ഈ സകല ജഗതും—എട്ടായി, മൂന്നായി, രണ്ടായി, ഒറ്റയായോ—കാലവും ആത്മാവിന്റെ ഗുണങ്ങളും മുഖേന, ഒരേ പരമേശ്വരനാൽ തന്നെ പ്രപഞ്ചമായി പ്രകടമാകുന്നു. ഗുണങ്ങൾ തുടങ്ങുന്നിടത്ത് തന്നെ, കര്മ്മങ്ങൾ പ്രകൃതിയോടും മറ്റുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു; ഈ ഗുണങ്ങൾ ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ, ചെയ്ത കര്മ്മങ്ങൾ പോലും നശിച്ചു പോകുന്നു. ഒരു കര്മ്മം തീർന്നാൽ മറ്റൊന്ന് തുടരും; അങ്ങനെ അവൻ സത്യം അനുസരിച്ച് എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും മുന്നോട്ട് പോകുന്നു. അനുഭോക്താവിനും അനുഭവത്തിനും അവൻ തന്നെ അടിസ്ഥാനം, അവൻ തന്നെ അവയുടെ യുക്തി. അവൻ മൂന്നു കാലങ്ങളെയും അതീതനായവൻ, സമയാതീതൻ, പരമേശ്വരൻ, സർവ്വജ്ഞൻ, മൂന്ന് ഗുണങ്ങളുടെയും അധിപൻ, നേരിട്ട് ബ്രഹ്മസ്വരൂപൻ, ഉത്തമത്തിൽ ഉത്തമൻ. സൃഷ്ടിയുടെ നാഥനായ അവനെ, സതാസതുകളുടെ മൂലമായ അവനെ, ലോകം ആദരിക്കുന്നവനെ, ദേവതകളുടെ ദൈവമായ അവനെ, എല്ലാവരും പുകഴ്ത്തുന്നവനെ, നമ്മുടെ മനസ്സിൽ വസിക്കുന്നവനെ നാം ഭജിക്കുന്നു. ഈ പ്രപഞ്ചം കാലം മുതലായവയാൽ പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നതിനാൽ, നന്മ നൽകുന്ന, പാപം നീക്കുന്ന, ലോകത്തിന്റെ ആധാരമായ അനുഭോഗനായകനെ നാം ആരാധിക്കുന്നു. ദേവന്മാരിൽ പരമൻ, മഹാദേവൻ, ദേവതകളിൽ ഉത്തമൻ, ലോകത്തിന്റെയും അതിലെ ഭരണാധികാരികളുടെയും അധിപൻ—അവൻ തന്നെ ആ ദൈവം. അവനു പ്രവൃത്തി ഇല്ല, കാരണവും ഇല്ല; അവനു തുല്യമായോ അതിലധികമായോ ആരുമില്ല. അവന്റെ പരമശക്തികൾ അനേകം, സ്വാഭാവികം, ശാസ്ത്രത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത് പോലെ: ജ്ഞാനം, ശക്തി, കര്മ്മം—ഇവയാൽ ഈ സകല പ്രപഞ്ചവും സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. അവനു മേൽ യാരുമില്ല, അവനു ചിഹ്നമില്ല, അധിപൻ ഇല്ല; അവൻ കാരണങ്ങളുടെ കാരണൻ, അവയുടെ അധിപൻ. അവനു സ്രഷ്ടാവില്ല, എവിടെയും ജനനമില്ല; മാലിന്യവും മായയും പോലുള്ള ജനനകാരണങ്ങൾ അവനിൽ ഇല്ല. അവൻ ഒറ്റവൻ, എല്ലാ ഭൂതങ്ങളിലും മറഞ്ഞ്, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; എല്ലായിടത്തും ഉള്ള ആത്മാവായി, ധർമ്മത്തിന്റെ നിരീക്ഷകനെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. എല്ലാ ജന്തുക്കളുടെയും ആധാരമായ അവൻ സാക്ഷിയും ചൈതന്യവുമാണ്; ഗുണരഹിതനായ ഒരേയൊരു അധിപൻ, അനേകം നിർജ്ജീവന്മാരിലും നിർബന്ധിതരിലും. അവൻ ശാശ്വതന്മാരിൽ ശാശ്വതൻ, ചൈതന്യന്മാരിൽ ചൈതന്യൻ; ഒരുവൻ ആഗ്രഹം ഇല്ലാതിരുന്നിട്ടും, പലർക്കും ആഗ്രഹങ്ങൾ നൽകുന്നവൻ. സംഖ്യയോ യോഗമോ വഴി ലോകങ്ങളുടെ കാരണമായ ഈ ദൈവത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞാൽ, ആത്മാവ് എല്ലാ ബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനാവുന്നു. അവൻ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവ്, അതിന്റെ ജ്ഞാനി, സ്വയംഭൂ, ആദികാരണത്തെ അറിയുന്നവൻ, സമയത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവ്, ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നൻ, ആദിമൻ, ക്ഷേത്രജ്ഞന്റെ അധിപൻ, ഗുണങ്ങളുടെ നാഥൻ, ബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നവൻ. ബ്രഹ്മാവിനെ ആദ്യം സൃഷ്ടിച്ച്, സ്വയം വേദങ്ങൾ പഠിപ്പിച്ച ദൈവത്തെ ഞാൻ എന്റെ ബുദ്ധിയുടെ തെളിച്ചത്തോടെ തിരിച്ചറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഈ സംസാരചക്രത്തിൽ നിന്ന് മോക്ഷം തേടി, ഫലമില്ലാത്ത, കര്മ്മമില്ലാത്ത, ശാന്തനായ, ദോഷമില്ലാത്ത, പാപരഹിതനായ ശിവനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. അവൻ അമൃതത്തിലേക്കുള്ള പരമപാലകമ്പം; കത്തിയ മരച്ചില്ലിൽ നിന്നുയരുന്ന കാറ്റുപോലെയാണ് അവൻ. മനുഷ്യർ ആകാശത്തെ ഒരു തൊപ്പിയാൽ പൊതിയാൻ ശ്രമിക്കുന്നപോലെയാണ്, ശിവനെ അറിയാതെ ദുഃഖത്തിന്റെ അവസാനം വരിക. തപസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ, ദൈവകൃപയാൽ, മഹർഷിമാർ ആശ്രമങ്ങളെയും കടന്നുയരുന്ന, പാവനമായ, പാപനാശിനിയായ ജ്ഞാനം പ്രാപിച്ചു. ഈ പരമരഹസ്യം, പാരമ്പര്യത്തിൽ വേദാന്തത്തിൽ പഠിപ്പിച്ചതായി, ഞാൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വായിൽ നിന്ന് ഭാഗ്യവശാൽ അറിഞ്ഞു. ഈ ഉത്തമജ്ഞാനം ശാന്തനായവനല്ലാത്തവനും, ദുഷ്ടസ്വഭാവമുള്ള പുത്രനുമോ, അയോഗ്യശിഷ്യനുമോ നൽകരുത്. ദൈവത്തിൽ പരമഭക്തിയുള്ളവനും, ഗുരുവിൽ ദൈവത്തിൽപോലെ ഭക്തിയുള്ളവനും, ആ മഹാത്മാവിന് ഈ അർത്ഥങ്ങൾ വ്യക്തമാകും. അതിനാൽ, ഇതിന്റെ സാരാംശം കേൾക്കുക: ശിവൻ പ്രകൃതിക്കും ആത്മാവിനും അതീതൻ; സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ എല്ലാം സൃഷ്ടിക്കുന്നു, ലയത്തിൽ എല്ലാം പിന്വലിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സകലവും കാലത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്; കാലത്താൽ തന്നെ എല്ലാം നശിക്കുന്നു, കാരണം കാലം ഇല്ലാതെ ഒന്നും നിലനിൽക്കില്ല. ഈ പ്രപഞ്ചം, അനാദിസംസാരചക്രം, അവനിൽ ഉൾക്കൊള്ളുമ്പോൾ, സൃഷ്ടി-ലയം എന്ന ചിഹ്നങ്ങളാൽ ചക്രംപോലെ ഭ്രമിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ്, ഹരി, രുദ്രൻ, മറ്റ് ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ—അവൻ നിർണ്ണയിച്ച വിധിക്ക് വിധേയരായി, അവരുടെ ഉത്ഭവം കടക്കാൻ കഴിയില്ല. ഭൂതങ്ങളെ ഭൂതകാലം, വരുംകാലം, വർത്തമാനകാലം എന്നിങ്ങനെ വിഭജിച്ച് അവൻ അവരെ വൃദ്ധരാക്കുന്നു; അവൻ പരമശക്തൻ, സ്വതന്ത്രമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ, അതീവ ഭയങ്കരൻ. ആ ഭാഗ്യശാലിയായ കാലൻ ആരാണ്? അവൻ ആരെ ഭരിക്കുന്നു? ആരാണ് അവന്റെ നിയന്ത്രണത്തിന് പുറത്തുള്ളത്? ഈ സത്യം പറയൂ, ജ്ഞാനിയേ. കാലത്തിന്റെ അളവുകളിൽ—കഷ്ട, നിമിഷം മുതലായവയിൽ—അവന്റെ രൂപം അളക്കപ്പെടുന്നു; അങ്ങനെ അവൻ പരമൻ, മഹേശ്വരന്റെ പ്രകാശശക്തിയാണ്. പ്രഭുവിന്റെ അതിജയിക്കാനാവാത്ത ആ ശക്തി, ആജ്ഞാസ്വരൂപമായത്, ചലിക്കുന്നതും അചലമായതും എല്ലാം നിയന്ത്രിക്കുന്നു; പ്രപഞ്ചത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തിയാണ് അത്. മോക്ഷം, ആ മഹാത്മാവിൽ നിന്ന്, അഗ്നിയിൽ നിന്നു ചിന്തിപ്പിടിയപോലെ, അതിന്റെ അംശങ്ങളായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട്, ഈ പ്രപഞ്ചം കാലത്തിന്റെ ശക്തിക്ക് അധീനമാണ്; കാലം പ്രപഞ്ചത്തിന് അധീനമല്ല. കാലം ശിവന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്, പക്ഷേ ശിവൻ കാലത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ അല്ല. ശിവന്റെ അപ്രതിഹതമായ ശക്തി കാലത്തിൽ സ്ഥിരമായതിനാൽ, കാലത്തിന്റെ അതിരു കടക്കുവാൻ അതിവിശേഷം പ്രയാസമാണ്. ഏതെങ്കിലും പ്രത്യേക ജ്ഞാനത്താൽ കാലം അതിക്രമിക്കാൻ ആരെങ്കിലും കഴിയുമോ? കാലം ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തികളെ അതിക്രമിക്കാൻ ആരും കഴിയില്ല. ഭൂമിയെ മുഴുവൻ കീഴടക്കി ഏകാധിപത്യം പുലർത്തുന്നവരും, സമുദ്രങ്ങൾ കരകളിനെ അതിക്രമിക്കാത്തതുപോലെ, കാലത്തിന്റെ അതിരു കടക്കാറില്ല. ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ വിജയിച്ചും ലോകം കീഴടക്കിയവരും, കാലത്തെ ജയിക്കാറില്ല; മറിച്ച് കാലം അവരെ ജയിക്കുന്നു. ആയുർവേദം അറിയുന്ന വൈദ്യന്മാർ, ഔഷധസിദ്ധികൾ ചെയ്തവരും മരണത്തെ അതിക്രമിക്കാറില്ല; കാരണം കാലം അതിജയിക്കാനാവാത്തതാണ്. ഒരു ജീവൻ ഐശ്വര്യം, സൗന്ദര്യം, സ്വഭാവം, ശക്തി, ഉച്ചവംശം തുടങ്ങിയവയെ ചിന്തിച്ചാലും, കാലം തന്റെ ശക്തിയാൽ മറ്റേതെങ്കിലും ഫലം തന്നെ ഉണ്ടാക്കുന്നു.