ಶಿವಪುರಾಣಮ್

ವಿಣ್ಮೂತ್ರಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ತಾವದಲ್ಪಭಾವಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ ಬಹುಭೋಜನಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ಚಿರಾದುಚ್ಛ್ವಾಸನಂ ತಥಾ

ಆಮೇಲೆ ಮಲ, ಮೂತ್ರ ಮತ್ತು ಕಫವು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ಹೆಚ್ಚು ತಿನ್ನುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಹಾಗೂ ದೀರ್ಘ ಉಸಿರಾಟ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಘುತ್ವಂ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿತ್ವಮುತ್ಸಾಹಃ ಸ್ವರಸೌಷ್ಠವಮ್ ಸರ್ವರೋಗಕ್ಷಯಶ್ಚೈವ ಬಲಂ ತೇಜಃ ಸುರೂಪತಾ

ದೇಹದಲ್ಲಿ ಲಘುತ್ವ, ವೇಗ, ಉತ್ಸಾಹ, ಸುಂದರವಾದ ಧ್ವನಿ, ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳ ನಿವಾರಣೆ, ಬಲ, ಕಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸುಂದರತೆ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ.

ಧೃತಿರ್ಮೇಧಾ ಯುವತ್ವಂ ಚ ಸ್ಥಿರತಾ ಚ ಪ್ರಸನ್ನತಾ ತಪಾಂಸಿ ಪಾಪಕ್ಷಯತಾ ಯಜ್ಞದಾನವ್ರತಾದಯಃ

ದೃಢತೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಯೌವನ, ಸ್ಥಿರತೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಶಾಂತಿ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಾಪಗಳ ನಾಶ, ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ವ್ರತಗಳ ಆಚರಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸ್ಯ ತಸ್ಯೈತೇ ಕಲಾಂ ನಾರ್ಹನ್ತಿ ಷೋಡಶೀಮ್ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಸಕ್ತಾನಿ ಯಥಾಸ್ವಂ ವಿಷಯೇಷ್ವಿಹ

ಈ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಕೂಡ ಆ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಹದಿನಾರನೇ ಭಾಗಕ್ಕೂ ಸಮಾನವಲ್ಲ; ಹೇಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿರುವವೋ, ಹಾಗೆಯೇ.

ಆಹತ್ಯ ಯನ್ನಿಗೃಹ್ಣಾತಿ ಸ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ ಉಚ್ಯತೇ ನಮಃಪೂರ್ವಾಣೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಸ್ವರ್ಗಂ ನರಕಮೇವ ಚ

ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹಿಂತೆಗೆದು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೂ ನರಕಕ್ಕೂ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತವೆ.

ನಿಗೃಹೀತನಿಸೃಷ್ಟಾನಿ ಸ್ವರ್ಗಾಯ ನರಕಾಯ ಚ ತಸ್ಮಾತ್ಸುಖಾರ್ಥೀ ಮತಿಮಾಞ್ಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯಮಾಸ್ಥಿತಃ

ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದಾಗ ಅಥವಾ ಬಿಡಿಸಿದಾಗ ಅವು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೂ ನರಕಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ ಹೊಂದಿದವನು ಅವುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು.

ಇಂದ್ರಿಯಾಶ್ವಾನ್ನಿಗೃಹ್ಯಾಶು ಸ್ವಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಮುದ್ಧರೇತ್ ಧಾರಣಾ ನಾಮ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಬನ್ಧಸ್ಸಮಾಸತಃ

ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಶ್ವಗಳನ್ನು ಶೀಘ್ರ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ತಾನೇ ತನ್ನನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಚಿತ್ತವನ್ನು ಒಂದು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಧಾರಣೆ ಎಂದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ಥಾನಂ ಚ ಶಿವ ಏವೈಕೋ ನಾನ್ಯದ್ದೋಷತ್ರಯಂ ಯತಃ ಕಾಲಂ ಕಂಚಾವಧೀಕೃತ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ಽವಸ್ಥಾಪಿತಂ ಮನಃ

ಆ ಸ್ಥಳವೆಂದರೆ ಶಿವನೇ, ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಅಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಮೂರು ವಿಧದ ದೋಷಗಳು ಬೇರೆಡೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾಲ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು.

