ಶಿವಪುರಾಣಮ್

ಮಾತ್ರಾಕ್ರಮೇಣ ವಿಜ್ಞೇಯಾಶ್ಚೋದ್ವಾತಕ್ರಮಯೋಗತಃ ನಾಡೀವಿಶುದ್ಧಿಪೂರ್ವಂ ತು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಂ ಸಮಾಚರೇತ್

ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಲಿಸುವ ಕ್ರಮದಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು; ನಾಡಿಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.

ಅಗರ್ಭಶ್ಚ ಸಗರ್ಭಶ್ಚ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೋ ದ್ವಿಧಾ ಸ್ಮೃತಃ ಜಪಂ ಧ್ಯಾನಂ ವಿನಾಗರ್ಭಃ ಸಗರ್ಭಸ್ತತ್ಸಮನ್ವಯಾತ್

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದೆ: ಬೀಜವಿಲ್ಲದದು ಮತ್ತು ಬೀಜಸಹಿತವು. ಜಪ ಅಥವಾ ಧ್ಯಾನವಿಲ್ಲದದು ಬೀಜವಿಲ್ಲದದು; ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವದು ಬೀಜಸಹಿತವು.

ಅಗರ್ಭಾದ್ಗರ್ಭಸಂಯುಕ್ತಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಃಶತಾಧಿಕಃ ತಸ್ಮಾತ್ಸಗರ್ಭಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಯೋಗಿನಃ ಪ್ರಾಣಸಂಯಮಮ್

ಬೀಜವಿರುವ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವು ಬೀಜವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಕ್ಕಿಂತ ನೂರರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯೋಗಿಗಳು ಬೀಜಸಹಿತ ಉಸಿರಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಾಣೋ ಽಪಾನಃ ಸಮಾನಶ್ಚ ಹ್ಯುದಾನೋ ವ್ಯಾನ ಏವ ಚ

ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ಸಮಾನ, ಉದಾನ ಮತ್ತು ವ್ಯಾನ ಎಂಬ ಐದು ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ.

ನಾಗಃ ಕೂರ್ಮಶ್ಚ ಕೃಕಲೋ ದೇವದತ್ತೋ ಧನಂಜಯಃ ಪ್ರಯಾಣಂ ಕುರುತೇ ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಾಣೋ ಽಭಿಧೀಯತೇ

ನಾಗ, ಕೂರ್ಮ, ಕೃಕಲ, ದೇವದತ್ತ, ಧನಂಜಯ ಎಂಬುವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಚಲನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಣ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ.

ಅವಾಙ್ನಯತ್ಯಪಾನಾಖ್ಯೋ ಯದಾಹಾರಾದಿ ಭುಜ್ಯತೇ ವ್ಯಾನೋ ವ್ಯಾನಶಯತ್ಯಂಗಾನ್ಯಶೇಷಾಣಿ ವಿವರ್ಧಯನ್

ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಇತರವು ಸೇವಿಸಿದಾಗ, ಅಪಾನ ಎಂಬುದು ಕೆಳಗೆ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ; ವ್ಯಾನವು ಎಲ್ಲಾ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿ ಅವುಗಳನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಉದ್ವೇಜಯತಿ ಮರ್ಮಾಣೀತ್ಯುದಾನೋ ವಾಯುರೀರಿತಃ ಸಮಂ ನಯತಿ ಸರ್ವಾಂಗಂ ಸಮಾನಸ್ತೇನ ಗೀಯತೇ

ಉದಾನವು ಮರ್ಮಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಚಲಿಸುವ ಗಾಳಿಯಾಗಿದೆ; ಸಮಾನವು ದೇಹವನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸಮಾನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಉದ್ಗಾರೇ ನಾಗ ಆಖ್ಯಾತಃ ಕೂರ್ಮ ಉನ್ಮೀಲನೇ ಸ್ಥಿತಃ ಕೃಕಲಃ ಕ್ಷವಥೌ ಜ್ಞೇಯೋ ದೇವದತ್ತೋ ವಿಜೃಂಭಣೇ

