ಶಿವಪುರಾಣಮ್

ದೃಷ್ಟೇ ತಥಾನುಶ್ರವಿಕೇ ವಿರಕ್ತಂ ವಿಷಯೇ ಮನಃ ಯಸ್ಯ ತಸ್ಯಾಧಿಕಾರೋಸ್ತಿ ಯೋಗೇ ನಾನ್ಯಸ್ಯ ಕಸ್ಯಚಿತ್

ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಕಾಣುವ ಮತ್ತು ಕೇಳುವ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಯೋಗದ ಅರ್ಹತೆ ಇದೆ; ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಇಲ್ಲ.

ವಿಷಯದ್ವಯದೋಷಾಣಾಂ ಗುಣಾನಾಮೀಶ್ವರಸ್ಯ ಚ ದರ್ಶನಾದೇವ ಸತತಂ ವಿರಕ್ತಂ ಜಾಯತೇ ಮನಃ

ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಅವುಗಳ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಮತ್ತು ಈಶ್ವರನಲ್ಲಿಯೂ ದೋಷಗಳನ್ನು ಸದಾ ಗಮನಿಸಿದಾಗ, ಮನಸ್ಸು ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಷ್ಟಾಂಗೋ ವಾ ಷಡಂಗೋ ವಾ ಸರ್ವಯೋಗಃ ಸಮಾಸತಃ ಯಮಶ್ಚ ನಿಯಮಶ್ಚೈವ ಸ್ವಸ್ತಿಕಾದ್ಯಂ ತಥಾಸನಮ್

ಯೋಗವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಅದು ಎಂಟು ಅಂಗಗಳಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಆರು ಅಂಗಗಳಾಗಿರಬಹುದು. ಯಮ, ನಿಯಮ ಮತ್ತು ಸ್ವಸ್ತಿಕ posture ಮೊದಲಾದ ಆಸನಗಳು ಇವೆ.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಃ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೋ ಧಾರಣಾ ಧ್ಯಾನಮೇವ ಚ ಸಮಾಧಿರಿತಿ ಯೋಗಾಂಗಾನ್ಯಷ್ಟಾವುಕ್ತಾನಿ ಸೂರಿಭಿಃ

ಉಸಿರಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯುವುದು, ಧಾರಣೆ, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಯೋಗದ ಎಂಟು ಅಂಗಗಳು ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ಆಸನಂ ಪ್ರಾಣಸಂರೋಧಃ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೋಥ ಧಾರಣಾ ಧ್ಯಾನಂ ಸಮಾಧಿರ್ಯೋಗಸ್ಯ ಷಡಂಗಾನಿ ಸಮಾಸತಃ

ಆಸನ, ಉಸಿರನ್ನು ತಡೆಯುವುದು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯುವುದು, ಧಾರಣೆ, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿ—ಇವುಗಳು ಯೋಗದ ಆರು ಅಂಗಗಳು ಎಂದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು.

ಪೃಥಗ್ಲಕ್ಷಣಮೇತೇಷಾಂ ಶಿವಶಾಸ್ತ್ರೇ ಸಮೀರಿತಮ್ ಶಿವಾಗಮೇಷು ಚಾನ್ಯೇಷು ವಿಶೇಷಾತ್ಕಾಮಿಕಾದಿಷು

ಈ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಶಿವಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಕಾಮಿಕಾದಿ ಶಿವಾಗಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇಷ್ವಪಿ ತಥಾ ಪುರಾಣೇಷ್ವಪಿ ಕೇಷು ಚ ಅಹಿಂಸಾ ಸತ್ಯಮಸ್ತೇಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾಪರಿಗ್ರಹಃ ಯಮ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಸದ್ಭಿಃ ಪಞ್ಚಾವಯವಯೋಗತಃ

ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಕೆಲವು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಹಿಂಸೆಗೆ ವಿರೋಧ, ಸತ್ಯವಚನ, ಪರದಿನದು ಕಳವು ಮಾಡದಿರುವುದು, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು—ಈ ಐದು ಯಮಗಳೆಂದು ಸಜ್ಜನರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಶೌಚಂ ತುಷ್ಟಿಸ್ತಪಶ್ಚೈವ ಜಪಃ ಪ್ರಣಿಧಿರೇವ ಚ ಇತಿ ಪಞ್ಚಪ್ರಭೇದಸ್ಸ್ಯಾನ್ನಿಯಮಃ ಸ್ವಾಂಶಭೇದತಃ

