ഭഗവാന്റെ കൃപയാൽ, ജ്ഞാനം, കര്മം, ആചരണം എന്നിവയുടെ സാരഭാഗം ഞാൻ കേട്ടു മനസ്സിലാക്കി. ഇതെല്ലാം വേദസമാനമായി ഭഗവാൻ വിശദീകരിച്ചു. എന്നാൽ ഇപ്പോൾ അത്യന്തം ദുർലഭമായ യോഗത്തെക്കുറിച്ച്, അതിന്റെ ആവശ്യകതകളും അവയവങ്ങളും ക്രമവും ലക്ഷ്യവും ഉൾപ്പെടെ ഞാൻ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. യോഗം പൂര്ത്തിയാകുന്നതിനു മുമ്പ് മരണം സംഭവിച്ചാൽ, ആത്മഹത്യയില്ലാതെ ഉടൻ തന്നെ അത് നേടാനുള്ള മാർഗ്ഗമുണ്ടോ എന്നും ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു. അതിന്റെ കാരണങ്ങൾ, സംഭവിക്കുന്ന സമയങ്ങളും മാർഗ്ഗങ്ങളും, വിവിധത്വങ്ങളും വ്യത്യാസങ്ങളും സത്യമായി വിശദീകരിക്കണമെന്നു ഞാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു. എല്ലാ ചോദ്യങ്ങളുടെയും അർത്ഥം അറിയുന്ന കൃഷ്ണാ, നീ ഉചിതമായ ചോദ്യം ചോദിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ, ഞാൻ ഇതെല്ലാം ക്രമമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക. മനസ്സിന്റെ ചലനങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച്, മനസ്സ് ശിവനിൽ ശാന്തമായി നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, ആ അവസ്ഥയെ സംക്ഷിപ്തമായി യോഗം എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഈ യോഗം അഞ്ചു വിധങ്ങളുണ്ട്. മന്ത്രയോഗം, സ്പർശയോഗം, ഭാവയോഗം, അഭാവയോഗം എന്നിങ്ങനെ നാലും, അതിൽ പരമമായത് മഹായോഗം എന്നാണ് പരിഗണിക്കുന്നത്. മന്ത്രത്തിന്റെ അഭ്യസനത്തിലൂടെ മനസ്സിന്റെ പ്രവർത്തനം ചിതറാതെ മന്ത്രത്തിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്ന അർത്ഥത്തിൽ ഏകാഗ്രതയാകുമ്പോൾ അതാണ് മന്ത്രയോഗം. അതേ യോഗം ശ്വാസനിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയതിലൂടെ തുടങ്ങുമ്പോൾ അതിനെ സ്പർശയോഗം എന്ന് പറയുന്നു. മന്ത്രവും സ്പർശവും ഇല്ലാതെ മനസ്സിനെ സ്വതന്ത്രമായി ഏകാഗ്രമാക്കുമ്പോൾ അതാണ് ഭാവയോഗം. സർവ്വഭൗതികവിശ്വവും അതിന്റെ ഘടകങ്ങളും ലയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് ധ്യാനിക്കുമ്പോൾ, അതാണ് അഭാവയോഗം — രൂപരഹിതമായ സത്യത്തിൽ ലയിച്ചിരിക്കുക. ശിവന്റെ നിർഗുണസ്വരൂപം മാത്രം ധ്യാനിക്കുമ്പോൾ, മനസ്സിന്റെ ചലനം ശൈവമാകുന്നു; ഇതാണ് ഇവിടെ മഹായോഗം എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. കണ്ണുകൊണ്ടോ ചെവികൊണ്ടോ അനുഭവപ്പെടുന്നവയിലും അതിന്റെ ഗുണങ്ങളിലും മനസ്സിന് അാസക്തിയില്ലാത്തവൻ മാത്രം യോഗത്തിനു യോഗ്യനാണ്. മറ്റാർക്കും യോഗത്തിനു യോഗ്യതയില്ല. ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിലും അവയുടെ ഗുണങ്ങളിലും, ഭഗവാനിലും ദോഷങ്ങൾ നിരന്തരം കാണുമ്പോൾ മനസ്സിന് വൈരാഗ്യം ഉണ്ടാകുന്നു. യോഗം സംക്ഷിപ്തമായി എട്ടു ഭാഗങ്ങളിലോ ആറു ഭാഗങ്ങളിലോ വിഭജിക്കാം. യമം, നിയമം, സ്വസ്തികം തുടങ്ങി വിവിധ ആസനങ്ങൾ, ശ്വാസനിയമനം, ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണം, ഏകാഗ്രത, ധ്യാനം, സമാധി — ഇവയാണ് യോഗത്തിന്റെ എട്ട് അവയവങ്ങൾ. ആസനം, ശ്വാസനിയമനം, ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണം, ഏകാഗ്രത, ധ്യാനം, സമാധി — ഇതാണ് ആറു ഭാഗങ്ങളായി സംക്ഷിപ്തം. ഇവയുടെ പ്രത്യേകതകൾ ശിവശാസ്ത്രങ്ങളിലും മറ്റു ശൈവഗ്രന്ഥങ്ങളിലും, പ്രത്യേകിച്ച് കാമികാദി ആഗമങ്ങളിലും വിശദീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതുപോലെ തന്നെ യോഗശാസ്ത്രങ്ങളിലും ചില പുരാണങ്ങളിലും അഹിംസ, സത്യവാദം, അസ്തേയമ്, ബ്രഹ്മചര്യം, അപരിഗ്രഹം — ഈ അഞ്ചും യമം എന്ന പേരിൽ പുണ്യന്മാർ പറയുന്നു. ശൗചം, സന്തോഷം, തപസ്, ജപം, ഇശ്വരപ്രണിധാനം — ഈ അഞ്ചും നിയമം എന്നാണ് വ്യാഖ്യാനം. സ്വസ്തികം, പദ്മം, അർദ്ധചന്ദ്രം, വീരം, സിദ്ധയോഗം, പര്യങ്കം, ഇഷ്ടാനുസൃതം — ഈ എട്ടു ആസനങ്ങൾ ആസനമായി പറയുന്നു. ശരീരത്തിനകത്തുനിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്ന ശ്വാസത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം പ്രാണനിയമനം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. ഇത് മൂന്ന് വിധമാണ്: രോചകം (exhalation), പൂരകം (inhalation), കുംഭകം (retention). ഒരു നാസികയടച്ച്, മറ്റേ നാസികയിലൂടെ വയറ്റിൽ നിന്നു വായു പുറത്തേക്കു വിടുക — ഇതാണ് റെചകം. പുറത്തുള്ള വായു ശരീരത്തിൽ ഉറപ്പോടെ നിറയ്ക്കുക, അതിനുശേഷം മറ്റേ നാസികയിലൂടെ അകത്തേക്ക് ശ്വസിക്കുക — ഇതാണ് പൂരകം. വായു പുറത്തേക്കോ അകത്തേക്കോ നീങ്ങാതെ, അതു ഉള്ളിലും പുറത്തിലും നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, കുംഭകമായ് കംഭംപോലെ നിറഞ്ഞു നിശ്ചലമായിരിക്കുക — അതാണ് കുംഭകം. റെചകാദികൾ അതിവേഗത്തിലും വൈകിയും ചെയ്യരുത്; ക്രമേണ അഭ്യസിക്കണം. റെചകാദികൾ അഭ്യസിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് നാഡിശുദ്ധി നടത്തണം; അതിനുശേഷം താന്ത്രികക്രമത്തിൽ, സ്വമനസ്സിന്റെ ശേഷി അനുസരിച്ച്, യോഗശാസ്ത്രത്തിൽ പറയുന്ന വിധത്തിൽ അഭ്യസിക്കണം. കന്യക തുടങ്ങിയ ക്രമത്തിൽ, ശ്വാസനിയമനം നാലു വിധത്തിൽ അളവിലും ഗുണത്തിലും വ്യത്യാസപ്പെടുത്തി പഠിപ്പിക്കുന്നു. കന്യകം നാലു ഘടകങ്ങളായും പന്ത്രണ്ടു അളവായും, മധ്യമായം ഇരട്ടിയാക്കിയിരിക്കും — ഇരുപത്തിനാലു അളവായും, ഉത്തമം മൂന്നിരട്ടി — ഇരുപത്താറ് അളവായും, അതിനുശേഷം ഏറ്റവും ഉന്നതമായ പ്രാണായാമം — അതിലൂടെ വിയർപ്പ്, വിറയല്, മറ്റ് ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. പരമയോഗിക്ക് സന്തോഷം, രോമാഞ്ചം, കണ്ണുനീർ, അക്ഷരസമർപ്പണം, തലകറക്കം, അന്ധത, മയക്കം തുടങ്ങിയ അവസ്ഥകൾ ഉണ്ടാകും. മുട്ട ചുറ്റി വേഗം കൂടാതെയും കുറഞ്ഞതും അല്ലാതെയും വിരൽചവിട്ടി അളവെടുക്കുക — ഇതാണ് അളവ്. അളവുകൾ ക്രമമായി, മേലോട്ടുള്ള രീതിയിൽ മനസ്സിലാക്കണം; നാഡിശുദ്ധിക്ക് ശേഷം പ്രാണായാമം ശരിയായി അഭ്യസിക്കണം. പ്രാണായാമം രണ്ടുതരത്തിലാണെന്ന് ഓർക്കണം: ബീജസഹിതവും ബീജരഹിതവും. ജപമോ ധ്യാനമോ കൂടാതെ ചെയ്യുന്നതാണ് ബീജരഹിതം; അതിനൊപ്പം ജപധ്യാനങ്ങൾ ചേർത്താൽ ബീജസഹിതം. ബീജസഹിതം ബീജരഹിതത്തേക്കാൾ നൂറിരട്ടി ഫലപ്രദമാണ്; അതിനാൽ യോഗികൾ ബീജസഹിതമായ പ്രാണായാമം അഭ്യസിക്കുന്നു. പ്രാണ, അപാന, സമാന, ഉദാന, വ്യാന — ഈ അഞ്ചാണ് പ്രധാനവായുക്കൾ. നാഗ, കൂർമ, കൃകല, ദേവദത്ത, ധനഞ്ജയ — ഇവയുടെ ചലനങ്ങളാൽ പ്രാണം എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഭക്ഷണം തുടങ്ങിയവ കഴിക്കുമ്പോൾ അപാനവായു താഴേക്ക് നീങ്ങുന്നു; വ്യാനവായു ശരീരത്തിന്റെ എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും വ്യാപിച്ച് അവയെ വളർത്തുന്നു. ഉദാനവായു പ്രാണകേന്ദ്രങ്ങളെ ഉണർത്തുന്നു; സമാനവായു ശരീരം മുഴുവൻ സമതുലിതമാക്കുന്നു. നാഗം ഊറപ്പിൽ, കൂർമം കണ്ണ് തുറക്കുമ്പോൾ, കൃകലം തുമ്മുമ്പോൾ, ദേവദത്തം ഊമയിടുമ്പോൾ കാണാം. ധനഞ്ജയവായു മരിച്ചവരിൽ പോലും വിടരാതെ മുഴുവൻ ശരീരത്തിലും നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ ക്രമത്തിൽ പ്രാണായാമം അഭ്യസിച്ചാൽ അതിന്റെ ഫലം അളവറ്റതായിരിക്കും.