ശിവപുരാണമ്

ദൃഷ്ടേ തഥാനുശ്രവികേ വിരക്തം വിഷയേ മനഃ യസ്യ തസ്യാധികാരോസ്തി യോഗേ നാന്യസ്യ കസ്യചിത്

കാണുന്നതിലും കേൾക്കുന്നതിലും മനസ്സ് വിരക്തമായവനാണ് യോഗത്തിന് യോഗ്യൻ; മറ്റാരും അർഹരല്ല.

വിഷയദ്വയദോഷാണാം ഗുണാനാമീശ്വരസ്യ ച ദര്ശനാദേവ സതതം വിരക്തം ജായതേ മനഃ

ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളുടെയും അവയുടെ ഗുണങ്ങളുടെയും, ഈശ്വരന്റെയും ദോഷങ്ങൾ എല്ലായ്പ്പോഴും കാണുമ്പോൾ, മനസ്സ് സ്വതന്ത്രമായി വിരക്തമാകുന്നു.

അഷ്ടാംഗോ വാ ഷഡംഗോ വാ സര്വയോഗഃ സമാസതഃ യമശ്ച നിയമശ്ചൈവ സ്വസ്തികാദ്യം തഥാസനമ്

സമസ്തയോഗവും സംക്ഷിപ്തമായി എട്ടു ഭാഗങ്ങളോ ആറു ഭാഗങ്ങളോ ഉള്ളതാണ്: യമം, നിയമം, സ്വസ്തികം തുടങ്ങിയ ആസനം എന്നിവ.

പ്രാണായാമഃ പ്രത്യാഹാരോ ധാരണാ ധ്യാനമേവ ച സമാധിരിതി യോഗാംഗാന്യഷ്ടാവുക്താനി സൂരിഭിഃ

ശ്വാസനിയന്ത്രണം, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം, ധാരണ, ധ്യാനം, സമാധി എന്നിവയാണു യോഗത്തിന്റെ എട്ട് അംശങ്ങൾ എന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു.

ആസനം പ്രാണസംരോധഃ പ്രത്യാഹാരോഥ ധാരണാ ധ്യാനം സമാധിര്യോഗസ്യ ഷഡംഗാനി സമാസതഃ

ആസനം, ശ്വാസസംയമനം, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം, ധാരണ, ധ്യാനം, സമാധി — ഇതാണ് സംക്ഷിപ്തമായി യോഗത്തിന്റെ ആറു അംശങ്ങൾ.

പൃഥഗ്ലക്ഷണമേതേഷാം ശിവശാസ്ത്രേ സമീരിതമ് ശിവാഗമേഷു ചാന്യേഷു വിശേഷാത്കാമികാദിഷു

ഇവയുടെ പ്രത്യേക ലക്ഷണങ്ങൾ ശിവശാസ്ത്രങ്ങളിലും, പ്രത്യേകിച്ച് കാമികാദി ശിവാഗമങ്ങളിലും വിശദമായി പഠിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.

യോഗശാസ്ത്രേഷ്വപി തഥാ പുരാണേഷ്വപി കേഷു ച അഹിംസാ സത്യമസ്തേയം ബ്രഹ്മചര്യാപരിഗ്രഹഃ യമ ഇത്യുച്യതേ സദ്ഭിഃ പഞ്ചാവയവയോഗതഃ

യോഗശാസ്ത്രങ്ങളിലും ചില പുരാണങ്ങളിലും, അഹിംസ, സത്യം, അസ്തേയം, ബ്രഹ്മചര്യം, അപരിഗ്രഹം — ഈ അഞ്ചു സ്വഭാവങ്ങളാണ് യമം എന്ന് സദാചാരികൾ പറയുന്നു.

