ಶಿವಪುರಾಣಮ್

ಕ್ಷರಸ್ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ಕೂಟಸ್ಥೋ ಽಕ್ಷರ ಉಚ್ಯತೇ ಉಭೇ ತೇ ಪರಮೇಶಸ್ಯ ರೂಪೇ ತಸ್ಯ ವಶೇ ಯತಃ

ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಕ್ಷರ, ಅಕ್ಷರವೆಂದರೆ ಸ್ಥಿರವಾದದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಎರಡು ಪರಮೇಶ್ವರನ ರೂಪಗಳು, ಅವನ ವಶದಲ್ಲಿವೆ.

ತಯೋಃ ಪರಃ ಶಿವಃ ಶಾಂತಃ ಕ್ಷರಾಕ್ಷರಾಪರಸ್ಸ್ಮೃತಃ ಸಮಷ್ಟಿವ್ಯಷ್ಠಿರೂಪಂ ಚ ಸಮಷ್ಟಿವ್ಯಷ್ಟಿಕಾರಣಮ್

ಈ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಪರಮ, ಶಾಂತ, ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೇಲಿರುವವನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವನು ಸಮಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಷ್ಟಿ ರೂಪವೂ, ಅವೆರಡಕ್ಕೂ ಕಾರಣವೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ವದಂತಿ ಮುನಯಃ ಕೇಚಿಚ್ಛಿವಂ ಪರಮಕಾರಣಮ್ ಸಮಷ್ಟಿಮಾಹುರವ್ಯಕ್ತಂ ವ್ಯಷ್ಟಿಂ ವ್ಯಕ್ತಂ ತಥೈವ ಚ

ಕೆಲವರು ಮುನಿಗಳು ಶಿವನೇ ಪರಮ ಕಾರಣ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಮಷ್ಟಿಯನ್ನು ಅವ್ಯಕ್ತ, ವ್ಯಷ್ಟಿಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತೇ ರೂಪೇ ಪರಮೇಶಸ್ಯ ತದಿಚ್ಛಾಯಾಃ ಪ್ರವರ್ತನಾತ್ ತಯೋಃ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಶಿವಂ ಪರಮಕಾರಣಮ್

ಪರಮೇಶ್ವರನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಈ ಎರಡು ರೂಪಗಳು ಉಂಟಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾದುದರಿಂದ ಶಿವನು ಪರಮ ಕಾರಣ.

ಕಾರಣಾರ್ಥವಿದಃ ಪ್ರಾಹುಃ ಸಮಷ್ಟಿವ್ಯಷ್ಟಿಕಾರಣಮ್ ಜಾತಿವ್ಯಕ್ತಿಸ್ವರೂಪೀತಿ ಕಥ್ಯತೇ ಕೈಶ್ಚಿದೀಶ್ವರಃ

ಕಾರಣದ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಅವನು ಸಮಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಷ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಈಶ್ವರನನ್ನು ಜಾತಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವರೂಪ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಯಾ ಪಿಂಡೇಪ್ಯನುವರ್ತೇತ ಸಾ ಜಾತಿರಿತಿ ಕಥ್ಯತೇ ವ್ಯಕ್ತಿರ್ವ್ಯಾವೃತ್ತಿರೂಪಂ ತಂ ಪಿಣ್ಡಜಾತೇಃ ಸಮಾಶ್ರಯಮ್

ಯಾವುದು ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ಇರುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ಜಾತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂದರೆ ವಿಭಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪ, ಅದು ಗುಂಪು ಮತ್ತು ಜಾತಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ.

ಜಾತಯೋ ವ್ಯಕ್ತಯಶ್ಚೈವ ತದಾಜ್ಞಾಪರಿಪಾಲಿತಾಃ ಯತಸ್ತತೋ ಮಹಾದೇವೋ ಜಾತಿವ್ಯಕ್ತಿವಪುಃ ಸ್ಮೃತಃ

ಜಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾದೇವನು ಜಾತಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ರೂಪ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಧಾನಪುರುಷವ್ಯಕ್ತಕಾಲಾತ್ಮಾ ಕಥ್ಯತೇ ಶಿವಃ ಪ್ರಧಾನಂ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪ್ರಾಹುಃಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಂ ಪುರುಷಂ ತಥಾ

ಪ್ರಧಾನ, ಪುರುಷ, ವ್ಯಕ್ತ, ಕಾಲ ಎಂಬ ಸ್ವರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವನನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಧಾನವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದು, ಪುರುಷನನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿತತ್ತ್ವಾನಿ ವ್ಯಕ್ತಮಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ ಕಾಲಃ ಕಾರ್ಯಪ್ರಪಞ್ಚಸ್ಯ ಪರಿಣಾಮೈಕಕಾರಣಮ್

ಪ್ರಜ್ಞಾವಂತರಾದವರು ವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕಾಲವೇ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳ ಪರಿಣಾಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಏಷಾಮೀಶೋ ಽಧಿಪೋ ಧಾತಾ ಪ್ರವರ್ತಕನಿವರ್ತಕಃ ಆವಿರ್ಭಾವತಿರೋಭಾವಹೇತುರೇಕಃ ಸ್ವರಾಡಜಃ

ಈ ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಈಶ್ವರನು ಅಧಿಪತಿ, ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಪ್ರೇರಕ ಹಾಗೂ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವನು. ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದ ಉಂಟಾಗುವ ಹಾಗೂ ಅಡಗುವ ಒಂದು ಮಾತ್ರ ಕಾರಣ, ಸ್ವತಂತ್ರನು, ಜನನರಹಿತನು.

ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಧಾನಪುರುಷವ್ಯಕ್ತಕಾಲಸ್ವರೂಪವಾನ್ ಹೇತುರ್ನೇತಾಧಿಪಸ್ತೇಷಾಂ ಧಾತಾ ಚೋಕ್ತಾ ಮಹೇಶ್ವರಃ

ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಧಾನ, ಪುರುಷ, ವ್ಯಕ್ತ, ಕಾಲ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು ಇವರಿಗೆ ಕಾರಣ, ಅಧಿಪತಿ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನೂ ಆಗಿರುವ ಮಹೇಶ್ವರನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ವಿರಾಡ್ಢಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾತ್ಮಾ ಕೈಶ್ಚಿದೀಶೋ ನಿಗದ್ಯತೇ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭೋ ಲೋಕಾನಾಂ ಹೇತುರ್ವಿಶ್ವಾತ್ಮಕೋ ವಿರಾಟ್

ಕೆಲವರು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ವಿರಾಟ್ ಹಾಗೂ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನ ಆತ್ಮ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನು ಲೋಕಗಳ ಕಾರಣ, ವಿರಾಟ್ ವಿಶ್ವದ ಆತ್ಮ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.

ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ಪರಶ್ಚೇತಿ ಕಥ್ಯತೇ ಕವಿಭಿಶ್ಶಿವಃ ಪ್ರಾಜ್ಞಸ್ತೈಜಸವಿಶ್ವಾತ್ಮೇತ್ಯಪರೇ ಸಂಪ್ರಚಕ್ಷತೇ

ಕವಿಗಳು ಶಿವನನ್ನು ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಮತ್ತು ಪರಾತ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಜ್ಞೆ, ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ಆತ್ಮ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತುರೀಯಮಪರೇ ಪ್ರಾಹುಃ ಸೌಮ್ಯಮೇವ ಪರೇ ವಿದುಃ ಮಾತಾ ಮಾನಂ ಚ ಮೇಯಂ ಚ ಮತಿಂ ಚಾಹುರಥಾಪರೇ

