്തുന്നു; സമാനൻ ശരീരമാകെ സമത്വം നൽകുന്നു, അതിനാൽ അതിന് ആ പേര്.

ഉദ്ഗാരേ നാഗ ആഖ്യാതഃ കൂര്മ ഉന്മീലനേ സ്ഥിതഃ കൃകലഃ ക്ഷവഥൌ ജ്ഞേയോ ദേവദത്തോ വിജൃംഭണേ

ഉദ്ഗാരത്തിൽ നാഗൻ അറിയപ്പെടുന്നു; കണ്ണ് തുറക്കുന്നതിൽ കൂർമൻ; തുമ്മലിൽ കൃകലൻ; വിറയലിൽ ദേവദത്തൻ.

ന ജഹാതി മൃതം ചാപി സര്വവ്യാപീ ധനംജയഃ ക്രമേണാഭ്യസ്യമാനോയം പ്രാണായാമപ്രമാണവാന്

ധനഞ്ജയൻ മരിച്ചവരിലും വിട്ടുപോകുന്നില്ല, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ക്രമത്തിൽ അഭ്യസിക്കുമ്പോൾ ഈ പ്രാണായാമത്തിന് അളവ് പറയാനാവില്ല.

നിര്ദഹത്യഖിലം ദോഷം കര്തുര്ദേഹം ച രക്ഷതി പ്രാണേ തു വിജിതേ സമ്യക് തച്ചിഹ്നാന്യുപലക്ഷയേത്

ഇത് എല്ലാ ദോഷങ്ങളും ദഹിപ്പിക്കുകയും, ഭക്തന്റെ ശരീരം സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ശ്വാസം ശരിയായി നിയന്ത്രിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കണം.

വിണ്മൂത്രശ്ലേഷ്മണാം താവദല്പഭാവഃ പ്രജായതേ ബഹുഭോജനസാമര്ഥ്യം ചിരാദുച്ഛ്വാസനം തഥാ

അപ്പോൾ മലവും മൂത്രവും കഫവും കുറയുന്നു, കൂടുതൽ ഭക്ഷണം കഴിക്കാൻ കഴിവ് വരുന്നു, ദീർഘനിശ്വാസം എടുക്കാനും കഴിയും.

ലഘുത്വം ശീഘ്രഗാമിത്വമുത്സാഹഃ സ്വരസൌഷ്ഠവമ് സര്വരോഗക്ഷയശ്ചൈവ ബലം തേജഃ സുരൂപതാ

ശരീരത്തിൽ ലഘുത്വം, വേഗത, ഉത്സാഹം, നല്ല ശബ്ദം, എല്ലാ രോഗങ്ങളും ഇല്ലായ്മ, ബലം, തേജസ്, സൗന്ദര്യം എന്നിവ ഉണ്ടാകും.

ധൃതിര്മേധാ യുവത്വം ച സ്ഥിരതാ ച പ്രസന്നതാ തപാംസി പാപക്ഷയതാ യജ്ഞദാനവ്രതാദയഃ

സ്ഥിരത, ബുദ്ധി, യൗവനം, ദൃഢത, മനസ്സിന്റെ ശാന്തത, തപസ്സിലൂടെ പാപങ്ങൾ ഇല്ലായ്മ, യജ്ഞം, ദാനം, വ്രതം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും.

പ്രാണായാമസ്യ തസ്യൈതേ കലാം നാര്ഹന്തി ഷോഡശീമ് ഇന്ദ്രിയാണി പ്രസക്താനി യഥാസ്വം വിഷയേഷ്വിഹ

ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാലും ആ പ്രാണായാമത്തിന്റെ പതിനാറിൽ ഒന്ന് പോലും തുല്യമായില്ല; എങ്ങനെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഓരോന്നും തങ്ങളുടെ വിഷയം പിടിച്ചിരിക്കുന്നു അതുപോലെ.

ആഹത്യ യന്നിഗൃഹ്ണാതി സ പ്രത്യാഹാര ഉച്യതേ നമഃപൂര്വാണീംദ്രിയാണി സ്വര്ഗം നരകമേവ ച

ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ അതിന്റെ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് ഒരുമിച്ച് പിൻവലിക്കുമ്പോൾ അതിനെ പ്രത്യാഹാരം എന്നു പറയുന്നു. മുമ്പത്തെ പ്രവൃത്തികൾ പ്രകാരം ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ സ്വർഗ്ഗത്തിലും നരകത്തിലും നയിക്കുന്നു.

നിഗൃഹീതനിസൃഷ്ടാനി സ്വര്ഗായ നരകായ ച തസ്മാത്സുഖാര്ഥീ മതിമാഞ്ജ്ഞാനവൈരാഗ്യമാസ്ഥിതഃ

ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചാലോ വിട്ടുകളഞ്ഞാലോ സ്വർഗ്ഗത്തേക്കും നരകത്തേക്കും നയിക്കും. അതുകൊണ്ട് സന്തോഷം ആഗ്രഹിക്കുന്ന, വിവേകവും വൈരാഗ്യവും ഉള്ളവൻ അവയെ നിയന്ത്രിക്കണം.

ഇംദ്രിയാശ്വാന്നിഗൃഹ്യാശു സ്വാത്മനാത്മാനമുദ്ധരേത് ധാരണാ നാമ ചിത്തസ്യ സ്ഥാനബന്ധസ്സമാസതഃ

ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ കുതിരകളെപ്പോലെ വേഗത്തിൽ പിടിച്ചുകെട്ടി, സ്വയം സ്വയം ഉയർത്തണം. ചുരുക്കത്തിൽ, മനസ്സിനെ ഒരു സ്ഥലത്ത് സ്ഥിരമാക്കുന്നതാണ് ധാരണ.

സ്ഥാനം ച ശിവ ഏവൈകോ നാന്യദ്ദോഷത്രയം യതഃ കാലം കംചാവധീകൃത്യ സ്ഥാനേ ഽവസ്ഥാപിതം മനഃ

ആ സ്ഥലം ശിവൻ മാത്രമാണ്, മറ്റൊന്നുമല്ല, കാരണം മൂന്നു ദോഷങ്ങൾ മറ്റൊന്നിൽ നിന്നാണ് വരുന്നത്. കുറേ സമയം ആ സ്ഥലത്ത് മനസ്സിനെ സ്ഥാപിക്കണം.

ന തു പ്രച്യവതേ ലക്ഷ്യാദ്ധാരണാ സ്യാന്ന ചാന്യഥാ മനസഃ പ്രഥമം സ്ഥൈര്യം ധാരണാതഃ പ്രജായതേ

മനസ്സ് ലക്ഷ്യത്തിൽ നിന്ന് അകലുകയില്ലെങ്കിൽ അതാണ് ധാരണ, അല്ലെങ്കിൽ അല്ല. ധാരണയിലൂടെ ആദ്യം മനസ്സിന് സ്ഥിരത ലഭിക്കുന്നു.