ನ ತು ಪ್ರಚ್ಯವತೇ ಲಕ್ಷ್ಯಾದ್ಧಾರಣಾ ಸ್ಯಾನ್ನ ಚಾನ್ಯಥಾ ಮನಸಃ ಪ್ರಥಮಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಧಾರಣಾತಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ

ಮನಸ್ಸು ಗುರಿಯಿಂದ ಚಲಿಸದೆ ಇದ್ದರೆ ಅದೇ ಧಾರಣೆ; ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಧಾರಣೆಯಿಂದ ಮೊದಲು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸ್ಥಿರತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ತಸ್ಮಾದ್ಧೀರಂ ಮನಃ ಕುರ್ಯಾದ್ಧಾರಣಾಭ್ಯಾಸಯೋಗತಃ ಧ್ಯೈ ಚಿಂತಾಯಾಂ ಸ್ಮೃತೋ ಧಾತುಃ ಶಿವಚಿಂತಾ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ

ಆದ್ದರಿಂದ ಧಾರಣೆಯ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ, ಪುನಃ ಪುನಃ ಶಿವನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದೇ ಆಧಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಅವ್ಯಾಕ್ಷಿಪ್ತೇನ ಮನಸಾ ಧ್ಯಾನಂ ನಾಮ ತದುಚ್ಯತೇ ಧ್ಯೇಯಾವಸ್ಥಿತಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸದೃಶಃ ಪ್ರತ್ಯಯಶ್ಚ ಯಃ

ಮನಸ್ಸು ಚಂಚಲವಾಗದೆ ಇದ್ದಾಗ ಅದನ್ನು ಧ್ಯಾನವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಧ್ಯಾನಿಸುವವನು ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದಾಗ, ಆ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಕ್ಕ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರತ್ಯಯಾನ್ತರನಿರ್ಮುಕ್ತಃ ಪ್ರವಾಹೋ ಧ್ಯಾನಮುಚ್ಯತೇ ಸರ್ವಮನ್ಯತ್ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಶಿವ ಏವ ಶಿವಂಕರಃ

ಬೇರೆ ಯೋಚನೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಮನಸ್ಸೇ ಧ್ಯಾನ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಶಿವನಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದವನು ಶುಭವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಪರೋ ಧ್ಯೇಯೋ ಽಧಿದೇವೇಶಃ ಸಮಾಪ್ತಾಥರ್ವಣೀ ಶ್ರುತಿಃ ತಥಾ ಶಿವಾ ಪರಾ ಧ್ಯೇಯಾ ಸರ್ವಭೂತಗತೌ ಶಿವೌ

ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮೇಲಿರುವವನು ಎಂದು ಅಥರ್ವಣ ವೇದದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಪರಮ ಶಿವೆಯನ್ನೂ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶಿವ ಮತ್ತು ಶಿವೆಯನ್ನೂ ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು.

ತೌ ಶ್ರುತೌ ಸ್ಮೃತಿಶಾಸ್ತ್ರೇಭ್ಯಃ ಸರ್ವಗೌ ಸರ್ವದೋದಿತೌ ಸರ್ವಜ್ಞೌ ಸತತಂ ಧ್ಯೇಯೌ ನಾನಾರೂಪವಿಭೇದತಃ

ಈ ಇಬ್ಬರೂ ವೇದ, ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವವರು, ಯಾವಾಗಲೂ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುವವರು, ಸರ್ವಜ್ಞರು, ಮತ್ತು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯರು.

