മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും, മനുഷ്യന്റെ ശരീരത്തിലെ നാഭിയിൽ, നാവിൽ, മൂക്കിന്റെ അറ്റത്തിൽ, തലയിലെ കിരീടത്തിൽ, কোমരിലെയും മറ്റു ഭാഗങ്ങളിലെയും ലിംഗം, ആന്തരികവും ചലിക്കുന്നതുമായ ലിംഗമായി വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പർവതം പൗരുഷം (man-made) എന്നതും, ഭൂമി സ്വാഭാവികം (natural) എന്നതും പറയുന്നു; മരങ്ങളും അതിന് സമാനമായവയും പൗരുഷം, ചെടികളും അതിന് സമാനമായവയും സ്വാഭാവികം എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഷാഷ്ടികം (അറുപത് തരം) സ്വാഭാവികം എന്നതും, ശാലി, ഗോധൂമം, പൗരുഷം തരം എന്നിവയും അങ്ങനെ തന്നെ. പൗരുഷം ദൈവികം, അണിമ തുടങ്ങിയ എട്ടു സിദ്ധികൾ നൽകുന്നതാണ്. വിശ്വാസികൾ പറയുന്നു, സ്വാഭാവികം നല്ല സ്ത്രീകൾ, ധനം, മറ്റ് വസ്തുക്കൾ എന്നിവയിൽ ബാധകമാണ്; ചലിക്കുന്ന ലിംഗങ്ങളിൽ ആദ്യമായി രസ-ലിംഗം വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. രസ-ലിംഗം ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് എല്ലാ അഭിലഷിത അനുഗ്രഹങ്ങളും നൽകുന്നു; ബാണ-ലിംഗം, ശുഭവും മഹാ ഐശ്വര്യവും നൽകുന്നതും, ക്ഷത്രിയർക്കാണ്. സ്വർണ്ണ-ലിംഗം വൈശ്യർക്കാണ്, വലിയ സമ്പത്ത്, ആധിപത്യം നൽകുന്നു; കല്ല്-ലിംഗം, ശുഭവും ശുദ്ധിയുള്ളതും, ശൂദ്രർക്കാണ്. സ്ഫാടക-ലിംഗവും ബാണ-ലിംഗവും എല്ലാവർക്കും എല്ലാ അഭിലാഷങ്ങൾ നൽകുന്നു; സ്വന്തമായത് ഇല്ലെങ്കിൽ, മറ്റുള്ളവയുടെ ലിംഗം ആരാധനക്ക് ഉപയോഗിക്കാമെന്നും വിലക്കില്ലെന്നും പറയുന്നു. സ്ത്രീകൾക്ക് ഭൂമിയിലെ ലിംഗം പ്രത്യേകമായി നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു; സജീവമായ വിധവകൾക്ക് സ്ഫാടക-ലിംഗം പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു. നിഷ്ക്രിയ (അലസമായ) വിധവകൾക്ക് രസ-ലിംഗം പ്രാധാന്യപ്പെട്ടതാണ്; ബാല്യത്തിൽ, യൗവനത്തിൽ, വൃദ്ധാവസ്ഥയിൽ, നല്ല വ്രതമുള്ളവർക്ക്. ശുദ്ധ സ്ഫാടക-ലിംഗം സ്ത്രീകൾക്ക് എല്ലാ ഭോഗങ്ങളും നൽകുന്നു; സജീവമായവർ പീഠത്തിൽ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ച് ആരാധിച്ചാൽ ഭൂമിയിൽ എല്ലാ അഭിലഷിത അനുഗ്രഹങ്ങളും ലഭിക്കും. സജീവമായവർ എല്ലാ പൂജയും പാത്രം ഉപയോഗിച്ച് ചെയ്യണം; അഭിഷേകവും അർപ്പണവും അന്നം ഉപയോഗിച്ച് ചെയ്യണം. പൂജ കഴിഞ്ഞ്, ലിംഗം പാത്രത്തിൽ അല്ലെങ്കിൽ വേറൊരു വീട്ടിൽ വയ്ക്കണം; നിഷ്ക്രിയയായവർക്ക് അവരുടെ സ്വന്തം അന്നം അർപ്പിക്കണം. നിഷ്ക്രിയയായവർക്കു സൂക്ഷ്മ ലിംഗം പ്രത്യേകമായി പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്; അവർക്കു വിശേഷമായി വിഭൂതി കൊണ്ട് പൂജ ചെയ്യണം, വിഭൂതി അർപ്പിക്കണം. പൂജ കഴിഞ്ഞ്, ആ ലിംഗം എപ്പോഴും തലയിൽ വയ്ക്കണം; വിഭൂതി മൂന്നു തരം – ലോകത്തിലെ അഗ്നിയിൽ നിന്നുള്ളത്, വേദ അഗ്നിയിൽ നിന്നുള്ളത്, ശിവ അഗ്നിയിൽ നിന്നുള്ളത്. ലോകത്തിലെ അഗ്നിയിൽ നിന്നുള്ള വിഭൂതി വസ്തുക്കൾ ശുദ്ധീകരിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്നു; മണ്ണ്, മര, ലോഹ, ധാന്യങ്ങൾ, തത്വങ്ങൾ എന്നിവയിൽ. എള്ളും മറ്റ് വസ്തുക്കളും, വസ്ത്രം മുതലായവയും, പഴകിയവയും, ശുദ്ധീകരണം വിഭൂതിയാൽ ചെയ്യേണ്ടതാണ്. നായ്ക്കൾ മുതലായവകൊണ്ട് അശുദ്ധിയുണ്ടായവർക്ക് വിഭൂതി ഉപയോഗിച്ച് ശുദ്ധീകരണം വേണം; വെള്ളം കൊണ്ടോ ഇല്ലാതെയോ, യോജിച്ചുള്ള വിധത്തിൽ വിഭൂതി പുരട്ടണം. യജ്ഞശേഷം, വേദ അഗ്നിയിൽ നിന്നുള്ള വിഭൂതി ധരിക്കണം; മന്ത്രവും ക്രിയയും കൊണ്ട് യജ്ഞ അഗ്നിയിൽ നിന്നുള്ള വിഭൂതി. അത് ധരിച്ചാൽ യജ്ഞം സ്വയം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; അഘോര മന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് ബില്വ മരം കത്തിക്കണം. അതാണ് ശിവ അഗ്നി; അതിൽ കത്തിച്ചതു ശിവ അഗ്നി വിഷ്ടം; ആദ്യം, കാട്ടു പശുവിന്റെ ശുദ്ധ ഗോമയത്തിൽ നിന്ന്, അല്ലെങ്കിൽ സാധാരണ ഗോമയത്തിൽ നിന്ന്. ശമി, അശ്വത്ത, പാലാശ, ഔദുംബര, വട, ബില്വ എന്നിവയുടെ മരക്കൊമ്പുകൾ ശിവയുടെ വിശുദ്ധ അഗ്നിയിൽ കത്തിച്ച്, ശുദ്ധീകരിച്ച്, ആ വിഷ്ടം ശിവ അഗ്നിയിൽ നിന്നുള്ള ഭസ്മം എന്ന് വിളിക്കുന്നു. അല്ലെങ്കിൽ, ദർഭ, മറ്റ് യോജിച്ച മരങ്ങൾ എന്നിവ കത്തിച്ച്, ശിവ മന്ത്രം ജപിച്ച്, ശുദ്ധ വസ്ത്രം കൊണ്ട് ശുദ്ധീകരിച്ച്, പുതിയ പാത്രത്തിൽ പുതിയ വിഷ്ടം വയ്ക്കണം. പ്രഭയിലേക്കായി അതു ശേഖരിക്കണം, ആരാധനയ്ക്കു യോഗ്യമാണെന്ന് കരുതണം; ഭസ്മം എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥം ഇതാണ്, ശിവൻ തന്നെ ഇങ്ങനെ ചെയ്തതാണ്. രാജാവ് തന്റെ ദേശത്തിൽ ഉപകാരപ്രദമായ സാരം എടുക്കുന്നതുപോലും, ജനങ്ങൾ ധാന്യങ്ങൾ കത്തിച്ച് അതിൽ നിന്നു മികച്ച ഭാഗം കഴിക്കുന്നതുപോലും, വയറ്റിലെ ജഠരാഗ്നി പലതരം ഭക്ഷ്യങ്ങൾ കത്തിച്ച് അതിൽ നിന്നു ഉത്തമ സാരം ശരീരത്തിൽ പോഷിപ്പിക്കുന്നതുപോലും, അങ്ങനെ തന്നെ, സർവ്വസൃഷ്ടിയുടെ കർത്താവായ ശിവൻ, പരമേശ്വരൻ, സൃഷ്ടിഭാഗ്യത്തിന്റെ സാരം കത്തിച്ച്, അതിന്റെ സാരം എടുത്തു. ശിവൻ ഈ ലോകം കത്തിച്ച ശേഷം, ആ ഭസ്മം തന്റെ മേൽ പുരട്ടിയതും, ലോകത്തിന്റെ സാരം എടുത്തതും, പുരട്ടിയതിന്റെ രൂപത്തിൽ കാണിക്കുന്നു. തന്റെ ശരീരത്തിൽ തന്റെ സ്വജ്വൽ (സാരം) സ്ഥാപിച്ചു: ആകാശത്തിന്റെ സാരം മുടിയിൽ, വായുവിന്റെ സാരം മുഖത്തിൽ, ലോകത്തുനിന്ന് മാറി. തീയുടെ സാരം ഹൃദയത്തിൽ, ഭൂമിയുടെ സാരം ചർമ്മത്തിൽ, വെള്ളത്തിന്റെ സാരം മുട്ടുകളിൽ; അങ്ങനെ എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും. ബ്രഹ്മ, വിഷ്ണു, രുദ്രയുടെ സാരം ത്രിപുണ്ഡ്ര; അതുപോലെ, മഹേശ്വരൻ額ത്തിൽ ചിഹ്നമായി ധരിക്കുന്നു. അവൻ തന്നെ ഇതെല്ലാം തന്റെ വിപുലീകരണമായി കരുതുന്നു; അങ്ങനെ, സർവ്വ സാരം അവൻ ഈ വഴി കീഴടക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട്, അവൻ സർവ്വം കീഴടക്കുന്നവൻ എന്നാണ് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്; എല്ലാ മൃഗങ്ങളിൽ സിംഹം മൃഗാധിപൻ എന്നപോലെ. സിംഹം എന്നത്, എല്ലാ മൃഗങ്ങൾക്കും ഭയം ഇല്ലാത്തത് ഇല്ല; 'ശ' എന്നും സന്തോഷവും ആനന്ദവും, 'മ' പുരുഷൻ; 'വ' ശക്തി, അമൃതം, യോജനം; അങ്ങനെ, സ്വന്തം ആത്മാവിനെ ശിവനാക്കി ശിവനെ ആരാധിക്കണം. അതുകൊണ്ട്, ഭസ്മം പുരട്ടുന്നതിനുമുമ്പ്, ത്രിപുണ്ഡ്രം ഉന്നതമായ രീതിയിൽ ധരിക്കണം; പൂജ സമയത്ത്, വെള്ളം കൊണ്ടോ ഇല്ലാതെയോ, ശുദ്ധീകരണത്തിനായി. പകൽ, രാത്രി, സ്ത്രീ, പുരുഷൻ, ആരും, പൂജയ്ക്കായി ഭസ്മത്തിന്റെ ത്രിപുണ്ഡ്രം വെള്ളം ഉപയോഗിച്ച് ധരിക്കണം. ഭസ്മം വെള്ളം കൊണ്ട് ത്രിപുണ്ഡ്രം ധരിച്ച് പൂജ ചെയ്യുന്നവർ, ശിവാരാധനയുടെ പൂർണ്ണ ഫലം ഉറപ്പായും ലഭിക്കും. ശിവ മന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് ഭസ്മം ധരിച്ചാൽ, സന്യാസി ആകുന്നു; ശിവ ഭക്തൻ എന്നാണവൻ വിളിക്കപ്പെടുന്നത്, ശിവനിൽ മാത്രം ഭക്തി പുലർത്തുന്നത് കൊണ്ടാണ്. ശിവ വ്രതത്തിൽ മാത്രം ഭക്തി പുലർത്തുന്നവൻ അശുദ്ധി, ജനന അശുദ്ധി എന്നിവ പാലിക്കേണ്ടതില്ല; ഭൂമിയാൽ額ത്തിൽ ഭസ്മം പുരട്ടണം. സ്വന്തം കൈകൊണ്ടോ, ഗുരുവിന്റെ കൈകൊണ്ടോ പുരട്ടിയാലും, ഇത് ശിവ ഭക്തന്റെ ചിഹ്നമാണ്; ഗുണങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതാണിതിന്റെ അർത്ഥം, 'ഗുരു' എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥം ഇതാണ്.