പ്രതിദിനം ഭക്തിപൂര്വ്വം, ആഹ്വാനത്തില് നിന്നു സമാപനത്തിലേക്കുള്ള കര്മ്മങ്ങള് നിര്വഹിക്കേണ്ടതാണെന്ന് ശാസ്ത്രം ഉപദേശിക്കുന്നു. ശങ്കരന്റെ ലിംഗത്തിലും രൂപത്തിലും ഈവിധം ആരാധന നടത്തുമ്പോള്, ശിവന്റെ കൃപയാല് ശ്രവണം മുതലായവ ഉപേക്ഷിച്ചാലും സിദ്ധി ലഭിക്കും; പുരാതന മഹാത്മാക്കളും ലിംഗവും രൂപവുമെല്ലാം ആരാധിച്ചുകൊണ്ടു തന്നെ മോക്ഷം നേടിയിരുന്നു. എല്ലായിടത്തും ദേവതാസമൂഹങ്ങള് രൂപങ്ങളിലൂടെയാണ് ആരാധിക്കപ്പെടുന്നത്; എന്നാല് ശിവനെ എങ്ങും ലിംഗത്തിലും രൂപത്തിലും ആരാധിക്കുന്നത് എങ്ങനെ എന്ന സംശയം ഉത്തമസദാചാരവും അതിശയകരവുമാണ്. ഈ വിഷയത്തില് മഹാദേവന് മാത്രമാണ് ഉത്തരം പറയാന് യോഗ്യന്, മറ്റാരുമില്ല. ശിവന് പറഞ്ഞതും ഗുരുപരമ്പരയില് കേട്ടതുമാണ് ഞാന് പറയും: ശിവന് ബ്രഹ്മസ്വരൂപനായതിനാല് അവന് 'അവിഭക്തന്' എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാല് അവന് രൂപവാനായതിനാല് വിഭാഗങ്ങളുള്ളവനും ആകുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവന് വിഭഗ്ഗവാനും അവിഭഗ്ഗവാനുമാണ്. അവിഭഗ്ഗത്വം കൊണ്ടു ലിംഗം രൂപരഹിതവും ശിവനോടൊപ്പം ഏകത്വത്തിലുള്ളതുമാണ്. വിഭഗ്ഗത്വം കൊണ്ടു രൂപം അവന്റെ സാക്ഷാത്കാരമാണ്. ഇങ്ങനെ വിഭഗ്ഗവും അവിഭഗ്ഗവും ഉള്ളതിനാല് അവന് പരബ്രഹ്മം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യര് ലിംഗത്തെയും രൂപത്തെയും എല്ലായ്പ്പോഴും ആരാധിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവരൊക്കെ ബ്രഹ്മമല്ല, അവര്ക്ക് അവിഭഗ്ഗത്വം ഇല്ല. അതുകൊണ്ട്, ലിംഗം എന്നത്, അതിന്റെ അവിഭഗ്ഗത്വം കൊണ്ടു, ദേവതാപ്രഭുക്കള് ആരാധിക്കുന്നതല്ല; മറ്റുള്ളവര് ജീവികളാണ്, ബ്രഹ്മമല്ല. രൂപം, വിഭഗ്ഗമുള്ളതിനാല്, മൗനത്തോടെയാണ് ആരാധിക്കപ്പെടുന്നത്; ശങ്കരന് മാത്രമാണ് ബ്രഹ്മം, മറ്റുള്ളവര് ജീവികളാണ്. വേദാന്തസാരം കൊണ്ടും പ്രണവാര്ഥം കൊണ്ടും ഇതെല്ലാം സ്ഥാപിതമാണ്. ഇതുപോലെ തന്നെ, മന്ദരപര്വ്വതത്തില് ഒരിക്കല് നന്ദികേശ്വരനോട് ഈ സംശയം ചോദിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ബ്രഹ്മപുത്രനായ സനത്കുമാരന് ശിവനെയും അന്യദേവതകളെയും സംബന്ധിച്ചും ചോദിച്ചു. ആരാധനയുടെ കാര്യത്തില് എല്ലായിടത്തും രൂപം മാത്രമാണ് കേള്ക്കപ്പെടുന്നതും കാണപ്പെടുന്നതും; ശിവാരാധനയില് മാത്രം ലിംഗവും രൂപവും ഇരുവരും കാണപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ടു, യഥാര്ത്ഥ തത്ത്വം എന്നെക്കൊണ്ട് അറിയാന് ദയവായി പറയുക; ഈ അപൂര്വ്വമായ സംശയം ബ്രഹ്മതത്ത്വത്തിന്റെ രഹസ്യമാണ്. ശിവന് ബ്രഹ്മസ്വരൂപനും അവിഭഗ്ഗവാനുമായതിനാല് അവന് അവിഭഗ്ഗവാനാണ്. അവന്റെ ലിംഗം മാത്രം എല്ലാ വേദങ്ങളിലും ആരാധനയ്ക്കായി അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു; വിഭഗ്ഗവും അവിഭഗ്ഗവും ഉള്ളതിനാല് അവന് ഇരുണ്ടതും. അതുപോലെ, രൂപവും എല്ലായിടത്തും ആരാധനയ്ക്കായി സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്നു; മറ്റുള്ളവര് ജീവികളായതിനാല്, വിഭഗ്ഗമുള്ളവരാണ്. വേദപ്രമാണപ്രകാരമുള്ള ആരാധനയ്ക്ക് രൂപം മാത്രം സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്നു; ദേവതകള് പ്രത്യക്ഷമാകുമ്പോള് വിഭഗ്ഗമുള്ള രൂപം മാത്രമാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ശിവന്റെ ലിംഗവും രൂപവും ദര്ശനത്തില് കാണപ്പെടുന്നു; ലിംഗരൂപങ്ങളുടെ പ്രചാരത്തെക്കുറിച്ച് നീ ചോദിച്ചുവല്ലോ. ശിവനും മറ്റുള്ളവരും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം പരമാര്ത്ഥത്തിലാണ്; അതുകൊണ്ട് ലിംഗം, രൂപം മുതലായവയില് നിന്നുള്ളത് പരമമായതും ഉന്നതവുമാണ്. യോഗേശ്വരാ, ലിംഗത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷതയുടെ ലക്ഷണങ്ങള് ഞാന് കേള്ക്കാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പ്രിയനേ, സ്നേഹത്തോടുകൂടി ഞാന് ഉത്തമസത്യം പറയുന്നു. പഴയകാലത്ത്, ഒരു മഹായുഗാന്തത്തില്, ലോകം പ്രശസ്തമായിരുന്നപ്പോള്, മഹാപ്രഭാവികളായ ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും തമ്മില് വാദം തുടങ്ങി. അവരുടെ അഹങ്കാരം നീക്കാനായി പരമേശ്വരന് അനന്തസ്തംഭമായി അവരിടയില് സത്യസ്വരൂപം പ്രകടിപ്പിച്ചു. അപ്പോള് ശിവന് ആസ്തംഭരൂപത്തില് തന്റെ ലിംഗത്തെ ദര്ശിപ്പിച്ചു, ലോകഹിതത്തിനായി. അന്ന് മുതല് ലോകങ്ങളില് ഭഗവാന്റെ ലിംഗം രൂപരഹിതമായി വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ, രൂപം ശിവന്റെ സ്വരൂപമായി സ്ഥാപിതമാകുന്നു. മറ്റ് ദേവന്മാര്ക്കുവേണ്ടി രൂപം മാത്രമാണ് സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നത്; ഓരോ ദേവതയ്ക്കും അവരുടെ അനുഭവഫലങ്ങള് നല്കുന്ന രൂപങ്ങളാണ്. എന്നാല് ശിവന്റെ ലിംഗരൂപം അനുഭവവും മോക്ഷവും നല്കുന്നു; അതും