ശിവൻ സത്തിന്റെയും അസത്തിന്റെയും അധിപനാണ്, അതിനാൽ തന്നെ ഭവാഭവേശ്വരൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ജ്ഞാനികൾ അവനെ നശ്വരനും അക്ഷരനുമെന്നോ, അതിനെതും അപ്പുറത്തുള്ളവനെന്നോ പറയുന്നു. ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാ ജീവികളും നശ്വരരാണ്; അക്ഷരൻ എന്നത് മാറ്റമില്ലാത്തതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടും പരമേശ്വരന്റെ രൂപങ്ങളാണ്, കാരണം അവയെല്ലാം അവന്റെ അധീനത്തിലാണ്. ഈ രണ്ടിനെയും കടന്നുള്ള പരമശാന്തനായ ശിവനാണ് പരമൻ എന്ന് പറയുന്നു. അവൻ സമസ്തവും വ്യസ്തവും, അതായത് സമുച്ചയവും വ്യക്തിയുമാണ്; ഇവയുടെ കാരണവും അവനാണ്. ചില മഹർഷികൾ ശിവനെയാണ് പരമകാരണമെന്നാണ് പറയുന്നു; അവൾക്ക് സമുച്ചയം അവ്യക്തം, വ്യസ്തം വ്യക്തം എന്നിങ്ങനെയാണ് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. ഈ രണ്ട് രൂപങ്ങളും പരമേശ്വരന്റെ ഇച്ഛയിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്; അവ രണ്ട് കാരണങ്ങൾ ആയതിനാൽ ശിവനാണ് പരമകാരണം. കാരണമെന്നർത്ഥം അറിയുന്നവർ, അവൻ സമുച്ചയത്തിന്റെയും വ്യക്തിയുടെയും കാരണമാണെന്ന് പറയുന്നു; ചിലർ അവനെ വർഗ്ഗസ്വരൂപനും വ്യക്തിസ്വരൂപനും എന്നു വിളിക്കുന്നു. വർഗ്ഗം എന്നത് കൂട്ടത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നതെല്ലാം; വ്യക്തി എന്നത് പ്രത്യേകമായ രൂപമാണ്, വർഗ്ഗത്തിന്റെയും കൂട്ടത്തിന്റെയും ആധാരമായത്. വർഗ്ഗങ്ങളും വ്യക്തികളും അവന്റെ ആജ്ഞയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടു തന്നെ മഹാദേവൻ വർഗ്ഗ-വ്യക്തിസ്വരൂപനായി ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. ശിവൻ പ്രധാനം (പ്രകൃതി), പുരുഷൻ, വ്യക്തം, കാലം എന്നിങ്ങനെയുള്ളതിന്റെ സാരമാണ്. പ്രധാനം പ്രകൃതിയാണ്, പുരുഷൻ ക്ഷേത്രജ്ഞൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ജ്ഞാനികൾ വ്യക്തം ഇരുപത്തിമൂന്ന് തത്ത്വങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമാണെന്ന് പറയുന്നു; കാലം ഫലലോകത്തിന്റെ പരിണാമത്തിന് ഏകകാരണമാണ്. അവൻ സ്വാമി, അധിപൻ, സ്രഷ്ടാവ്, ആരംഭവും ലയവും നൽകുന്നവൻ; പ്രത്യക്ഷതയുടെയും അപ്രത്യക്ഷതയുടെയും ഏകകാരണം, സ്വയമ്പൂവായ അജൻമ. അതിനാൽ, പ്രധാനം, പുരുഷൻ, വ്യക്തം, കാലം ഇവയുടെ സ്വരൂപം ഉള്ളവനാണ് ഇവയുടെ കാരണവും അധിപനും സ്രഷ്ടാവും എന്നാണു മഹേശ്വരനെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത്. ചിലർ അവനെ വിശ്വപുരുഷൻ, ഹിരണ്യഗർഭന്റെ ആത്മാവ് എന്നിങ്ങനെ വിളിക്കുന്നു. ഹിരണ്യഗർഭൻ ലോകങ്ങളുടെ കാരണമാണെങ്കിൽ, വിരാട് വിശ്വത്തിന്റെ ആത്മാവാണ്. കവികൾ ശിവനെ അന്തർയാമിയും പരതത്ത്വവുമെന്നു പറയുന്നു; മറ്റുള്ളവർ അവനെ ബുദ്ധിയുടെ, പ്രകാശത്തിന്റെ, വിശ്വത്തിന്റെ ആത്മാവെന്നു വിളിക്കുന്നു. ചിലർ അവനെ നാലാമത്തെ അവസ്ഥയാണെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുള്ളവർ സൌമ്യനാണെന്ന് പറയുന്നു; ചിലർ മാതാവ്, അളവ്, അളക്കപ്പെടുന്നത്, ബുദ്ധി എന്നിങ്ങനെയും വിളിക്കുന്നു. ചിലർ അവനെ കര്ത്താവും കര്മ്മവും കര്മ്മഫലവും ഉപകരണവും കാരണമെന്നു പറയുന്നു; മറ്റുള്ളവർ അവനെ ജാഗ്രത്, സ്വപ്ന, സുഷുപ്തി അവസ്ഥകളുടെ ആത്മാവാണെന്ന് പറയുന്നു. ചിലർ നാലാമത്തെ അവസ്ഥയാണെന്നു, മറ്റുള്ളവർ അതിനപ്പുറമാണെന്നു പറയുന്നു; ചിലർ അവനെ ഗുണരഹിതനെന്നു, മറ്റുള്ളവർ ഗുണസംയുക്തനെന്നു പറയുന്നു. ചിലർ അവൻ സംസാരബന്ധിതനാണെന്നു, മറ്റുള്ളവർ അല്ലെന്നു പറയുന്നു; ചിലർ സ്വതന്ത്രനാണെന്നും, മറ്റുള്ളവർ സ്വതന്ത്രനല്ലെന്നും പറയുന്നു. ചിലർ ഭയങ്കരനാണെന്നു, മറ്റുള്ളവർ സൌമ്യനാണെന്നു; ചിലർ ബന്ധമുള്ളവനാണെന്നു, മറ്റുള്ളവർ ബന്ധമില്ലാത്തവനാണെന്നു പറയുന്നു. ചിലർ നിർജ്ജീവനാണെന്നു, മറ്റുള്ളവർ സജീവനാണെന്നു പറയുന്നു; ചിലർ അവൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങളില്ലാത്തവനാണെന്നു, മറ്റുള്ളവർ അവനിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുണ്ടെന്നു പറയുന്നു. ചിലർ അവൻ സ്ഥിരനാണെന്നു, മറ്റുള്ളവർ അസ്ഥിരനാണെന്നു; ചിലർ രൂപരഹിതനാണെന്നു, മറ്റുള്ളവർ അവനിൽ രൂപമുണ്ടെന്നു പറയുന്നു. ചിലർ അവനെ അദൃശ്യമെന്നു, മറ്റുള്ളവർ ദൃശ്യമെന്നു; ചിലർ വിവച്യനാണെന്നു, മറ്റുള്ളവർ വിവച്യനല്ലെന്നും; ചിലർ ശബ്ദസ്വരൂപനാണെന്നും, മറ്റുള്ളവർ ശബ്ദാതീതനാണെന്നും പറയുന്നു. ചിലർ അവൻ ചിന്താമയനാണെന്നു, മറ്റുള്ളവർ ചിന്താരഹിതനാണെന്നു; ചിലർ ജ്ഞാനമാണെന്നും, മറ്റുള്ളവർ ചൈതന്യമാണെന്നും പറയുന്നു. ചിലർ അവനെ അറിയാവുന്നവനാണെന്നു, മറ്റുള്ളവർ അറിയാനാവാത്തവനാണെന്നും; ചിലർ പരമനാണെന്നും, മറ്റുള്ളവർ വ്യത്യസ്തനാണെന്നും പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ പലവിധമായി വിവക്ഷിച്ചിട്ടും, മഹർഷികൾക്ക് പരമേശ്വരന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം നിർണ്ണയിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല, കാരണം അവരുടെ ഭാവനകൾ പലവിധമാണ്. എന്നാൽ, പരമേശ്വരനിൽ മുഴുവൻ ആത്മാവും സമർപ്പിച്ചവർക്ക് ശിവനെ, ആ പരമകാരണമെന്നോർത്തു, എളുപ്പത്തിൽ അറിയാൻ കഴിയും. ബന്ധങ്ങളിൽ കുടുങ്ങിയവൻ ഈ ജനനമരണ ചക്രത്തിൽ കഷ്ടപ്പെടുന്നു, ചക്രത്തിന്റെ അരയിടം പോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. അജ്ഞാനിയായവൻ പുണ്യപാപങ്ങൾ ഒഴിച്ചുകളഞ്ഞാൽ, അവൻ മലിനരഹിതനായി പരമസമത്വം പ്രാപിക്കും. അണുസ്വരൂപിയായ ആത്മാവിന്റെ ബന്ധം ശിവനിൽ നിന്നല്ല; അത് മായയാൽ, പ്രകൃതിയാൽ, അല്ലെങ്കിൽ ജ്ഞാനത്താൽ ഉല്പന്നമാകുന്ന അഹങ്കാരസ്വരൂപമാണ്. അവനിൽ മനസ്സിന്റെ ബന്ധമില്ല, ചൈതന്യത്തിന്റെ ബന്ധമില്ല, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ബന്ധമില്ല; സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങളാലും, സ്ഥൂലഭൂതങ്ങളാലും ബന്ധമില്ല. കാലവും അതിന്റെ വിഭാഗങ്ങളും, ജ്ഞാനവും വിധിയും, ആസക്തിയും ദ്വേഷവും പോലും അനന്തപ്രഭയുള്ള ശംഭുവിനെ ബന്ധിപ്പിക്കില്ല. അവനിൽ ആസക്തിയില്ല, നല്ലതോ ചീത്തയോ കർമ്മങ്ങൾ അവനെ ബന്ധിപ്പിക്കില്ല, അതിന്റെ ഫലങ്ങളും അനുഭവിക്കുന്ന സുഖദുഃഖങ്ങളും അവനിൽ ബാധിക്കില്ല. അവനിൽ ഉദ്ദേശങ്ങൾ ഇല്ല, കർമ്മവാസനയില്ല, അനുഭവങ്ങൾ ഇല്ല, അനുഭവവാസനയില്ല, മൂന്ന് കാലങ്ങളിലേതുമായ ഒന്നും അവനെ ബാധിക്കില്ല. അവനിൽ കാരണമില്ല, കര്ത്താവില്ല, ആരംഭമില്ല, അവസാനം ഇല്ല, ഇടനിലയില്ല; അവനിൽ കർമ്മം, ഉപകരണം, വിഷയം, ഫലം എന്നിവ ഒന്നും ഇല്ല. അവനിൽ സൗഹൃദമോ ശത്രുതയോ, അധിപനോ പ്രേരകനോ, ഗുരുവോ രക്ഷകനോ ഉന്നതനോ തുല്യനോ ഇല്ല. ജനനമോ മരണമോ, ഇഷ്ടമോ അനിഷ്ടമോ, നിർദ്ദേശമോ നിരോധനമോ, മോക്ഷമോ ബന്ധമോ അവനിൽ ഇല്ല. കെടുകാര്യങ്ങൾ ഒരിക്കലും അവനിൽ ഉണ്ടാകില്ല; എല്ലാ മംഗളവും ശിവനിൽ എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു, കാരണം ശിവൻ പരമാത്മാവാണ്. സ്വന്തം ശക്തികളാൽ എല്ലായിടത്തും സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ശിവൻ, സ്വന്തം സ്വഭാവത്തിൽ അചഞ്ചലനായി നിലനിൽക്കുന്നു; അതിനാൽ അവനെ അചലൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു. സഞ്ചരിക്കുന്നതും അചഞ്ചലവുമായ ഈ ലോകം മുഴുവൻ ശിവനാലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്; അതിനാൽ അവൻ സർവ്വസ്വരൂപൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഇത് അറിഞ്ഞാൽ ഒരിക്കലും മോഹം വരില്ല. ശർവ, രുദ്ര, പരമൻ, മഹാപുരുഷൻ, പൊൻകൈകളുള്ളവൻ, ഭാഗ്യശാലി, പൊൻസ്വാമി, വിശ്വാധിപൻ എന്നീ നാമങ്ങളിൽ അവനേയ്ക്ക് നമസ്കാരം.