ಉದ್ಗಾರದಲ್ಲಿ ನಾಗ, ಕಣ್ಣು ತೆಗೆಯುವಲ್ಲಿ ಕೂರ್ಮ, ತുമ್ಮುವಲ್ಲಿ ಕೃಕಲ, ಆಲಸೆಯಲ್ಲಿ ದೇವದತ್ತ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ನ ಜಹಾತಿ ಮೃತಂ ಚಾಪಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಧನಂಜಯಃ ಕ್ರಮೇಣಾಭ್ಯಸ್ಯಮಾನೋಯಂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪ್ರಮಾಣವಾನ್

ಧನಂಜಯನು ಸತ್ತ ದೇಹವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವನು; ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರೆ ಈ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವು ಅಳವಡಿಸಲಾಗದಷ್ಟು ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ.

ನಿರ್ದಹತ್ಯಖಿಲಂ ದೋಷಂ ಕರ್ತುರ್ದೇಹಂ ಚ ರಕ್ಷತಿ ಪ್ರಾಣೇ ತು ವಿಜಿತೇ ಸಮ್ಯಕ್ ತಚ್ಚಿಹ್ನಾನ್ಯುಪಲಕ್ಷಯೇತ್

ಇದು ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿಹಾಕಿ, ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವವನ ದೇಹವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಾಗ, ಅದರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.

ವಿಣ್ಮೂತ್ರಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ತಾವದಲ್ಪಭಾವಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ ಬಹುಭೋಜನಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ಚಿರಾದುಚ್ಛ್ವಾಸನಂ ತಥಾ

ಆಮೇಲೆ ಮಲ, ಮೂತ್ರ ಮತ್ತು ಕಫವು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ಹೆಚ್ಚು ತಿನ್ನುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಹಾಗೂ ದೀರ್ಘ ಉಸಿರಾಟ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಘುತ್ವಂ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿತ್ವಮುತ್ಸಾಹಃ ಸ್ವರಸೌಷ್ಠವಮ್ ಸರ್ವರೋಗಕ್ಷಯಶ್ಚೈವ ಬಲಂ ತೇಜಃ ಸುರೂಪತಾ

ದೇಹದಲ್ಲಿ ಲಘುತ್ವ, ವೇಗ, ಉತ್ಸಾಹ, ಸುಂದರವಾದ ಧ್ವನಿ, ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳ ನಿವಾರಣೆ, ಬಲ, ಕಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸುಂದರತೆ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ.

ಧೃತಿರ್ಮೇಧಾ ಯುವತ್ವಂ ಚ ಸ್ಥಿರತಾ ಚ ಪ್ರಸನ್ನತಾ ತಪಾಂಸಿ ಪಾಪಕ್ಷಯತಾ ಯಜ್ಞದಾನವ್ರತಾದಯಃ

ದೃಢತೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಯೌವನ, ಸ್ಥಿರತೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಶಾಂತಿ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಾಪಗಳ ನಾಶ, ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ವ್ರತಗಳ ಆಚರಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸ್ಯ ತಸ್ಯೈತೇ ಕಲಾಂ ನಾರ್ಹನ್ತಿ ಷೋಡಶೀಮ್ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಸಕ್ತಾನಿ ಯಥಾಸ್ವಂ ವಿಷಯೇಷ್ವಿಹ

ಈ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಕೂಡ ಆ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಹದಿನಾರನೇ ಭಾಗಕ್ಕೂ ಸಮಾನವಲ್ಲ; ಹೇಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿರುವವೋ, ಹಾಗೆಯೇ.

ಆಹತ್ಯ ಯನ್ನಿಗೃಹ್ಣಾತಿ ಸ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ ಉಚ್ಯತೇ ನಮಃಪೂರ್ವಾಣೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಸ್ವರ್ಗಂ ನರಕಮೇವ ಚ

ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹಿಂತೆಗೆದು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೂ ನರಕಕ್ಕೂ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತವೆ.

