മഹർഷികൾ പറയുന്നതുപോലെ, ഈശാനൻ എന്ന ഭഗവാൻ, ദേവന്മാരിൽ ദേവൻ, കാതിനെയും വാക്കിനെയും ശബ്ദത്തെയും ആകാശത്തെയും അധിഷ്ഠിക്കുന്നു. പുരാണാർത്ഥത്തിൽ പ്രवीണരായവർ അറിയുന്നുവെന്ന്, പുരുഷ എന്ന രൂപം, രൂപങ്ങളിൽ പരമമായത്, ചർമ്മത്തെയും കരത്തെയും സ്പർശത്തെയും വായുവിനെയും അധിഷ്ഠിക്കുന്നു. വിവേകികൾ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതുപോലെ, അഘോറ എന്ന രൂപം, കണ്ണിനെയും കാലിനെയും രൂപത്തെയും അഗ്നിയെയും അധിഷ്ഠിക്കുന്നു. വാമദേവൻ എന്ന സ്വാമി, ആനന്ദത്തിനും നാവിനും രുചിക്കും ജലത്തെയും സമർപ്പിതനാണെന്ന് അവർ അറിയുന്നു. സദ്യോജാതൻ എന്ന സ്വാമി, മൂക്കിനെയും ലിംഗത്തെയും ഗന്ധത്തെയും ഭൂമിയെയും അധിഷ്ഠിക്കുന്നവനാണെന്ന് അവർ പറയുന്നു. ഈ ദൈവത്തിന്റെ അഞ്ചു രൂപങ്ങളും, പരമോന്നത ഭദ്രതയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ എപ്പോഴും ഭക്തിപൂർവ്വം പൂജിക്കേണ്ടതാണെന്ന്, കാരണം അവയെല്ലാം മംഗളത്തിനുള്ള ഏകകാരണമാണെന്ന് ശാസ്ത്രങ്ങൾ പറയുന്നു. ഈ ദേവന്മാരിൽ ദേവനായ ഭഗവാന്റെ ലോകം എട്ടു രൂപങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമാണ്; ആ രൂപങ്ങളിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ഈശ്വരനിൽ ആകാശത്തിൽ മുത്തുചങ്ങല പോലെ സർവ്വം നിലകൊള്ളുന്നു. ഈശാനൻ, മഹാദേവൻ, എട്ടു പ്രശസ്തമായ രൂപങ്ങൾ ഇങ്ങനെ പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു: ഭൂമി, ജലം, അഗ്നി, വായു, ആകാശം, ക്ഷേത്രജ്ഞൻ, സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ—ഇവയെല്ലാം ശര്വാദി എട്ടു രൂപങ്ങളിലൂടെ മഹേശ്വരൻ അധിഷ്ഠിക്കുന്നു. ശർവി എന്ന ശിവന്റെ രൂപം, ചലനവും അചലനവുമായ ലോകത്തെ ധരിക്കുന്നതും, ലോകാധാരസ്വരൂപിയായതുമാണ്; ഇതാണ് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ നിശ്ചിതമായ സിദ്ധാന്തം. ജലസ്വരൂപിയായ പരമാത്മാവിന്റെ രൂപം, ലോകത്തിന് ജീവൻ നൽകുന്നതായി ഗായിക്കപ്പെടുന്നു. രുദ്രന്റെ മംഗളരൂപമായ രൗദ്രി, പ്രകാശസ്വരൂപിണിയായും, അക്ഷരമായും, ഭയാനകമായ രൂപം ധരിച്ചും, ലോകത്ത് അകത്തും പുറത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. സൃഷ്ടാവായ ഉഗ്രന്റെ രൂപം, ചലനം സൃഷ്ടിക്കുകയും, ജീവൻ നൽകുന്ന വായുവിനെ ചുമക്കുകയും, സ്വയം ചലിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. ഭീമന്റെ ഭീമരൂപം, സർവ്വാകാശവും, ആകാശസ്വരൂപവും, ഭൂതസംഹാരിയും, സർവ്വവ്യാപിയുമാണ്. പശുപതിയുടെ രൂപം, സർവ്വാധിപതിയായും, സർവ്വക്ഷേത്രങ്ങളിലും വസിക്കുകയും, ജീവികളുടെ ബന്ധനങ്ങൾ മുറിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവനായി അറിയണം. മഹേശ്വരന്റെ ഈശാനരൂപം, സൂര്യനെന്ന പേരിൽ, ലോകമൊട്ടാകെ പ്രകാശിപ്പിക്കുകയും ആകാശത്ത് സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മഹാദേവന്റെ മഹാദേവരൂപം, ചന്ദ്രനായി, അമൃതം നൽകുകയും ലോകത്തെ പോഷിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ശിവന്റെ എട്ടാമത്തെ രൂപം, പരമാത്മാവായ അവന്റെ തന്നെ സ്വരൂപമാണ്; അവൻ മറ്റുരൂപങ്ങളിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതുകൊണ്ട്, സർവ്വം ശിവസ്വരൂപമാണ്. മരത്തിന്റെ വേരിൽ വെള്ളം ഒഴിച്ചാൽ അതിന്റെ ശാഖകൾ തഴച്ചു വളരുന്നതുപോലെ, ശിവൻ്റെ പൂജയാൽ ലോകത്തിന്റെ ശരീരം സമൃദ്ധിയോടെ വളരുന്നു. ശിവപൂജയെല്ലാം ഭയരഹിതത്വം നൽകുന്നതും, അനുഗ്രഹം നൽകുന്നതും, സർവ്വമംഗളവും സാധിക്കുന്നതുമാണ്. ഒരു പിതാവ് പുത്രന്മാരോടും മുമൂഷുക്കളോടും സ്നേഹത്തോടെ സന്തുഷ്ടനാകുന്നതുപോലെ, ശങ്കരനും സർവ്വജനസ്നേഹത്തിൽ സന്തുഷ്ടനാകുന്നു. ഏതെങ്കിലും ജീവിക്ക് ദോഷം വരുത്തുകയാണെങ്കിൽ, അതു നിർബന്ധമായും അഷ്ടമൂർത്തിയുള്ള ഭഗവാനെ തന്നെ ബാധിക്കുന്നു; ഇതിൽ സംശയമില്ല. അഷ്ടമൂർത്തിസ്വരൂപമായ ലോകത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന രുദ്രനെ, പരമകാരണമെന്നു, നമുക്ക് സർവ്വഭാവത്തോടും പൂജിക്കണം. പരമേശ്വരനായ ശര്വന്റെ അത്യന്തം പ്രകാശമുള്ള രൂപങ്ങൾ ഈ സർവ്വജഗത്തിനെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് കേൾക്കാം. ഇപ്പോൾ ഞാൻ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു—ഭഗവാനും ഭഗവതിയും എങ്ങനെ ഈ പുരുഷ-സ്ത്രീ സ്വഭാവമുള്ള ലോകത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യം. ശിവനും ശിവായുമെന്താണെന്ന് ഞാൻ സംക്ഷേപത്തിൽ വ്യക്തമാക്കാം; അതിന്റെ മുഴുവൻ മഹിമയും സ്വരൂപവും വിശദീകരിക്കാൻ എനിക്കു പോലും സാധിക്കില്ല. ശക്തി തന്നെ മഹാദേവി, മഹാദേവൻ ശക്തിമാനാണ്; ചലനവും അചലനവുമായ ഈ സർവ്വവും അവരുടെ മഹിമയുടെ ഒരു അംശം മാത്രമാണ്. ചിലത് ജഡസ്വഭാവമുള്ളവയും, ചിലത് ചൈതന്യമുള്ളവയും ആണു; വിശുദ്ധവുമാണ്, അശുദ്ധവുമാണ്, ഉന്നതവുമാണ്, നിസ്സാരവുമാണ്. ചൈതന്യചക്രത്തിൽ ചലിക്കുന്നതും, ജഡചക്രത്തിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നതും അശുദ്ധമാണ്; അതിനപ്പുറത്തുള്ളത് പരമമായും മംഗളസ്വരൂപവുമാണ്. കീഴ്വശവും ഉന്നതവുമായതും ചൈതന്യവും ജഡത്വവും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു; ഇതാണ് ശിവ-ശിവായുടെ സ്വാഭാവികമായ ഐശ്വര്യം. ഈ വിശ്വം ശിവനും ശിവായുമാണ് നിയന്ത്രിക്കുന്നത്; അവർ വിശ്വത്തിന് കീഴിലല്ല, വിശ്വം അവരുടെ കീഴിലാണ്; അതുകൊണ്ടു തന്നെയാണ് അവർ ലോകാധിപതികൾ. ശിവൻ എങ്ങനെയോ, ദേവിയും അങ്ങനെയാണ്; ദേവി എങ്ങനെയോ, ശിവനും അങ്ങനെയാണ്. ഇരുവരിലും യാതൊരു ഭേദവുമില്ല; ചന്ദ്രനും അവന്റെ പ്രകാശവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധംപോലെയാണ്. പ്രകാശം ഇല്ലാതെ ചന്ദ്രൻ പ്രകാശിക്കില്ല; അതുപോലെ ശക്തി ഇല്ലാതെ ശിവനും പ്രകാശിക്കില്ല. പ്രകാശം ഇല്ലാതെ സൂര്യൻ ഇല്ല, പ്രകാശം സൂര്യനിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ, ശക്തിയും ശക്തിമാനും പരസ്പരം ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; ശിവൻ ഇല്ലാതെ ശക്തിയില്ല, ശക്തി ഇല്ലാതെ ശിവനും ഇല്ല. ഈ ശക്തിയുടെ വഴി, ശിവൻ എല്ലായ്പ്പോഴും ഭക്തിയിലും മോക്ഷത്തിലും ജീവികളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; അവളാണ് പരമശക്തി, ചൈതന്യസ്വരൂപിണി, ശിവനിൽ ആശ്രിതയായവൾ. സർവ്വേശ്വരന്റെ ശക്തിയെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന അവൾ, നാനാ ഗുണങ്ങൾക്കു ഉടമയായിട്ടും, ശിവനോടു സമാനസ്വഭാവമുള്ളവളാണ്. അവളാണ് പരമചൈതന്യശക്തി, സൃഷ്ടിസ്വഭാവമുള്ളവൾ; ലോകത്തെ പലവിധമായി വിഭജിച്ച്, ശിവന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം ക്രമീകരിക്കുന്നു. മൂലപ്രകൃതിയായ മായ, ത്രിഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നമായതായാണ് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്; അവളാൽ ശിവനും മറഞ്ഞുപോകുന്നു, അവളാൽ ഈ സർവ്വജഗത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ശക്തികൾ ഒന്നായും, രണ്ടായും, ആയിരം ആയിരം വിധമായും വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു; പ്രയോഗാനുസൃതമായി അവ അനേകംവിധമായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ, ശിവനും ശിവായുമാണ് സർവ്വത്തിന്റെയും ആധാരം, അധിപതികൾ, സർവ്വലോകത്തിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന പരമസത്ത.