ಶುದ್ಧತೆ, ಸಂತೋಷ, ತಪಸ್ಸು, ಜಪ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಭಾವ—ಈ ಐದು ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯಮಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ವಸ್ತಿಕಂ ಪದ್ಮಮಧ್ಯೇಂದುಂ ವೀರಂ ಯೋಗಂ ಪ್ರಸಾಧಿತಮ್ ಪರ್ಯಂಕಂ ಚ ಯಥೇಷ್ಟಂ ಚ ಪ್ರೋಕ್ತಮಾಸನಮಷ್ಟಧಾ

ಸ್ವಸ್ತಿಕ, ಪದ್ಮ, ಅರ್ಧಚಂದ್ರ, ವೀರ, ಸಿದ್ಧಯೋಗ, ಪರ್ಯಂಕ ಮತ್ತು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಇರುವ posture—ಈ ಎಂಟನ್ನು ಆಸನಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಾಣಃ ಸ್ವದೇಹಜೋ ವಾಯುಸ್ತಸ್ಯಾಯಾಮೋ ನಿರೋಧನಮ್ ತದ್ರೋಚಕಂ ಪೂರಕಂ ಚ ಕುಂಭಕಂ ಚ ತ್ರಿಧೋಚ್ಯತೇ

ನಮ್ಮ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಉಸಿರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದನ್ನು ಆಯಾಮ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದನ್ನು ರೋಚಕ, ಪೂರಕ ಮತ್ತು ಕುಂಭಕ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಧಗಳಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ನಾಸಿಕಾಪುಟಮಂಗುಲ್ಯಾ ಪೀಡ್ಯೈಕಮಪರೇಣ ತು ಔದರಂ ರೇಚಯೇದ್ವಾಯುಂ ತಥಾಯಂ ರೇಚಕಃ ಸ್ಮೃತಃ

ಒಂದು ಮೂಗಿನ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಬೆರಳಿನಿಂದ ಒತ್ತಿ, ಮತ್ತೊಂದರಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆಯಿಂದ ಉಸಿರನ್ನು ಹೊರಹಾಕುವುದನ್ನು ರೇಚಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಬಾಹ್ಯೇನ ಮರುತಾ ದೇಹಂ ದೃತಿವತ್ಪರಿಪೂರಯೇತ್ ನಾಸಾಪುಟೇನಾಪರೇಣ ಪೂರಣಾತ್ಪೂರಕಂ ಮತಮ್

ಹೊರಗಿನ ಉಸಿರಿನಿಂದ ದೇಹವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ತುಂಬಬೇಕು; ನಂತರ ಮತ್ತೊಂದು ಮೂಗಿನ ರಂಧ್ರದಿಂದ ಉಸಿರನ್ನು ಒಳಗೆಳೆದ ಮೇಲೆ, ಇದನ್ನು ಪೂರಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ನ ಮುಂಚತಿ ನ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ವಾಯುಮಂತರ್ಬಹಿಃ ಸ್ಥಿತಮ್ ಸಂಪೂರ್ಣಂ ಕುಂಭವತ್ತಿಷ್ಠೇದಚಲಃ ಸ ತು ಕುಂಭಕ

ಅವನು ಉಸಿರನ್ನು ಹೊರಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ, ಒಳಗೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆ ವಾಯು ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ ಇರುತ್ತದೆ. ದೇಹವು ಕುಂಭದಂತೆ ತುಂಬಿ, ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದು ಕುಂಭಕ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ರೇಚಕಾದ್ಯಂ ತ್ರಯಮಿದಂ ನ ದ್ರುತಂ ನ ವಿಲಂಬಿತಮ್ ತದ್ಯತಃ ಕ್ರಮಯೋಗೇನ ತ್ವಭ್ಯಸೇದ್ಯೋಗಸಾಧಕಃ

ರೇಚಕದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಈ ಮೂರು ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ಅಥವಾ ವಿಳಂಬವಾಗಿಯೂ ಮಾಡಬಾರದು; ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಯೋಗಿ ಇದನ್ನು ಕಲಿಯಬೇಕು.

