യോഗപഥത്തിൽ, അശ്രദ്ധയെ മറവിയെന്നു വിളിക്കുന്നു; ആവർത്തനപരമായ അഭ്യാസം ധ്യാനമായാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഈ രണ്ടിന്റെയും സ്വാധീനത്തിൽ, ജ്ഞാനം വഴിതെറ്റിപ്പോകുമ്പോൾ അവിടെയാണോ എന്ന സംശയം മനസ്സിൽ ഉണരുന്നു. മനസ്സിന്റെ അസ്ഥിരതയെ സ്ഥിരതയില്ലായ്മയെന്നു പറയുന്നു; വിശ്വാസം ഇല്ലാത്തത്, യോഗമാർഗത്തിൽ ഉറച്ച മനോഭാവം ഇല്ലായ്മയെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. തെറ്റായ ബോധം തെറ്റായ ധാരണയാണെന്നും, അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നുള്ള ദു:ഖം മനസ്സിന്റെ ആന്തരികവേദനയാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശരീരത്തിൽ നിന്നുള്ള ദു:ഖം, മുന് ചെയ്ത കര്മ്മഫലങ്ങളിൽ നിന്നുള്ളതും, ലോകീയവേദനയെന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ദൈവികകാരണങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ദു:ഖം—ഉദാഹരണത്തിന് ഗ്രഹങ്ങൾ, വിഷം എന്നിവ—ഇതും വിവരിക്കുന്നു. മോക്ഷാഗ്രഹത്തിന്റെ തടസ്സത്തിൽ നിന്നുള്ള നിരാശയെ വിവരിക്കുന്നു; വിവിധ വിഷയങ്ങളിൽ മനസ്സു കുലയുന്നത് ചഞ്ചലത്വം എന്നാണറിയപ്പെടുന്നത്. ഈ തടസ്സങ്ങൾ ശാന്തമാകുമ്പോൾ, യോഗത്തിൽ സമർപ്പിതനായ യോഗിക്ക് ദൈവിക ലക്ഷണങ്ങൾ ഉദയിക്കുന്നു—ഇവയാണ് സിദ്ധിയുടെ അടയാളങ്ങൾ. ജ്ഞാനം, ശ്രവണം, വർത്തമാനം, ദർശനം, രുചി, സ്പർശം—ഈ ആറും തടസ്സങ്ങളാണ്; ഇവ നഷ്ടമാകുമ്പോൾ അതാണ് യോഗസിദ്ധി. ജ്ഞാനം എന്നത്, സൂക്ഷ്മം, മറഞ്ഞത്, കഴിഞ്ഞത്, ദൂരെയുള്ളത്, വരാനിരിക്കുന്നതൊക്കെ യഥാർത്ഥത്തിൽ തിരിച്ചറിയുന്ന ശേഷിയാണെന്ന് പറയുന്നു. ശ്രവണം, എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളും സ്വാഭാവികമായി കേൾക്കാനുള്ള കഴിവാണ്; വർത്തമാനം, എല്ലാ ജീവികളുടെയും വിവരങ്ങൾ അറിവിലാവുന്നതാണ്. ദർശനം, ദൈവികരൂപങ്ങളെ സ്വതസിദ്ധമായി കാണുന്നതും, രുചി ദൈവികസ്വാദുകൾ അനുഭവിക്കുന്നതുമാണ്. അതുപോലെ, സ്പർശം, ദൈവിക സുഗന്ധങ്ങൾ മുതലായ എല്ലാം അനുഭവിക്കുന്നതും, ബ്രഹ്മലോകത്തിലെ ഭരണാധികാരികൾവരെ അനുഭവം ലഭിക്കുന്നതുമാണ്. രത്നങ്ങൾ സ്വതന്ത്രമായി ലഭിക്കുകയും, വിവിധതരത്തിലുള്ള മധുരമായ വാക്കുകൾ സ്വതേ ഉദയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എല്ലാ അമൃതങ്ങളും ദൈവിക ഔഷധങ്ങളും പ്രാപ്യമാവുന്നു; ഭക്തിയോടെ സമീപിച്ചാൽ ദൈവികസ്ത്രീകൾ അവ നൽകുന്നു. ഒരു യോഗസിദ്ധി കണ്ടാലും മനസ്സു മോക്ഷത്തിൽ സ്ഥിരമാവുന്നു—“ഞാൻ ഇതു കണ്ടു, അതുപോലെ മോക്ഷവും ഉണ്ടാകട്ടെ” എന്ന ആഗ്രഹം ഉണരുന്നു. ശരീരം ചെറുതാകൽ, വലുതാകൽ, ബാല്യം, വൃദ്ധാവസ്ഥ, യൗവനം, അത്ഭുതരൂപങ്ങൾ—ഇവയാണ് ശരീരത്തിന്റെ നാലു നിലകൾ. ഭൂതത്ത്വം ഇല്ലാതെ സുഗന്ധങ്ങളുടെ സമാഹാരം ഉണ്ടാകുന്നു; ഭൂതത്ത്വത്തിൽ അഷ്ടഗുണങ്ങൾ അസുരസ്വഭാവവും ഭൂമിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതുമാണ്. ജലത്തിൽ വസിക്കുകയും, ഭൂമിയിൽ നിന്ന് പുറത്ത് വരികയും, ആഗ്രഹപ്രകാരം സമുദ്രം കുടിക്കുകയും, യാതൊരു ബുദ്ധിമുട്ടുമില്ലാതെ ചെയ്യാവുന്നതാണ്. ലോകത്തിൽ എവിടെയും ആഗ്രഹം തോന്നിയിടത്ത് വെള്ളം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; പാത്രം ഇല്ലാതെയും വെള്ളം കൈയിൽ എടുക്കാം. ഏതെങ്കിലും രുചിയില്ലാത്ത ഭക്ഷണം ആഗ്രഹിച്ചാൽ അതു രുചികരമാവുന്നു; മറ്റിടങ്ങളിൽ ശരീരം മൂന്നു വിധത്തിൽ നിലനിർത്തപ്പെടുന്നു. ശരീരം പരിക്കില്ലാതെ, ഭൂമിയുടെ ഗുണങ്ങളോടെ, പതിനാറു വിധമായ അത്ഭുതമായ ഭരണാധികാരമായ സിദ്ധി ലഭിക്കുന്നു. ശരീരത്തിൽ നിന്ന് അഗ്നി സൃഷ്ടിക്കുകയും, ചൂടും ഭയവും ഒഴിവാക്കുകയും, ആഗ്രഹിച്ചാൽ ലോകം കത്തിക്കളയാനുള്ള ശക്തി സ്വതസിദ്ധമായി ലഭിക്കുന്നു. വെള്ളത്തിൽ അഗ്നി സ്ഥാപിക്കുകയും, അഗ്നി കൈയിൽ പിടിക്കുകയും, കത്തിച്ച ശേഷം സൃഷ്ടി പഴയപോലെ തുടരുകയും, വായിൽ ഭക്ഷണം പാകം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു; ഇവ രണ്ട് ഒരുമിച്ചാൽ ശരീരം സിദ്ധിയോടെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതെല്ലാം ഇരുപത്തിയൊന്നു വിധ അഗ്നിസിദ്ധിയായി വിവരിക്കുന്നു; മനസ്സിന്റെ വേഗത്തിൽ, ഘടകങ്ങളിൽ ഉടനടി പ്രവേശിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. പർവതങ്ങളും വലിയ ഭാരങ്ങളും എളുപ്പത്തിൽ ചുമക്കൽ, ഭാരവും ഭാരംകുറവും, വായു കൈയിൽ പിടിക്കൽ എന്നിവയും സാധ്യമാണ്. വിരൽത്തുമ്പ് കൊണ്ട് അടിച്ചാൽ ഭൂമിയും കുലുങ്ങുന്നു; ഒരു ശരീരത്തിലൂടെ അഗ്നിതത്ത്വത്തിന്റെ അനുഭവങ്ങൾ അനുഭവപ്പെടുന്നു. വായുവിന് മുപ്പത്തി രണ്ടു വിധ ശക്തിയുണ്ട് എന്നു ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു; അതിന്റെ പ്രത്യക്ഷത നിഴലില്ല, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അദൃശ്യമാണ്. ആഗ്രഹപ്രകാരം ആകാശത്ത് സഞ്ചരിക്കൽ, ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ ലയിക്കൽ, ഇടങ്ങൾ ചാടിക്കടക്കൽ, സ്വന്തം ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിക്കൽ—ഇവയാണ് വായുവിന്റെ ശക്തികൾ. ആകാശത്തിന്റെ ഘടകം സൃഷ്ടിക്കുകയും, ശരീരരഹിതനാവുകയും, വായുവിന്റെ ഭരണാധികാരം നേടുകയും ചെയ്യുന്നു; ഇതാണ് മഹത്തായ നാല്പത്തിയൊന്ന് വിധ ശക്തികൾ. ഇതിനെ ഇന്ദ്രഭരണാധികാരം എന്നും, ആകാശതത്ത്വം എന്നും വിളിക്കുന്നു; ഇച്ഛാനുസൃതമായി വരികയും പോവുകയും ചെയ്യുന്നു. എല്ലാം ജയിക്കുകയും, രഹസ്യാർത്ഥങ്ങൾ അറിയുകയും, ഇച്ഛാനുസൃതമായി സൃഷ്ടിക്കുകയും, സ്വാതന്ത്ര്യം നേടുകയും, എല്ലാവർക്കും ഇഷ്ടനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. സംസാരചക്രം തിരിച്ചറിയുകയും, ഇന്ദ്രസ്വഭാവത്തിന്റെ അനുഭവങ്ങൾ നേടുകയും—ഇതാണ് ചന്ദ്രഭരണാധികാരം; ഇത് മനസ്സിനെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമാണ്. എല്ലാം മുറിക്കലും, അടിക്കലും, ബന്ധനവും, മോചനവും, എല്ലായുള്ള ജീവികളെ പിടിച്ചിടലും ചെയ്യാം. എല്ലാവർക്കും അനുഗ്രഹം നൽകുകയും, മരണത്തെ ജയിക്കുകയും—ഇതാണ് പ്രജാപതിഭരണാധികാരം; അതിന്റെ മൂലത്തിൽ അഹങ്കാരബോധം ഉണ്ട്. ചന്ദ്രസ്വഭാവത്തിന്റെ അനുഭവങ്ങളോടെ, ഈ മഹാശക്തിക്ക് അമ്പത്താറു വിധങ്ങൾ ഉണ്ട്; മനസ്സിലൂടെ സൃഷ്ടി, സംരക്ഷണം, ലയം എന്നിവ ചെയ്യാം. സകലത്തിൽ ഭരണാധികാരം, ജീവികളുടെ മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കൽ, എല്ലാറ്റിലും പ്രത്യേകത, ലോകത്തെ വേറിട്ടു സൃഷ്ടിക്കൽ—ഇവയൊക്കെ സാധ്യമാണ്. ഹിതവും അഹിതവും ചെയ്യാൻ കഴിയും; പ്രജാപതിശക്തികളോട് ഒന്നിച്ചു, അറുപത്തിമൂന്ന് വിധ ബ്രഹ്മഭരണാധികാരമാണ് പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നത്. ഇതിനു പുറമേ, സ്വാഭാവികമായ രണ്ടാമത്തെ ഭരണാധികാരം ബുദ്ധിയുടെതാണ്; അതാണ് വൈഷ്ണവം, ലോകങ്ങളുടെ സംരക്ഷണമാണ് അതിന്റെ മേഖല. ആ പരമാവസ്ഥയെ മറ്റാരും വിവരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ആ പുരുഷനും രണ്ടാമത്തെ ഗണേശഭരണാധികാരവും—അതിന്റെ അവസ്ഥയെ മറ്റാരും, വിഷ്ണുവിനുപോലും, അറിയാൻ കഴിയില്ല. ജ്ഞാനസിദ്ധികളൊക്കെയും തടസ്സങ്ങളോടുകൂടിയവയാണ്; അവയെ ഉത്തമമായ വൈരാഗ്യത്താൽ നിയന്ത്രിക്കണം. അശുദ്ധമായ രൂപങ്ങളിലും ഗുണങ്ങളിലും മനസ്സു ആസക്തരായവർക്ക് ഈ പരമമായ, ഭയരഹിതമായ, സർവ്വഗ്രാഹ്യമായ ഭരണാധികാരം ഉണ്ടാകില്ല.