ശൌചം തുഷ്ടിസ്തപശ്ചൈവ ജപഃ പ്രണിധിരേവ ച ഇതി പഞ്ചപ്രഭേദസ്സ്യാന്നിയമഃ സ്വാംശഭേദതഃ

ശുചിത്വം, സന്തോഷം, തപസ്, ജപം, സമർപ്പണം — ഈ അഞ്ചു വിഭാഗങ്ങളാണ് നിയമം എന്ന് പറയപ്പെടുന്നത്.

സ്വസ്തികം പദ്മമധ്യേംദും വീരം യോഗം പ്രസാധിതമ് പര്യംകം ച യഥേഷ്ടം ച പ്രോക്തമാസനമഷ്ടധാ

സ്വസ്തികം, പദ്മം, അർദ്ധചന്ദ്രം, വീരം, യോഗം നേടിയത്, പര്യങ്കം, ഇഷ്ടാനുസൃതം — ഇതിങ്ങനെ എട്ട് ആസനങ്ങളാണ് പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.

പ്രാണഃ സ്വദേഹജോ വായുസ്തസ്യായാമോ നിരോധനമ് തദ്രോചകം പൂരകം ച കുംഭകം ച ത്രിധോച്യതേ

സ്വന്തം ശരീരത്തിൽ നിന്നു ഉയരുന്ന വായുവാണ് പ്രാണൻ. അതിന്റെ നിയന്ത്രണമാണ് ആയാമം. അതിന് രോചകം, പൂരണവും കുംഭകവും എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വിധങ്ങളുണ്ട്.

നാസികാപുടമംഗുല്യാ പീഡ്യൈകമപരേണ തു ഔദരം രേചയേദ്വായും തഥായം രേചകഃ സ്മൃതഃ

ഒരു വിരൽ കൊണ്ട് ഒരു നാസാപുടം അമർത്തി, മറ്റേ പക്കൽ വയുവിനെ വയറിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് വിടുന്നത് രേചകം എന്നറിയപ്പെടുന്നു.

ബാഹ്യേന മരുതാ ദേഹം ദൃതിവത്പരിപൂരയേത് നാസാപുടേനാപരേണ പൂരണാത്പൂരകം മതമ്

പുറത്തുള്ള വായുവുപയോഗിച്ച് ശരീരം ഉറപ്പോടെ നിറയ്ക്കണം; മറ്റേ മൂക്കുകുഴിയിലൂടെ, ശ്വാസം അകത്തെടുക്കുന്നതിന് ശേഷം, ഇതിനെ പൂരകം എന്നു പറയുന്നു.

ന മുംചതി ന ഗൃഹ്ണാതി വായുമംതര്ബഹിഃ സ്ഥിതമ് സംപൂര്ണം കുംഭവത്തിഷ്ഠേദചലഃ സ തു കുംഭക

അവൻ വായു പുറത്തേക്കോ അകത്തേക്കോ വിട്ടയക്കുകയോ സ്വീകരിക്കുകയോ ചെയ്യില്ല; വായു അകത്തും പുറത്തും നിലനിൽക്കുന്നു. ഒരു കലശംപോലെ നിറഞ്ഞു, അചഞ്ചലമായി ഇരിക്കുമ്പോൾ അതിനെ കുംഭകം എന്നു പറയുന്നു.

രേചകാദ്യം ത്രയമിദം ന ദ്രുതം ന വിലംബിതമ് തദ്യതഃ ക്രമയോഗേന ത്വഭ്യസേദ്യോഗസാധകഃ

രേചകം തുടങ്ങിയ ഈ മൂന്ന് പ്രക്രിയകളും അതിവേഗമോ അതിവിലംബമോ ആകരുത്; ക്രമമായി അഭ്യസിച്ചാൽ യോഗി ഇതിൽ പ്രാവീണ്യം നേടും.