ರೇಚಕಾದಿಷು ಯೋಭ್ಯಾಸೋ ನಾಡೀಶೋಧನಪೂರ್ವಕಃ ಸ್ವೇಚ್ಛೋತ್ಕ್ರಮಣಪರ್ಯಂತಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಯೋಗಾನುಶಾಸನೇ

ರೇಚಕ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ನಾಡಿಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯವರೆಗೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತವೆ ಎಂದು ಯೋಗದ ನಿಯಮದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಕನ್ಯಕಾದಿಕ್ರಮವಶಾತ್ಪ್ರಾಣಾಯಾಮನಿರೋಧನಮ್ ತಚ್ಚತುರ್ಧೋಪದಿಷ್ಟಂ ಸ್ಯಾನ್ಮಾತ್ರಾಗುಣವಿಭಾಗತಃ

ಕನ್ಯಕಾದಿ ಕ್ರಮದ ಪ್ರಕಾರ, ಉಸಿರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಗುಣದ ಭೇದದಿಂದ ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕನ್ಯಕಸ್ತು ಚತುರ್ಧಾ ಸ್ಯಾತ್ಸ ಚ ದ್ವಾದಶಮಾತ್ರಕಃ ಮಧ್ಯಮಸ್ತು ದ್ವಿರುದ್ಧಾತಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಮಾತ್ರಕಃ

ಕನ್ಯಕವು ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿದ್ದು, ಹನ್ನೆರಡು ಪ್ರಮಾಣಗಳಿರುತ್ತವೆ; ಮಧ್ಯಮವು ಎರಡುಪಟ್ಟು ನಿಯಂತ್ರಣವಿದ್ದು, ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮಾಣಗಳಿರುತ್ತವೆ.

ಉತ್ತಮಸ್ತು ತ್ರಿರುದ್ಧಾತಃ ಷಡ್ವಿಂಶನ್ಮಾತ್ರಕಃ ಪರಃ ಸ್ವೇದಕಂಪಾದಿಜನಕಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸ್ತದುತ್ತರಃ

ಉತ್ತಮವು ಮೂರುಪಟ್ಟು ನಿಯಂತ್ರಣವಿದ್ದು, ಇಪ್ಪತ್ತಾರು ಪ್ರಮಾಣಗಳಿರುತ್ತವೆ; ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವು ಬೆವರು, ಕಂಪನ ಮತ್ತು ಇತರ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಆನಂದೋದ್ಭವರೋಮಾಂಚನೇತ್ರಾಶ್ರೂಣಾಂ ವಿಮೋಚನಮ್ ಜಲ್ಪಭ್ರಮಣಮೂರ್ಛಾದ್ಯಂ ಜಾಯತೇ ಯೋಗಿನಃ ಪರಮ್

ಆನಂದ, ರೋಮಾಂಚನ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಯುವುದು, ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವುದು, ತಲೆಸುತ್ತು, ಮೂರ್ಛೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಪರಮ ಯೋಗಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಜಾನುಂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೀಕೃತ್ಯ ನ ದ್ರುತಂ ನ ವಿಲಂಬಿತಮ್ ಅಂಗುಲೀಸ್ಫೋಟನಂ ಕುರ್ಯಾತ್ಸಾ ಮಾತ್ರೇತಿ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ

ಮೂಡಲನ್ನು ಸುತ್ತುವಂತೆ ಮಾಡಿ, ಬೇಗವೂ ಅಲ್ಲ, ನಿಧಾನವೂ ಅಲ್ಲದೆ, ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಸಿಡಿಯಬೇಕು; ಇದನ್ನು ಪ್ರಮಾಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಮಾತ್ರಾಕ್ರಮೇಣ ವಿಜ್ಞೇಯಾಶ್ಚೋದ್ವಾತಕ್ರಮಯೋಗತಃ ನಾಡೀವಿಶುದ್ಧಿಪೂರ್ವಂ ತು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಂ ಸಮಾಚರೇತ್

ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಲಿಸುವ ಕ್ರಮದಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು; ನಾಡಿಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.