ನಿಗೃಹೀತನಿಸೃಷ್ಟಾನಿ ಸ್ವರ್ಗಾಯ ನರಕಾಯ ಚ ತಸ್ಮಾತ್ಸುಖಾರ್ಥೀ ಮತಿಮಾಞ್ಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯಮಾಸ್ಥಿತಃ

ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದಾಗ ಅಥವಾ ಬಿಡಿಸಿದಾಗ ಅವು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೂ ನರಕಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ ಹೊಂದಿದವನು ಅವುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು.

ಇಂದ್ರಿಯಾಶ್ವಾನ್ನಿಗೃಹ್ಯಾಶು ಸ್ವಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಮುದ್ಧರೇತ್ ಧಾರಣಾ ನಾಮ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಬನ್ಧಸ್ಸಮಾಸತಃ

ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಶ್ವಗಳನ್ನು ಶೀಘ್ರ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ತಾನೇ ತನ್ನನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಚಿತ್ತವನ್ನು ಒಂದು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಧಾರಣೆ ಎಂದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ಥಾನಂ ಚ ಶಿವ ಏವೈಕೋ ನಾನ್ಯದ್ದೋಷತ್ರಯಂ ಯತಃ ಕಾಲಂ ಕಂಚಾವಧೀಕೃತ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ಽವಸ್ಥಾಪಿತಂ ಮನಃ

ಆ ಸ್ಥಳವೆಂದರೆ ಶಿವನೇ, ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಅಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಮೂರು ವಿಧದ ದೋಷಗಳು ಬೇರೆಡೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾಲ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು.

ನ ತು ಪ್ರಚ್ಯವತೇ ಲಕ್ಷ್ಯಾದ್ಧಾರಣಾ ಸ್ಯಾನ್ನ ಚಾನ್ಯಥಾ ಮನಸಃ ಪ್ರಥಮಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಧಾರಣಾತಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ

ಮನಸ್ಸು ಗುರಿಯಿಂದ ಚಲಿಸದೆ ಇದ್ದರೆ ಅದೇ ಧಾರಣೆ; ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಧಾರಣೆಯಿಂದ ಮೊದಲು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸ್ಥಿರತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ತಸ್ಮಾದ್ಧೀರಂ ಮನಃ ಕುರ್ಯಾದ್ಧಾರಣಾಭ್ಯಾಸಯೋಗತಃ ಧ್ಯೈ ಚಿಂತಾಯಾಂ ಸ್ಮೃತೋ ಧಾತುಃ ಶಿವಚಿಂತಾ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ

ಆದ್ದರಿಂದ ಧಾರಣೆಯ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ, ಪುನಃ ಪುನಃ ಶಿವನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದೇ ಆಧಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಅವ್ಯಾಕ್ಷಿಪ್ತೇನ ಮನಸಾ ಧ್ಯಾನಂ ನಾಮ ತದುಚ್ಯತೇ ಧ್ಯೇಯಾವಸ್ಥಿತಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸದೃಶಃ ಪ್ರತ್ಯಯಶ್ಚ ಯಃ

ಮನಸ್ಸು ಚಂಚಲವಾಗದೆ ಇದ್ದಾಗ ಅದನ್ನು ಧ್ಯಾನವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಧ್ಯಾನಿಸುವವನು ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದಾಗ, ಆ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಕ್ಕ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರತ್ಯಯಾನ್ತರನಿರ್ಮುಕ್ತಃ ಪ್ರವಾಹೋ ಧ್ಯಾನಮುಚ್ಯತೇ ಸರ್ವಮನ್ಯತ್ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಶಿವ ಏವ ಶಿವಂಕರಃ

ಬೇರೆ ಯೋಚನೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಮನಸ್ಸೇ ಧ್ಯಾನ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಶಿವನಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದವನು ಶುಭವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಪರೋ ಧ್ಯೇಯೋ ಽಧಿದೇವೇಶಃ ಸಮಾಪ್ತಾಥರ್ವಣೀ ಶ್ರುತಿಃ ತಥಾ ಶಿವಾ ಪರಾ ಧ್ಯೇಯಾ ಸರ್ವಭೂತಗತೌ ಶಿವೌ

ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮೇಲಿರುವವನು ಎಂದು ಅಥರ್ವಣ ವೇದದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಪರಮ ಶಿವೆಯನ್ನೂ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶಿವ ಮತ್ತು ಶಿವೆಯನ್ನೂ ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು.

ತೌ ಶ್ರುತೌ ಸ್ಮೃತಿಶಾಸ್ತ್ರೇಭ್ಯಃ ಸರ್ವಗೌ ಸರ್ವದೋದಿತೌ ಸರ್ವಜ್ಞೌ ಸತತಂ ಧ್ಯೇಯೌ ನಾನಾರೂಪವಿಭೇದತಃ

ಈ ಇಬ್ಬರೂ ವೇದ, ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವವರು, ಯಾವಾಗಲೂ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುವವರು, ಸರ್ವಜ್ಞರು, ಮತ್ತು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯರು.

ವಿಮುಕ್ತಿಃ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಪೂರ್ವಃ ಪ್ರತ್ಯಯಶ್ಚಾಣಿಮಾದಿಕಮ್ ಇತ್ಯೇತದ್ದ್ವಿವಿಧಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಧ್ಯಾನಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಮ್

ವಿಮೋಚನೆ ಮೊದಲ ಫಲ, ಇನ್ನೊಂದು ಅಣಿಮಾದಿ ಶಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ. ಈ ಎರಡು ಧ್ಯಾನದ ಫಲಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಧ್ಯಾತಾ ಧ್ಯಾನಂ ತಥಾ ಧ್ಯೇಯಂ ಯಚ್ಚ ಧ್ಯಾನಪ್ರಯೋಜನಮ್ ಏತಚ್ಚತುಷ್ಟಯಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಯೋಗಂ ಯುಞ್ಜೀತ ಯೋಗವಿತ್

ಧ್ಯಾತ, ಧ್ಯಾನ, ಧ್ಯೇಯ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನದ ಉದ್ದೇಶ—ಈ ನಾಲ್ಕನ್ನೂ ತಿಳಿದು ಯೋಗಜ್ಞನು ಯೋಗವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸಿಸಬೇಕು.

ಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯಸಂಪನ್ನಃ ಶ್ರದ್ದಧಾನಃ ಕ್ಷಮಾನ್ವಿತಃ ನಿರ್ಮಮಶ್ಚ ಸದೋತ್ಸಾಹೀ ಧ್ಯಾತೇತ್ಥಂ ಪುರುಷಃ ಸ್ಮೃತಃ

ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಕ್ಷಮಾಶೀಲ, ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದ, ಯಾವಾಗಲೂ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದಿರುವವನು ಈ ರೀತಿ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಜಪಾಚ್ಛ್ರಾಂತಃ ಪುನರ್ಧ್ಯಾಯೇದ್ಧ್ಯಾನಾಚ್ಛ್ರಾಂತಃ ಪುನರ್ಜಪೇತ್ ಜಪಧ್ಯನಾಭಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಯೋಗಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯತಿ

ಪಠಣದಿಂದ ದಣಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಬೇಕು; ಧ್ಯಾನದಿಂದ ದಣಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಪಠಣ ಮಾಡಬೇಕು. ಪಠಣ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನ ಎರಡನ್ನೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಯೋಗ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಧಾರಣಾ ದ್ವಾದಶಾಯಾಮಾ ಧ್ಯಾನಂ ದ್ವಾದಶಧಾರಣಮ್ ಧ್ಯಾನದ್ವಾದಶಕಂ ಯಾವತ್ಸಮಾಧಿರಭಿಧೀಯತೇ

ಧಾರಣೆ ಹನ್ನೆರಡು ಉಸಿರಾಟಗಳಷ್ಟು ಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ; ಧ್ಯಾನವು ಹನ್ನೆರಡು ಧಾರಣೆಗಳಷ್ಟು ಕಾಲ ಇರುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೆರಡು ಬಾರಿ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಿದಾಗ ಅದು ಸಮಾಧಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.