ವಿಮುಕ್ತಿಃ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಪೂರ್ವಃ ಪ್ರತ್ಯಯಶ್ಚಾಣಿಮಾದಿಕಮ್ ಇತ್ಯೇತದ್ದ್ವಿವಿಧಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಧ್ಯಾನಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಮ್

ವಿಮೋಚನೆ ಮೊದಲ ಫಲ, ಇನ್ನೊಂದು ಅಣಿಮಾದಿ ಶಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ. ಈ ಎರಡು ಧ್ಯಾನದ ಫಲಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಧ್ಯಾತಾ ಧ್ಯಾನಂ ತಥಾ ಧ್ಯೇಯಂ ಯಚ್ಚ ಧ್ಯಾನಪ್ರಯೋಜನಮ್ ಏತಚ್ಚತುಷ್ಟಯಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಯೋಗಂ ಯುಞ್ಜೀತ ಯೋಗವಿತ್

ಧ್ಯಾತ, ಧ್ಯಾನ, ಧ್ಯೇಯ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನದ ಉದ್ದೇಶ—ಈ ನಾಲ್ಕನ್ನೂ ತಿಳಿದು ಯೋಗಜ್ಞನು ಯೋಗವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸಿಸಬೇಕು.

ಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯಸಂಪನ್ನಃ ಶ್ರದ್ದಧಾನಃ ಕ್ಷಮಾನ್ವಿತಃ ನಿರ್ಮಮಶ್ಚ ಸದೋತ್ಸಾಹೀ ಧ್ಯಾತೇತ್ಥಂ ಪುರುಷಃ ಸ್ಮೃತಃ

ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಕ್ಷಮಾಶೀಲ, ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದ, ಯಾವಾಗಲೂ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದಿರುವವನು ಈ ರೀತಿ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಜಪಾಚ್ಛ್ರಾಂತಃ ಪುನರ್ಧ್ಯಾಯೇದ್ಧ್ಯಾನಾಚ್ಛ್ರಾಂತಃ ಪುನರ್ಜಪೇತ್ ಜಪಧ್ಯನಾಭಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಯೋಗಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯತಿ

ಪಠಣದಿಂದ ದಣಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಬೇಕು; ಧ್ಯಾನದಿಂದ ದಣಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಪಠಣ ಮಾಡಬೇಕು. ಪಠಣ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನ ಎರಡನ್ನೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಯೋಗ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಧಾರಣಾ ದ್ವಾದಶಾಯಾಮಾ ಧ್ಯಾನಂ ದ್ವಾದಶಧಾರಣಮ್ ಧ್ಯಾನದ್ವಾದಶಕಂ ಯಾವತ್ಸಮಾಧಿರಭಿಧೀಯತೇ

ಧಾರಣೆ ಹನ್ನೆರಡು ಉಸಿರಾಟಗಳಷ್ಟು ಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ; ಧ್ಯಾನವು ಹನ್ನೆರಡು ಧಾರಣೆಗಳಷ್ಟು ಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೆರಡು ಬಾರಿ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಿದಾಗ ಅದು ಸಮಾಧಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಮಾಧಿರ್ನ್ನಾಮ ಯೋಗಾಂಗಮನ್ತಿಮಂ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಮ್ ಸಮಾಧಿನಾ ಚ ಸರ್ವತ್ರ ಪ್ರಜ್ಞಾಲೋಕಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ

ಯೋಗದ ಕೊನೆಯ ಹಂತವನ್ನು ಸಮಾಧಿ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಮಾಧಿಯ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಜ್ಞಾನ ಬೆಳಕು ಹರಡುತ್ತದೆ.

ಯದರ್ಥಮಾತ್ರನಿರ್ಭಾಸಂ ಸ್ತಿಮಿತೋ ದಧಿವತ್ಸ್ಥಿತಮ್ ಸ್ವರೂಪಶೂನ್ಯವದ್ಭಾನಂ ಸಮಾಧಿರಭಿಧೀಯತೇ

ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನದ ವಸ್ತುವೇ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದು, ಅದು ಮೊಸರು ಹದವಾದಂತೆ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೋ, ಮನಸ್ಸು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಮರೆತುಹೋಗಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನೇ ಸಮಾಧಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಧ್ಯೇಯೇ ಮನಃ ಸಮಾವೇಶ್ಯ ಪಶ್ಯೇದಪಿ ಚ ಸುಸ್ಥಿರಮ್ ನಿರ್ವಾಣಾನಲವದ್ಯೋಗೀ ಸಮಾಧಿಸ್ಥಃ ಪ್ರಗೀಯತೇ

ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೆಡಸಿಕೊಂಡು, ಅದನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಕಾಣುವನು. ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಯೋಗಿಯನ್ನು ಮುಕ್ತಿಯ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಗಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ನ ಶೃಣೋತಿ ನ ಚಾಘ್ರಾತಿ ನ ಜಲ್ಪತಿ ನ ಪಶ್ಯತಿ ನ ಚ ಸ್ಪರ್ಶಂ ವಿಜಾನಾತಿ ನ ಸಂಕಲ್ಪಯತೇ ಮನಃ

ಅವನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ವಾಸನೆ ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸು ಯಾವ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

ನವಾಭಿಮನ್ಯತೇ ಕಿಂಚಿದ್ಬಧ್ಯತೇ ನ ಚ ಕಾಷ್ಟವತ್ ಏವಂ ಶಿವೇ ವಿಲೀನಾತ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಥ ಇಹೋಚ್ಯತೇ

ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬಂಧನದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಮರದ ತುಂಡಿನಂತೆ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಶಿವನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮ ಲೀನವಾದಾಗ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಯಥಾ ದೀಪೋ ನಿವಾತಸ್ಥಃ ಸ್ಪನ್ದತೇ ನ ಕದಾಚನ ತಥಾ ಸಮಾಧಿನಿಷ್ಠೋ ಽಪಿ ತಸ್ಮಾನ್ನ ವಿಚಲೇತ್ಸುಧೀಃ

ಹಗುರವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದೀಪ ಹಚ್ಚಿದರೆ ಅದು ಯಾವತ್ತೂ ಅಲೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ರೀತಿ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಜ್ಞಾನಿಯು ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಏವಮಭ್ಯಸತಶ್ಚಾರಂ ಯೋಗಿನೋ ಯೋಗಮುತ್ತಮಮ್ ತದನ್ತರಾಯಾ ನಶ್ಯಂತಿ ವಿಘ್ನಾಃ ಸರ್ವೇ ಶನೈಃಶನೈಃ

ಈ ರೀತಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಅಡ್ಡಿಗಳು ಹತ್ತಿರ ಹತ್ತಿರವಾಗಿ ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ; ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪರಮ ಯೋಗ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಲಸ್ಯಂ ವ್ಯಾಧಯಸ್ತೀವ್ರಾಃ ಪ್ರಮಾದಃ ಸ್ಥಾನಸಂಶಯಃ ಅನವಸ್ಥಿತಚಿತ್ತತ್ವಮಶ್ರದ್ಧಾ ಭ್ರಾಂತಿದರ್ಶನಮ್

ಆಲಸ್ಯ, ಗಂಭೀರವಾದ ರೋಗಗಳು, ಅಜಾಗರೂಕತೆ, ಸ್ಥಳದ ಬಗ್ಗೆ ಅನುಮಾನ, ಚಂಚಲ ಮನಸ್ಸು, ನಂಬಿಕೆಯ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ತಪ್ಪಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುವುದು—

ದುಃಖಾನಿ ದೌರ್ಮನಸ್ಯಂ ಚ ವಿಷಯೇಷು ಚ ಲೋಲತಾ ದಶೈತೇ ಯುಞ್ಜತಾಂ ಪುಂಸಾಮನ್ತರಾಯಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ

ಬಾಧೆ, ಮನನೊಂದು ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಚಂಚಲತೆ—ಈ ಹತ್ತು ಯೋಗ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಆಲಸ್ಯಮಲಸತ್ತ್ವಂ ತು ಯೋಗಿನಾಂ ದೇಹಚೇತನೋಃ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಜಾ ದೋಷಾ ವ್ಯಾಧಯಃ ಕರ್ಮದೋಷಜಾಃ

ಆಲಸ್ಯ ಎಂದರೆ ಯೋಗಿಯ ದೇಹ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಜಡತೆ; ದೇಹದ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೋಲನ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರೋಗಗಳು ಬರುತ್ತವೆ, ಕೆಟ್ಟ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ದೋಷಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.