ഭാരതഭൂമിയിലെ മഹർഷിമാർ അറിയുന്നതുപോലെ, ദൈവീയ വർഷം മനുഷ്യരുടെ മൂവായിരത്താറു വർഷങ്ങൾക്കു തുല്യമാണ് എന്ന് ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ദൈവീയ മാനദണ്ഡം അനുസരിച്ചാണ് യുഗങ്ങളുടെ ഗണന നടക്കുന്നത്. ഭാരതത്തിൽ നാലു യുഗങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു—ആദ്യമായി കൃതയുഗം, അതിനുശേഷം ത്രേതായുഗം, പിന്നെ ദ്വാപരയുഗം, ഒടുവിൽ കലിയുഗം—ഇവയാണ് ആ നാലു യുഗങ്ങൾ. കൃതയുഗം നാലായിരം ദൈവീയ വർഷങ്ങൾ നീളുന്നു, അതിന് മുന്നോടിയായി ശതകണക്കിന് വർഷങ്ങൾ ദ്വിഭാഗത്തിൽ (പ്രഭാതവും സന്ധ്യയും) ഉണ്ട്. മറ്റ് മൂന്നു യുഗങ്ങൾക്കും, അവയുടെ പ്രഭാതവും സന്ധ്യയും ഉൾപ്പെടെ, ഓരോന്നും മുൻയുഗത്തേക്കാൾ നാലിലൊന്ന് കുറവാണ്, അതിനനുസരിച്ച് വർഷങ്ങൾ ചുരുങ്ങുന്നു. ഈ നാലു യുഗങ്ങൾ ചേർത്ത് പന്ത്രണ്ടായിരം ദൈവീയ വർഷങ്ങൾ ആകുന്നു. ആയിരം ഇത്തരത്തിലുള്ള ചതുര്യുഗങ്ങളാണ് ഒരു കല്പം എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. എഴുപത്തൊന്ന് ചതുര്യുഗങ്ങൾ ചേർന്ന് ഒരു മന്വന്തരം ആകുന്നു; ഒരു കല്പയിൽ പതിനാലു ഇത്തരത്തിലുള്ള മന്വന്തരങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ഇങ്ങനെ അനേകം കല്പകളും മന്വന്തരങ്ങളും, അവയുടെ സൃഷ്ടികളും, കാലക്രമത്തിൽ കഴിഞ്ഞുപോയി. അവയെല്ലാം വിവരിച്ച് പറയാനും ക്രമത്തിൽ എണ്ണിയും കഴിയില്ല, കാരണം അവ അജ്ഞേയവും അനന്തവുമാണ്. കല്പം ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസം എന്നാണറിയപ്പെടുന്നത്; ആയിരം കല്പങ്ങൾ ചേർന്ന് ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു വർഷം ആകുന്നു. എട്ടായിരം വർഷം ബ്രഹ്മയുഗം എന്നാണുപറയുന്നത്; ആയിരം ഇത്തരത്തിലുള്ള യുഗങ്ങൾ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു സവനമാണ്. ആയിരം സവനങ്ങൾ മൂന്നുമടങ്ങി വീണ്ടും മൂന്നുമടങ്ങി കൂട്ടിയാൽ, അതാണ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ പൂർണ്ണായുസ്സ് എന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസത്തിൽ പതിനാലു ഇന്ദ്രന്മാർ കടന്നുപോകുന്നു; ഒരു മാസത്തിൽ നാൽപ്പത് വീതം നാലു, കൂടാതെ ശതകണക്കിന് ഇന്ദ്രന്മാർ. ഒരു വർഷത്തിൽ അയ്യായിരത്തുനാല്പത് ഇന്ദ്രന്മാർ, അവരുടെ ആയുസ്സിൽ നാല്പതിനായിരം അഞ്ചുലക്ഷം വരെയും. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസം വിഷ്ണുവിന്റെ ഒരു ദിവസമാണ്; വിഷ്ണുവിന്റെ ഒരു ദിവസം രുദ്രന്റെ ഒരു ദിവസമാണ്; രുദ്രന്റെ ഒരു ദിവസം ഈശ്വരന്റെ ദിവസമാണ്. ഈ എണ്ണങ്ങൾ ശിവനെയും സദാശിവനെയും ബാധകമാണ്: നാല്പതിനായിരം അഞ്ചുലക്ഷം ആയുസ്സ്. ദിവസമില്ലാത്തവനു സൃഷ്ടിയാണ് ദിവസം, ലയമാണ് രാത്രി; എന്നാൽ സത്യത്തിൽ അവനു ദിവസം രാത്രി എന്നില്ല—ഇങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കണം. ലോകങ്ങളുടെ ഉപകാരത്തിനായാണ് ഇങ്ങനെ ഉദാഹരണമായി വിശദീകരിക്കുന്നത്; ജിവന്മാർക്കും അവരുടെ അധിപന്മാർക്കും രൂപങ്ങൾക്കും ദേവാസുരന്മാർക്കും. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, അവയുടെ വിഷയങ്ങൾ, പഞ്ചഭൂതങ്ങൾ, സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങൾ, അവയുടെ മൂലകാരണം, ബുദ്ധി, അവയൊക്കെ അവയുടെ ദേവതകളോടുകൂടെ ജ്ഞാനസ്വരൂപിയായ പരമേശ്വരന്റെ ദിവസത്തിൽ നിലനിൽക്കും; ദിവസാവസാനത്തിൽ അവ ലയിക്കും, രാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ വീണ്ടും സൃഷ്ടി ഉണരുന്നു. ആ മഹാശങ്കരനു നമസ്കാരം—യജ്ഞസ്വരൂപിയായ അവൻ, സർവ്വശക്തിയുടെയും കാലത്തിന്റെയും പ്രകൃതിയുടെയും അധിപൻ, അവന്റെ ആജ്ഞയാൽ മാത്രമാണ് സകലവും നടക്കുന്നത്; അതു ലംഘിക്കാൻ ആര്ക്കും കഴിയില്ല. എങ്ങനെ ഈ പരമേശ്വരൻ ഈ ലോകം സൃഷ്ടിച്ചും പിന്വലിച്ചും, തന്റെ ആജ്ഞയാൽ പരമക്രീഡ നടത്തുന്നു? ആദ്യം എന്താണ് ഉണ്ടായത്? ആരാണ് എല്ലാം പര്യാപ്തമായി നിറയ്ക്കുന്നത്? ആരാണ് എല്ലാം ലയിപ്പിക്കുന്നത്, ആ മഹാവയനുള്ളവൻ? ശക്തിയാണ് ആദ്യം ഉദിക്കുന്നതെന്ന് പറയുന്നു—ശാന്തതയെ അതിക്രമിച്ച അവസ്ഥയാണത്. അതിനുശേഷം മായ, പിന്നെ അവ്യക്തം, ഇവ ശിവനിൽ നിന്നാണ് ഉദിക്കുന്നത്. ശക്തിയിൽ നിന്ന് ശാന്തതയ്ക്കപ്പുറത്തെ അവസ്ഥ, അതിനുശേഷം ശാന്താവസ്ഥ, അതിൽ നിന്ന് ജ്ഞാനാവസ്ഥ, അതിൽ നിന്ന് ആധാരാവസ്ഥ ഉദിക്കുന്നു. ആധാരാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് ക്രമമായി ലയാവസ്ഥ ഉദിക്കുന്നു; ഇതാണ് ലളിതമായി പറഞ്ഞാൽ ഭഗവാന്റെ പ്രേരണയാൽ നടക്കുന്ന സൃഷ്ടി. സ്വാഭാവികമായി ഇവ ഉദിക്കുന്നു; വിപരീതമായി അവ ലയിക്കുന്നു. ഈ അഞ്ചു രീതിക്ക് അതീതമായി വേറൊരു സ്രഷ്ടാവില്ല. അതുകൊണ്ട് ഈ മുഴുവൻ ബ്രഹ്മാണ്ഡവും അഞ്ചു ശക്തികളാൽ പരിപൂരിതമാണ്; സ്വതന്ത്രമായി നിലകൊള്ളുന്ന അവ്യക്തകാരണമാണത്. വലിയ തത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് പ്രത്യേകത വരെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നാണ് സമ്മതം; എങ്കിലും അവ്യക്തത്തിനും ആത്മാവിനും സ്വതന്ത്ര പ്രവർത്തനം ഇല്ല. പ്രകൃതിക്ക് ചൈതന്യമില്ല, പുരുഷന് അറിവില്ല—അതിനാൽ തത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് അനുവുവരെ എല്ലാം അജ്ഞാനമാണ്. ചൈതന്യമുള്ള കാരണമില്ലാതെ പ്രവർത്തി നടക്കില്ല; ലോകം ഭാഗങ്ങളാൽ ഘടിതമായ ഫലമായതിനാൽ, അതിന് ഒരു കര്ത്താവിന്റെ ആവശ്യമുണ്ട്. അതുകൊണ്ടു, സ്വതന്ത്രനും സർവ്വശക്തനുമായ, സർവ്വജ്ഞനുമായ, ആദിയില്ലാത്തവനും അന്തമില്ലാത്തവനും പരമാധിപത്യവാനുമായവൻ മാത്രമാണ് ലോകത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവ്, രക്ഷകൻ, സംഹാരകനെന്നിങ്ങനെ വ്യത്യസ്തമായ ക്രമത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പ്രധാനതത്ത്വത്തിന്റെ പരിവർത്തനവും പുരുഷന്റെ പ്രവർത്തിയും—ഇവയെല്ലാം സത്യമുള്ളവന്റെ ആജ്ഞയാൽ മാത്രമാണ് നടക്കുന്നത്. ഈ ശാശ്വതമായ സിദ്ധാന്തം ജ്ഞാനികൾക്കു മനസ്സിൽ നിലനിൽക്കുന്നു; അതിനെ ആശ്രയിക്കാതെ അജ്ഞാനികൾ പ്രവർത്തിക്കാറില്ല. സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തിൽ നിന്ന് മഹാപ്രളയം വരെയുള്ള കാലം ബ്രഹ്മാവിന്റെ നൂറു ദൈവീയ വർഷങ്ങൾ നീളുന്നു. ഇത് അവ്യക്തത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ച ബ്രഹ്മാവിന്റെ പരമായുസ്സാണ്; അതിന്റെ പാതി 'പരാർദ്ധം' എന്നറിയപ്പെടുന്നു. രണ്ട് പരാർദ്ധങ്ങൾ കഴിഞ്ഞാൽ പ്രളയം വരുമ്പോൾ, അവ്യക്തം സ്വയം ആത്മാവിന്റെ ഫലമായി നിലകൊള്ളുന്നു. അവ്യക്തം ആത്മാവിൽ സ്തിരീകരിച്ചപ്പോൾ, പരിണാമം പിന്വലിക്കപ്പെടുന്നു; അപ്പോൾ പ്രധാനവും പുരുഷനും ഒരുപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു. ഇരുണ്ടതും സത്വഗുണവും സമത്വത്തിൽ, വർദ്ധിക്കാതെയും കുറഞ്ഞതുമില്ലാതെ, പരസ്പരം ചേർന്ന് അനന്തമായി നിലനിൽക്കുന്നു.