ജ്ഞാനശക്തിയുമായി ഐക്യമായ ശക്തി, ഇച്ഛാശക്തിയാൽ കൂടി ശക്തിപ്പെടുന്നു. എല്ലാ ശക്തികളുടെയും സമാഹാരമായ ഈ ശക്തി, ശക്തിതത്ത്വം എന്നറിയപ്പെടുന്നു. സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട എല്ലാ വസ്തുക്കളുടെയും മൂലപ്രകൃതിയായി അവൾ കുണ്ഡലിനി, മായ, പരമശുദ്ധമാർഗം എന്നിങ്ങനെ വിളിക്കപ്പെടുന്നു. വ്യത്യാസസ്വഭാവമുള്ള അവൾ, ആറു വഴികളായി വിപുലീകരിക്കുന്നു. അവയിൽ മൂന്നു ശബ്ദരൂപവും മൂന്നു അർത്ഥരൂപവും ആകുന്നു എന്ന് പുരാണങ്ങൾ പറയുന്നു. എല്ലാ ജനങ്ങൾക്കും അവരുടെ ശുദ്ധതാനുസരിച്ച്, ഈ തത്ത്വങ്ങളുടെ വിഭജനത്തിൽ നിന്നാണ് ലയമോ ഭോഗമോ നേടുന്നതിന് അർഹത ഉണ്ടാകുന്നത്. കലകളുടെ സഹായത്തോടെ, ആ തത്ത്വങ്ങൾ പരമപ്രകൃതിയുടെ ആരംഭത്തിൽ അഞ്ചു വിധത്തിലുള്ള പരിവർത്തനത്തിലൂടെ വ്യാപിക്കുന്നു. ഇവയിൽ, നിര്വൃത്തി മുതലായ കലകൾ മതിയാകുന്നവയാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. മന്ത്ര, പദ, വർണ്ണ എന്നീ മാർഗങ്ങൾ തത്തുല്യമായി പേരിടപ്പെടുന്നു. ഭുവന, തത്ത്വ, കല എന്നിങ്ങനെ മാർഗങ്ങൾ അർത്ഥപരമായ ക്രമത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇവിടെയാണ് പരസ്പര വ്യാപനവും അവ്യാപനവും വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നത്. മന്ത്രങ്ങൾ എല്ലാ പദങ്ങളാലും വ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം വാക്യങ്ങൾ പദങ്ങളിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്; പദങ്ങൾ അക്ഷരങ്ങളിൽ നിന്നുമാണ്, അക്ഷരങ്ങളുടെ കൂട്ടം പദം എന്നാണു ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നത്. അക്ഷരങ്ങൾ ഭുവനങ്ങളിൽ വ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം അവ അവയിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഭുവനങ്ങൾ തത്ത്വങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിലൂടെ ഉത്ഭവിക്കുകയും പുറമേ വ്യാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. കാരണതത്ത്വങ്ങൾ വിവിധ രീതിയിൽ ഇവയെ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം അവയിൽ നിന്നാണ് ഇവ സ്ഥാപിതമായത്. ചില ഭുവനങ്ങൾ അകത്തുനിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്നു. മറ്റു ഭുവനങ്ങൾ പുരാണങ്ങളിൽ അറിയപ്പെടുന്നതാണ്, അവ ശിവാഗമത്തിൽ മനസ്സിലാക്കണം. ചില തത്ത്വങ്ങൾ സംഖ്യയിലും യോഗയിലും സ്ഥാപിതമാണ്. ശിവശാസ്ത്രങ്ങളിൽ അറിയപ്പെടുന്ന മറ്റു തത്ത്വങ്ങളും മുഴുവൻ പരിഗണിക്കേണ്ടതാണ്. കലകളുടെ മുഖേന ആ തത്ത്വങ്ങൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ വ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു. പരമപ്രകൃതിയുടെ ആരംഭത്തിൽ, അവയുടെ അഞ്ചു വിധത്തിലുള്ള പരിവർത്തനത്തിലൂടെ, നിര്വൃത്തി മുതലായ കലകൾ ഓരോന്നായി അഞ്ച് തത്ത്വങ്ങളിൽ വ്യാപിക്കുന്നു. വ്യാപനത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ, പരമശക്തി ആറ് മാർഗങ്ങളിൽ വിഭജിക്കപ്പെടുന്നില്ല, കാരണം പരമസ്വഭാവം ശിവതത്ത്വത്തിൽ നിന്നാണ് സ്ഥാപിതമാകുന്നത്. ശക്തിമുതൽ ഭൂമിവരെ, എല്ലാം ശിവതത്ത്വത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്; അവയെ ആ ഒറ്റതന്നെClay പോലെ പാത്രത്തെയും മറ്റും വ്യാപിക്കുന്നതുപോലെ വ്യാപിക്കുന്നു. ആ ശിവയുടെ പരമാധിഷ്ഠാനം ആറ് മാർഗങ്ങളാൽ പ്രാപിക്കപ്പെടുന്നതാണ്; അവിടെ, വ്യാപിക്കുന്നതും അവ്യാപിക്കുന്നതും ആയ ശക്തി, അഞ്ചു തത്ത്വങ്ങളുടെ ശുദ്ധീകരണത്തിലൂടെ അവിടെ വ്യാപിക്കുന്നു. നിര്വൃത്തി മുതൽ രുദ്രവരെ, സൃഷ്ടിപിണ്ഡത്തിന്റെ ശുദ്ധീകരണം സ്ഥിതിയാൽ നടക്കുന്നു; അതിനുമുകളിൽ, അവ്യക്തലോകം വരെ പ്രതിഷ്ഠയാൽ. അതിനുമുകളിൽ, ഇടയിൽ, വിശ്വേശ്വരവരെ വിദ്യയാൽ; അതിനുമുകളിൽ, ഇടയുടെ അവസാനം, വിശുദ്ധിയിൽ, ശാന്ത്യതീതയിലൂടെ. പരമാകാശം എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നത് പരമസ്വഭാവവുമായി ഐക്യത്തിലൂടെ, ഈ അഞ്ചു തത്ത്വങ്ങളാൽ സർവ്വവിശ്വം വ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു. അവിടെ, സത്യം അന്വേഷിക്കുന്നവർക്ക് എല്ലാം കാണേണ്ടതാണ്; മാർഗങ്ങളുടെ വ്യാപനം അറിയാതെ ശുദ്ധീകരണം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ, ഭ്രമിതനായി ഫലമൊന്നും നേടുകയില്ല; അവന്റെ പരിശ്രമം വെറുതെ പോകും, നരകത്തിലേക്കാണ് ആ യാത്ര. ശക്തിയുടെ അവതരണം കൂടാതെ, തത്ത്വങ്ങളെ യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയാനോ അവയുടെ വ്യാപനവും വർദ്ധനയും മനസ്സിലാക്കാനോ കഴിയില്ല. പരമശക്തി, എല്ലാ ശക്തികളുടെ രാജ്ഞി, ചൈതന്യസ്വഭാവമുള്ള ഹൃദയാധിപതി, അവളാൽ ശിവൻ എല്ലാം വ്യാപിക്കുന്നു. ഇത് ആത്മാവോ മായയോ അല്ല, ആലോചിച്ചാൽ യാതൊരു പരിണാമവും അല്ല; ഇത് ബന്ധനമോ മോക്ഷമോ അല്ല, എങ്കിലും ബന്ധനവും മോക്ഷവും ഉണ്ടാക്കുന്നവളാണ് അവൾ. എല്ലാ ഐശ്വര്യങ്ങളുടെ പരമശിഖരത്തിൽ എത്തുന്ന അവൾ, ശിവന്റെ സഹചാരിണിയാണ്, അവനോടൊപ്പം സ്വഭാവം പങ്കിടുന്നു, എങ്കിലും വിവിധ അവസ്ഥകളാൽ വ്യത്യസ്തയാണ്. അവനാൽ മാത്രമാണ് അവളെ ഗ്രഹിക്കാനാകുന്നത്, അവളാൽ എപ്പോഴും അവൻ പിടിയിലാണ്; അവരുടെ പരമ ഐക്യത്തിൽ നിന്നാണ് ലോകം, അവരുടെ സന്താനമായി ഉദയിക്കുന്നത്. അവൻ കര്ത്താവാണ്, അവൾ കാരണമാണ്—ഇങ്ങനെ അവരുടെ വ്യത്യാസം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും ശിവൻ തന്നെയാണ് ഈ ഇരട്ടരൂപത്തിൽ ഇരുവരും. ചിലർ അവരുടെ വ്യത്യാസം സ്ത്രീപുരുഷരൂപത്തിൽ കാണുന്നു; മറ്റുള്ളവർ, പരമശക്തി ശിവനിൽ സ്വാഭാവികമായി ഉള്ളതാണെന്ന് കരുതുന്നു. സൂര്യന്റെ പ്രകാശംപോലെ അവൾ ചൈതന്യസ്വഭാവമുള്ളവളാണ്, എങ്കിലും വ്യത്യസ്തമാണ്—ഇതാണ് നിശ്ചയം; അതിനാൽ ശിവൻ പരമകാരണമാണ്, അവന്റെ ആജ്ഞയാണ് പരമാധികാരം. അവളാൽ പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, ശൈവപ്രകൃതി, അക്ഷയം, മഹാമായയാകുന്നു, മായ തന്നെയും, പ്രകൃതിയെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ത്രിവിധസ്വഭാവവും. മൂന്നു വിധ ഫലങ്ങളാൽ അവൾ ആറു മാർഗങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഈ ആറ് തരത്തിലുള്ള ലോകം, ശബ്ദവും അർത്ഥവും ചേർന്നതാണ്. ശാസ്ത്രങ്ങൾ ഈ വിശാലതയെ വിശദമായി വിവരിക്കുന്നു. ശിവനും അവന്റെ ശക്തിയും തമ്മിലുള്ള അത്ഭുതകരമായ, ദുർബോധ്യമായ പ്രവർത്തികൾ—even ദേവന്മാർക്കു പോലും ഗ്രഹിക്കാൻ പ്രയാസമാണ്—നമ്മുടെ മനസ്സിനെ ആകുലമാക്കുന്നു. ശിവനും ശക്തിയും തമ്മിലുള്ള ഐക്യത്തിൽ യാതൊരു ദോഷവും ഇല്ല; അവരുടെ പ്രവർത്തികളിലൂടെ സാധാരണ അവസ്ഥകളും പ്രകടമാകുന്നു. ബ്രഹ്മാവും മറ്റു ദേവന്മാരും, ലോകങ്ങളുടെ സൃഷ്ടി, നിലനിർത്തൽ, ലയത്തിന് കാരണമായവരും, ശിവന്റെ ഇച്ഛയ്ക്ക് വിധേയരാണു, നിയന്ത്രണത്തിലും അനുഗ്രഹത്തിലും. എന്നാൽ ശിവൻ തന്നെ, ആരുടെയും നിയന്ത്രണത്തിനോ അനുഗ്രഹത്തിനോ അധിഷ്ഠാനമല്ല; അതിനാൽ അവന്റെ പരമാധികാരം സ്വതന്ത്രമാണ്—ഇത് സത്യമാണ്. ശിവന്റെ ഈ പരമാധികാരം, പരമസ്വാതന്ത്ര്യമാണു; അതാണ് അവന്റെ സ്വഭാവം, അതിന് ദേഹം ആധാരമായേക്കാം. എന്നാൽ പരമസ്വതന്ത്രനായവനു രൂപം ബാധകമല്ല, കാരണം രൂപം ഒരു മൂലകാരണത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്; രൂപം തന്നെ ഫലമായതിനാൽ അതിന് കാരണമില്ലാതെ നിലനിൽക്കാൻ കഴിയില്ല. എവിടെയും പരമാവസ്ഥയും, മറ്റൊരു അപരാവസ്ഥയും പറയപ്പെടുന്നു; എങ്ങനെ പരമവും അപരവും ഒരുമിച്ചു വരാം? പരമാത്മാവിന്റെ പരമസ്വഭാവം ഫലരഹിതമാണ്; എങ്കിൽ, ഈ പ്രപഞ്ചം മുഴുവനും എങ്ങനെ ഉണ്ട്? കാരണം അതിന്റെ സ്വഭാവം അന്യത്തല്ല, മാറ്റമില്ലാത്തതുമാണ്.