മംഗളമാണ്. ഒരു ദിവസം, യോഗേശ്വരാ, അനന്തശയനനായ വിഷ്ണു, തന്റെ അനുചിതരോടൊപ്പം ഉന്നത ഐശ്വര്യത്തില് വിശ്രമിച്ചു. അപ്പോള് യാദൃച്ഛികമായി ബ്രഹ്മാവ് അവിടെ എത്തി, കമലനയനനായ വിഷ്ണുവിനോട് ചോദിച്ചു: “നീ ആരാണ് ഇവിടെ മനുഷ്യനായി കിടക്കുന്നത്? അഹങ്കാരത്തോടെ എന്നെ നോക്കുന്നു? എഴുന്നേല്ക്കു മകനേ, കാണു, ഞാന് വന്നിരിക്കുന്ന നിന്റെ ഗുരുവും പ്രഭുവുമാണ്.” “തന്റെ ഗുരുവിനെയും പ്രഭുവിനെയും കണ്ടിട്ടും അഹങ്കാരത്തോടെ പെരുമാറുന്നവന് ദ്രോഹിയും മൂഢനും ആകുന്നു; അവന് പ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്,” എന്നിങ്ങനെ ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു. ഈ വാക്കുകള് കേട്ട വിഷ്ണു, അകത്തുനിന്ന് കോപം തോന്നിയെങ്കിലും പുറമേ ശാന്തതയോടെ പറഞ്ഞു: “ശാന്തി നിനക്കാകട്ടെ, സ്വാഗതം മകനേ, ഇരിക്കൂ, ഈ സിംഹാസനം സ്വീകരിക്കൂ.” അപ്പോള് ബ്രഹ്മാവ് ചോദിച്ചു: “നിന്റെ മുഖം എന്തുകൊണ്ട് ഭയാനകവും കാഴ്ച വംശികവുമാണ്, വിഷ്ണുവേ? വലിയ അഹങ്കാരമാണ് നിന്നിൽ, കാലചക്രം കൊണ്ടു വന്നത്.” “മകനേ, പിതാമഹന് ലോകത്തിന്റെ പ്രഭുവാണ്, നീ അതിന്റെ രക്ഷകനാണ്. ഈ ലോകം എന്നിലാണുള്ളത്, പക്ഷേ നീ മനുഷ്യരില് കള്ളനായി പെരുമാറുന്നു. എന്റെ നാഭിയില് നിന്നുള്ള കമലത്തില് നിന്നാണ് നീ ജനിച്ചത്, നീ എന്റെ മകനാണ്. എന്നിരുന്നാലും നീ വ്യര്ത്ഥമായി സംസാരിക്കുന്നു.” ഇങ്ങനെ, അവര് ഇരുവരും പരസ്പരം വാദിച്ചു. “ഞാനാണ് പരമന്, നീയല്ല; ഞാനാണ് പ്രഭു, നീയല്ല,” എന്നിങ്ങനെ അവര് ഒരുമിച്ച് പരസ്പരം കൊല്ലാന് ഉദ്ദേശിച്ച് യുദ്ധത്തിനായി ഒരുങ്ങി. അശരീരരായ ആ മഹാബലികള് ഹംസത്തിലും ഗരുഡനിലും കയറി പരസ്പരം യുദ്ധം ചെയ്തു; അപ്പോള് ബ്രഹ്മാവിന്റെയും വിഷ്ണുവിന്റെയും അനുചിതരും തമ്മില് യുദ്ധം ചെയ്തു. അപ്പോള് ദേവഗണങ്ങള് എല്ലാവരും ആകാശരഥങ്ങളില് കയറി ആ അത്ഭുതകരമായ യുദ്ധം കാണാനായി കൂടിയെത്തി. പുഷ്പവര്ഷം നടത്തി, ആകാശത്തില് സ്വതന്ത്രമായി കാഴ്ച്ച കണ്ടു. അപ്പോള് ഗരുഡാരൂഢനായ വിഷ്ണു ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഹൃദയത്തോട് കോപിച്ചു. അതിനുശേഷം കോപിതനായ ബ്രഹ്മാവ് അനേകം ബാണങ്ങളും ഭയാനകായുധങ്ങളും വിഷ്ണുവിന്റെ ഹൃദയത്തിലേക്ക് പ്രേക്ഷിച്ചു. അപ്പോള് അഗ്നിപ്രഭയുള്ള ആയുധങ്ങളും ബാണങ്ങളും പരസ്പരം പ്രേക്ഷിച്ചു; അവരുടെ യുദ്ധം അത്ഭുതകരമായ കാഴ്ചയായിരുന്നു.