രേചകാദിഷു യോഭ്യാസോ നാഡീശോധനപൂര്വകഃ സ്വേച്ഛോത്ക്രമണപര്യംതഃ പ്രോക്തോ യോഗാനുശാസനേ

രേചകം മുതലായവയിൽ അഭ്യാസം ചെയ്യുന്നതിന് മുമ്പ് നാഡികൾ ശുദ്ധീകരിക്കണം; സ്വച്ഛന്ദമായ പരിധിവരെ ഈ അഭ്യാസം യോഗശാസ്ത്രത്തിൽ പഠിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.

കന്യകാദിക്രമവശാത്പ്രാണായാമനിരോധനമ് തച്ചതുര്ധോപദിഷ്ടം സ്യാന്മാത്രാഗുണവിഭാഗതഃ

കന്യക തുടങ്ങിയ ക്രമപ്രകാരം, ശ്വാസനിയന്ത്രണം നാല് വിധങ്ങളായി, അളവും ഗുണവും അനുസരിച്ച് പഠിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.

കന്യകസ്തു ചതുര്ധാ സ്യാത്സ ച ദ്വാദശമാത്രകഃ മധ്യമസ്തു ദ്വിരുദ്ധാതശ്ചതുര്വിംശതിമാത്രകഃ

കന്യക നാലു ഭാഗങ്ങളായി ഇരിക്കുന്നു, അതിന് പന്ത്രണ്ടു അളവുകളുണ്ട്; മധ്യമായത് ഇരട്ടമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു, അതിന് ഇരുപത്തിനാലു അളവുകളുണ്ട്.

ഉത്തമസ്തു ത്രിരുദ്ധാതഃ ഷഡ്വിംശന്മാത്രകഃ പരഃ സ്വേദകംപാദിജനകഃ പ്രാണായാമസ്തദുത്തരഃ

ഉത്തമം മൂന്നു ഘട്ടം നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു, അതിന് ഇരുപത്താറു അളവുകളുണ്ട്; അതിനുശേഷമുള്ള ഏറ്റവും ഉന്നതമായ പ്രാണായാമം വിയർപ്പ്, കംപനം മുതലായ ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു.

ആനംദോദ്ഭവരോമാംചനേത്രാശ്രൂണാം വിമോചനമ് ജല്പഭ്രമണമൂര്ഛാദ്യം ജായതേ യോഗിനഃ പരമ്

ആനന്ദം, രോമാഞ്ചം, കണ്ണുനീർ ഒഴുകൽ, അർദ്ധവാക്ക്, തലകറക്കം, ബോധക്ഷയം തുടങ്ങിയ അവസ്ഥകൾ പരമയോഗിക്ക് ഉണ്ടാകുന്നു.

ജാനും പ്രദക്ഷിണീകൃത്യ ന ദ്രുതം ന വിലംബിതമ് അംഗുലീസ്ഫോടനം കുര്യാത്സാ മാത്രേതി പ്രകീര്തിതാ

മുട്ട് വലതുഭാഗത്ത് ചുറ്റി, അതിവേഗമോ അതിവിലംബമോ അല്ലാതെ, വിരലുകൾ തട്ടണം; ഇതാണ് അളവ് എന്നു വിളിക്കുന്നത്.

മാത്രാക്രമേണ വിജ്ഞേയാശ്ചോദ്വാതക്രമയോഗതഃ നാഡീവിശുദ്ധിപൂര്വം തു പ്രാണായാമം സമാചരേത്

അളവുകൾ ക്രമമായി മനസ്സിലാക്കണം, വായുവിന്റെ ഉയർച്ചയുടെ രീതിയിൽ; നാഡികൾ ശുദ്ധീകരിച്ചതിന് ശേഷം പ്രാണായാമം ശരിയായി അഭ്യസിക്കണം.

അഗര്ഭശ്ച സഗര്ഭശ്ച പ്രാണായാമോ ദ്വിധാ സ്മൃതഃ ജപം ധ്യാനം വിനാഗര്ഭഃ സഗര്ഭസ്തത്സമന്വയാത്

പ്രാണായാമം രണ്ട് വിധമാണ്: ഗർഭം ഇല്ലാത്തത്, ഗർഭമുള്ളത്. ജപമോ ധ്യാനമോ കൂടാതെ ചെയ്യുന്നതിനെ ഗർഭം ഇല്ലാത്തത് എന്നു പറയുന്നു; അവയുമായി ചെയ്യുന്നതിനെ ഗർഭമുള്ളത് എന്നു പറയുന്നു.

അഗര്ഭാദ്ഗര്ഭസംയുക്തഃ പ്രാണായാമഃശതാധികഃ തസ്മാത്സഗര്ഭം കുര്വന്തി യോഗിനഃ പ്രാണസംയമമ്

ഗർഭമുള്ള പ്രാണായാമം, ഗർഭം ഇല്ലാത്തതിനെക്കാൾ നൂറിലധികം ഗുണം കൂടുതലാണ്; അതുകൊണ്ട് യോഗികൾ ഗർഭമുള്ള പ്രാണനിയന്ത്രണം ചെയ്യുന്നു.

പ്രാണോ ഽപാനഃ സമാനശ്ച ഹ്യുദാനോ വ്യാന ഏവ ച

പ്രാണൻ, അപാനൻ, സമാനൻ, ഉദാനൻ, വ്യാനൻ — ഇതാണ് ആഞ്ചു പ്രധാനവായുകൾ.

നാഗഃ കൂര്മശ്ച കൃകലോ ദേവദത്തോ ധനംജയഃ പ്രയാണം കുരുതേ യസ്മാത്തസ്മാത്പ്രാണോ ഽഭിധീയതേ

നാഗൻ, കൂർമൻ, കൃകലൻ, ദേവദത്തൻ, ധനഞ്ജയൻ — ഇവർ ചലനം ഉണ്ടാക്കുന്നതിനാൽ പ്രാണൻ എന്ന പേര് ലഭിച്ചു.

അവാങ്നയത്യപാനാഖ്യോ യദാഹാരാദി ഭുജ്യതേ വ്യാനോ വ്യാനശയത്യംഗാന്യശേഷാണി വിവര്ധയന്

ഭക്ഷണം മുതലായവ കഴിക്കുമ്പോൾ അപാനൻ താഴേക്ക് നീങ്ങുന്നു; വ്യാനൻ ശരീരത്തിലെ എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചു അവയെ വളർത്തുന്നു.

ഉദ്വേജയതി മര്മാണീത്യുദാനോ വായുരീരിതഃ സമം നയതി സര്വാംഗം സമാനസ്തേന ഗീയതേ

ഉദാനൻ മർമ്മങ്ങൾ ഉണർത്തുന്നു; സമാനൻ ശരീരമാകെ സമത്വം നൽകുന്നു, അതിനാൽ അതിന് ആ പേര്.

ഉദ്ഗാരേ നാഗ ആഖ്യാതഃ കൂര്മ ഉന്മീലനേ സ്ഥിതഃ കൃകലഃ ക്ഷവഥൌ ജ്ഞേയോ ദേവദത്തോ വിജൃംഭണേ

ഉദ്ഗാരത്തിൽ നാഗൻ അറിയപ്പെടുന്നു; കണ്ണ് തുറക്കുന്നതിൽ കൂർമൻ; തുമ്മലിൽ കൃകലൻ; വിറയലിൽ ദേവദത്തൻ.

ന ജഹാതി മൃതം ചാപി സര്വവ്യാപീ ധനംജയഃ ക്രമേണാഭ്യസ്യമാനോയം പ്രാണായാമപ്രമാണവാന്

ധനഞ്ജയൻ മരിച്ചവരിലും വിട്ടുപോകുന്നില്ല, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ക്രമത്തിൽ അഭ്യസിക്കുമ്പോൾ ഈ പ്രാണായാമത്തിന് അളവ് പറയാനാവില്ല.