ಅಗರ್ಭಶ್ಚ ಸಗರ್ಭಶ್ಚ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೋ ದ್ವಿಧಾ ಸ್ಮೃತಃ ಜಪಂ ಧ್ಯಾನಂ ವಿನಾಗರ್ಭಃ ಸಗರ್ಭಸ್ತತ್ಸಮನ್ವಯಾತ್

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದೆ: ಬೀಜವಿಲ್ಲದದು ಮತ್ತು ಬೀಜಸಹಿತವು. ಜಪ ಅಥವಾ ಧ್ಯಾನವಿಲ್ಲದದು ಬೀಜವಿಲ್ಲದದು; ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವದು ಬೀಜಸಹಿತವು.

ಅಗರ್ಭಾದ್ಗರ್ಭಸಂಯುಕ್ತಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಃಶತಾಧಿಕಃ ತಸ್ಮಾತ್ಸಗರ್ಭಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಯೋಗಿನಃ ಪ್ರಾಣಸಂಯಮಮ್

ಬೀಜವಿರುವ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವು ಬೀಜವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಕ್ಕಿಂತ ನೂರರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯೋಗಿಗಳು ಬೀಜಸಹಿತ ಉಸಿರಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಾಣೋ ಽಪಾನಃ ಸಮಾನಶ್ಚ ಹ್ಯುದಾನೋ ವ್ಯಾನ ಏವ ಚ

ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ಸಮಾನ, ಉದಾನ ಮತ್ತು ವ್ಯಾನ ಎಂಬ ಐದು ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ.

ನಾಗಃ ಕೂರ್ಮಶ್ಚ ಕೃಕಲೋ ದೇವದತ್ತೋ ಧನಂಜಯಃ ಪ್ರಯಾಣಂ ಕುರುತೇ ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಾಣೋ ಽಭಿಧೀಯತೇ

ನಾಗ, ಕೂರ್ಮ, ಕೃಕಲ, ದೇವದತ್ತ, ಧನಂಜಯ ಎಂಬುವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಚಲನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಣ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ.

ಅವಾಙ್ನಯತ್ಯಪಾನಾಖ್ಯೋ ಯದಾಹಾರಾದಿ ಭುಜ್ಯತೇ ವ್ಯಾನೋ ವ್ಯಾನಶಯತ್ಯಂಗಾನ್ಯಶೇಷಾಣಿ ವಿವರ್ಧಯನ್

ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಇತರವು ಸೇವಿಸಿದಾಗ, ಅಪಾನ ಎಂಬುದು ಕೆಳಗೆ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ; ವ್ಯಾನವು ಎಲ್ಲಾ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿ ಅವುಗಳನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಉದ್ವೇಜಯತಿ ಮರ್ಮಾಣೀತ್ಯುದಾನೋ ವಾಯುರೀರಿತಃ ಸಮಂ ನಯತಿ ಸರ್ವಾಂಗಂ ಸಮಾನಸ್ತೇನ ಗೀಯತೇ

ಉದಾನವು ಮರ್ಮಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಚಲಿಸುವ ಗಾಳಿಯಾಗಿದೆ; ಸಮಾನವು ದೇಹವನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸಮಾನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಉದ್ಗಾರೇ ನಾಗ ಆಖ್ಯಾತಃ ಕೂರ್ಮ ಉನ್ಮೀಲನೇ ಸ್ಥಿತಃ ಕೃಕಲಃ ಕ್ಷವಥೌ ಜ್ಞೇಯೋ ದೇವದತ್ತೋ ವಿಜೃಂಭಣೇ

ಉದ್ಗಾರದಲ್ಲಿ ನಾಗ, ಕಣ್ಣು ತೆಗೆಯುವಲ್ಲಿ ಕೂರ್ಮ, ತുമ್ಮುವಲ್ಲಿ ಕೃಕಲ, ಆಲಸೆಯಲ್ಲಿ ದೇವದತ್ತ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ನ ಜಹಾತಿ ಮೃತಂ ಚಾಪಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಧನಂಜಯಃ ಕ್ರಮೇಣಾಭ್ಯಸ್ಯಮಾನೋಯಂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪ್ರಮಾಣವಾನ್

ಧನಂಜಯನು ಸತ್ತ ದೇಹವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವನು; ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರೆ ಈ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವು ಅಳವಡಿಸಲಾಗದಷ್ಟು ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ.