മനസ്സിനെ സ്ഥിരമായി നിലനിര്ത്തേണ്ടത് ധാരണയുടെ അഭ്യാസത്തിലൂടെയാണ്, അതിനുശേഷം ധ്യാനത്തില് ശിവനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓര്ത്തുകൊണ്ടാണ് മനസ്സിന് ആധാരം നേടേണ്ടത്. മനസ്സ് ഏകാഗ്രമായി, ആശയവ്യത്യാസങ്ങളില്ലാതെ, ധ്യാനവിഷയത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിന് തുല്യമായ ബോധം ലഭിക്കുന്നതാണു് യഥാര്ത്ഥ ധ്യാനം. മറ്റു ചിന്തകള് ഇല്ലാതെ, ഒരു ഒഴുക്കുപോലെ ധ്യാനമാവുമ്പോള്, എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് ശിവനേ മാത്രം ആശ്രയിക്കേണ്ടതാണു്, കാരണം ശിവനാണ് പരമമംഗളദാതാവ്. അഥര്വവേദത്തില് വ്യക്തമാക്കിയതുപോലെ, ദേവന്മാരുടെ മേലുള്ള ഈശ്വരനാണ് ധ്യാനിക്കേണ്ട പരമത്തത്. അതുപോലെ, പരമശക്തിയായ ശിവയെയും ധ്യാനിക്കണം. ശിവനും ശിവയുമായി, എല്ലാ ജീവികളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ ഇരുവരെയും വെദങ്ങളിലെയും സ്മൃതികളിലെയും ഉപദേശപ്രകാരം എല്ലായ്പ്പോഴും ധ്യാനിക്കേണ്ടതാണു്. ഇവര് അനന്തരൂപങ്ങളിലുണ്ടായാലും, സകലവ്യാപികളായും സർവ്വജ്ഞന്മാരുമായും നിലകൊള്ളുന്നു. ഈ ധ്യാനത്തിന്റെ ഫലമായി ആദ്യം മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു; മറ്റൊന്ന് അണിമാദി അഷ്ടസിദ്ധികള് ലഭിക്കുന്നു. ഇവ രണ്ടും ധ്യാനഫലങ്ങളാണെന്നു അറിയണം. ധ്യാതാവ്, ധ്യാനം, ധ്യാനവിഷയം, ധ്യാനഫലം എന്നിങ്ങനെ നാലു ഘടകങ്ങളെയും അറിയുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥ യോഗി. ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും ഉള്ളവനും, വിശ്വാസവും ക്ഷമയും അഹങ്കാരരഹിതത്വവും ഉത്സാഹവും നിറഞ്ഞവനാണ് ഈ വിധത്തിൽ ധ്യാനിക്കുന്നത്. ജപത്തില് ക്ഷീണിച്ചാല് വീണ്ടും ധ്യാനം ചെയ്യണം; ധ്യാനത്തില് ക്ഷീണിച്ചാല് വീണ്ടും ജപം ചെയ്യണം. ഇങ്ങനെ ജപവും ധ്യാനവും ഒരുമിച്ച് ചെയ്യുന്നവന് യോഗം വേഗത്തില് സിദ്ധിയിലേക്കെത്തും. ധാരണക്ക് പന്ത്രണ്ടു ശ്വാസം നേരം ദൈര്ഘ്യമുണ്ട്; അതിന്റെ പന്ത്രണ്ടിരട്ടിയാണു് ധ്യാനം. അതിന്റെ പന്ത്രണ്ടിരട്ടിയാണു് സമാധി എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്. സമാധിയാണ് യോഗത്തിന്റെ അവസാനഘടകം. സമാധിയിലൂടെ ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രകാശം എല്ലായിടത്തും ഉദിക്കുന്നു. സമാധി എന്ന അവസ്ഥയിലാണു് ധ്യാനവിഷയം മാത്രം നിലനില്ക്കുന്നത്, അതു് തൈര് പോലെയുള്ള അചഞ്ചലമായ അവസ്ഥയാകും; അവിടെ ബോധം തന്റെ സ്വരൂപം വിട്ടിരിക്കും. മനസ്സിനെ ധ്യാനവിഷയത്തില് ലയിപ്പിച്ചാല്, അതിനെ ഉറച്ചുറപ്പോടെ കാണാം. സമാധിയില് സ്ഥിരതയുള്ള യോഗിയെ മോക്ഷാഗ്നിയോടുപോലെയാണ് സ്തുതിക്കുന്നത്. അവന് കേള്ക്കുകയോ വാസനയറിയുകയോ സംസാരിക്കുകയോ കാണുകയോ സ്പര്ശം അനുഭവിക്കുകയോ ഇല്ല; മനസ്സും യാതൊരു ആഗ്രഹവും ഉണര്ത്തുന്നില്ല. അവന് ഒന്നും ചിന്തിക്കില്ല; ബന്ധിതനല്ല; മരച്ചില്ലയുപോലെ അചഞ്ചലനാണ്. ഈ വിധത്തില് ആത്മാവ് ശിവനില് ലയിച്ചിരിക്കുമ്പോള് സമാധിയില് സ്ഥിരതയുള്ളവനെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. കാറ്റില്ലാത്ത സ്ഥലത്ത് വെച്ചിരിക്കുന്ന വിളക്ക് എങ്ങനെയോ അതുപോലെ സമാധിയില് ഉറപ്പുള്ള ജ്ഞാനി ചഞ്ചലതയില്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്നു. ഇങ്ങനെ അഭ്യാസം ചെയ്യുന്ന യോഗിക്ക് എല്ലാ തടസ്സങ്ങളും ക്രമേണ അകന്നു, പരമയോഗം സിദ്ധിക്കും. എന്നാല് ഈ യോഗമാർഗ്ഗത്തില് ചില തടസ്സങ്ങളുണ്ട്: അലസത, ഗുരുതരമായ രോഗങ്ങള്, അവഗണന, സ്ഥലം സംബന്ധിച്ച സംശയം, മനസ്സിന്റെ അസ്ഥിരത, വിശ്വാസക്കുറവ്, തെറ്റായ ബോധം, ദു:ഖം, നിരാശ, വിഷയങ്ങളില് അശാന്തി—ഇവയാണ് യോഗാഭ്യാസികള്ക്കുള്ള പതിനാറ് തടസ്സങ്ങള്. അലസതയെന്നു പറയുന്നത് ശരീര-മനസ്സുകളുടെ മന്ദതയാണ്; രോഗങ്ങള് ദേഹത്തിലെ തത്ത്വങ്ങളുടെ അസമത്വത്തില് നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്; തെറ്റുകള് കർമഫലങ്ങളാല് വരുന്നു. അവഗണന എന്നത് യോഗത്തിലെ മറവിയാണ്; അഭ്യാസം ധ്യാനമാണ്. ഇരുവരും ബാധിച്ച ജ്ഞാനം 'സ്ഥലസംശയം' എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. മനസ്സിന്റെ അസ്ഥിരതയെ 'അസ്ഥിരത' എന്നും, യോഗമാർഗ്ഗത്തിൽ വിശ്വാസം ഇല്ലായ്മയെ 'അവിശ്വാസം' എന്നും പറയുന്നു. തെറ്റായ ധാരണയെ 'ഭ്രാന്ത്' എന്നു പറയുന്നു. അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നുള്ള ദു:ഖം മനസ്സിന്റെ ആന്തരികവേദനയായാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ദേഹികമായ കാരണങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ദു:ഖം, മുമ്പ് ചെയ്ത കർമങ്ങളിൽ നിന്നുള്ളതും, ദൈവികമായ കാരണങ്ങളിൽ—ഗ്രഹദോഷം, വിഷം മുതലായവ—നിന്നുള്ളതും ലോകവേദനയായാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. മോക്ഷാഗ്രഹണത്തിന് തടസ്സം വന്നാൽ ഉണ്ടാകുന്ന നിരാശയാണ് 'വിക്ഷേപം'; വിവിധ വിഷയങ്ങളിൽ ഉള്ള ആശയക്കുഴപ്പമാണ് 'ചഞ്ചലത'. ഈ തടസ്സങ്ങൾ ശമിപ്പിക്കുമ്പോള് യോഗത്തിന് സമർപ്പിതനായ യോഗിയില് ദൈവിക ലക്ഷണങ്ങൾ ഉദിക്കുന്നു; അവയാണ് സിദ്ധിയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ. ദർശനം, ശ്രവണശക്തി, വാർത്താ അറിവ്, ദിവ്യദർശനം, ദിവ്യരുചി, ദിവ്യസ്പർശം—ഈ ആറു ബാഹ്യാനുഭവങ്ങളും തടസ്സങ്ങളാണ്; അവ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ യോഗസിദ്ധി നേടുന്നു. ദർശനം എന്നത് സൂക്ഷ്മമായതോ, മറഞ്ഞതോ, ഭാവിയിലേതോ, ദൂരെയോ, അങ്ങേയറ്റം വസ്തുതയോ യഥാർത്ഥത്തിൽ തിരിച്ചറിയൽ ആണു്. ശ്രവണശക്തി എന്നത് എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളും സ്വതന്ത്രമായി കേൾക്കുന്നതാണ്; വാർത്ത എന്നത് എല്ലാ ജീവികളുടെയും വിവരങ്ങൾ അറിയുന്നതാണ്. ദിവ്യദർശനം effortlessly ദേവതകളെ കാണുന്നതാണ്; ദിവ്യരുചി ദിവ്യഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നതും; ദിവ്യസ്പർശം ദിവ്യഗന്ധാദി അനുഭവങ്ങളും ബ്രഹ്മലോകത്തിലെ ഭരണാധികാരികൾ വരെ അനുഭവിക്കുന്നതുമാണ്. രത്നങ്ങൾ സ്വതന്ത്രമായി ലഭിക്കും; വിവിധതരത്തിലുള്ള മധുരമായ വാക്കുകൾ സ്വാഭാവികമായി ഉരിയാകും. എല്ലാ അമൃതങ്ങളും ദിവ്യൗഷധികളും സിദ്ധിക്കും; ഭക്ത്യാദരത്തോടെ അഭിവാദനം ചെയ്താൽ ദൈവീകസ്ത്രികൾ അവ നൽകും. യോഗത്തിലെ ഒരു സിദ്ധി കണ്ടാലും, മനസ്സു് മോക്ഷലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് അകപ്പെടും—"ഇതുപോലെ തന്നെ മോക്ഷവും ലഭിക്കട്ടെ" എന്ന ആഗ്രഹം ഉണരും. ദേഹത്തിന്റെ നാലുതരം നിലകൾ—ക്ഷീണത, പുഷ്ടി, ബാല്യം, വയസ്സായത, യൗവനം, അത്യസാധാരണമായ രൂപങ്ങൾ—അവയാണ് ശരീരത്തിന്റെ നിലനില്പ്. ഭൂതത്ത്വം ഇല്ലാതെ ദിവ്യസുഗന്ധങ്ങളുടെ സമാഹാരം ഉണ്ടാകും; ഇങ്ങനെ എട്ട് ഗുണങ്ങൾ അസുരഭൂതാവസ്ഥയായാണ് പറയുന്നത്. വെള്ളത്തിൽ താമസിക്കുകയും, ഭൂമിയിലെത്തുകയും ചെയ്യാം; സമുദ്രം കുടിക്കാം, അതിനാൽ യാതൊരു ദു:ഖവും ഉണ്ടാകില്ല. ലോകത്തിലെ എവിടെയേയും ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ വെള്ളം പ്രത്യക്ഷപ്പെടും; പാത്രമില്ലാതെ തന്നെ വെള്ളം കൈയിൽ പിടിക്കാം. രുചിയില്ലാത്ത വസ്തുക്കളെ ആഗ്രഹിച്ചാൽ അതു് രുചികരമാകും; മറ്റിടങ്ങളിൽ ശരീരത്തിന്റെ ത്രിവിധ നിലനില്പ് ഉണ്ടാകും. ശരീരം പരിക്കുകളില്ലാതെ, ഭൂമിയിലെ ഗുണങ്ങളോടുകൂടി നിലകൊള്ളുന്നു; ഇതാണ് പതിനാറു അത്ഭുതകരമായ ഐശ്വര്യസിദ്ധികളുടെ പരമാവസ്ഥ.