ಕೆಲವರು ಅವನನ್ನು ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವನನ್ನು ಶಾಂತ ಸ್ವರೂಪ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಅವನನ್ನು ತಾಯಿ, ಪ್ರಮಾಣ, ಪ್ರಮೇಯ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕರ್ತಾ ಕ್ರಿಯಾ ಚ ಕಾರ್ಯಂ ಚ ಕರಣಂ ಕಾರಣಂ ಪರೇ ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನಸುಷುಪ್ತ್ಯಾತ್ಮೇತ್ಯಪರೇ ಸಂಪ್ರಚಕ್ಷತೇ

ಕೆಲವರು ಅವನು ಕರ್ತೃ, ಕ್ರಿಯೆ, ಕಾರ್ಯ, ಸಾಧನ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವನು ಜಾಗ್ರತ, ಸ್ವಪ್ನ ಮತ್ತು ಸುಷುಪ್ತಿ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಆತ್ಮ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ತುರೀಯಮಪರೇ ಪ್ರಾಹುಸ್ತುರ್ಯಾತೀತಮಿತೀತರೇ ತಮಾಹುರ್ವಿಗುಣಂ ಕೇಚಿದ್ಗುಣವನ್ತಂ ಪರೇ ವಿದುಃ

ಕೆಲವರು ಅವನನ್ನು ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಿತಿಗೂ ಮೀರುವವನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಅವನು ಗುಣರಹಿತನು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವನು ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವವನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಕೇಚಿತ್ಸಂಸಾರಿಣಂ ಪ್ರಾಹುಸ್ತಮಸಂಸಾರಿಣಂ ಪರೇ ಸ್ವತಂತ್ರಮಪರೇ ಪ್ರಾಹುರಸ್ವತಂತ್ರಂ ಪರೇ ವಿದುಃ

ಕೆಲವರು ಅವನು ಸಂಸಾರಕ್ಕೆ ಬಂಧನವಾಗಿರುವವನು ಎಂದು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವನು ಬಂಧನವಿಲ್ಲದವನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಅವನು ಸ್ವತಂತ್ರನು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವನು ಸ್ವತಂತ್ರನಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಘೋರಮಿತ್ಯಪರೇ ಪ್ರಾಹುಃ ಸೌಮ್ಯಮೇವ ಪರೇ ವಿದುಃ ರಾಗವಂತಂ ಪರೇ ಪ್ರಾಹುರ್ವೀತರಾಗಂ ತಥಾ ಪರೇ

ಕೆಲವರು ಅವನನ್ನು ಭಯಾನಕನು ಎಂದು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವನನ್ನು ಶಾಂತನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಅವನು ಆಸಕ್ತನಾಗಿರುವವನು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವನು ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಂ ಚ ಪರೇ ಪ್ರಾಹುಃ ಸಕ್ರಿಯಂ ಚೇತರೇ ಜನಾಃ ನಿರಿಂದ್ರಿಯಂ ಪರೇ ಪ್ರಾಹುಃ ಸೇಂದ್ರಿಯಂ ಚ ತಥಾಪರೇ

ಕೆಲವರು ಅವನು ಕ್ರಿಯಾರಹಿತನು ಎಂದು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವನು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಅವನು ಇಂದ್ರಿಯರಹಿತನು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿರುವವನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಧ್ರುವಮಿತ್ಯಪರೇ ಪ್ರಾಹುಸ್ತಮಧ್ರುವಾಮಿತೀರತೇ ಅರೂಪಂ ಕೇಚಿದಾಹುರ್ವೈ ರೂಪವಂತಂ ಪರೇ ವಿದುಃ

ಕೆಲವರು ಅವನು ಸ್ಥಿರನು ಎಂದು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವನು ಅಸ್ಥಿರನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಅವನು ರೂಪರಹಿತನು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವನು ರೂಪವಂತನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಅದೃಶ್ಯಮಪರೇ ಪ್ರಾಹುರ್ದೃಶ್ಯಮಿತ್ಯಪರೇ ವಿದುಃ ವಾಚ್ಯಮಿತ್ಯಪರೇ ಪ್ರಾಹುರವಾಚ್ಯಮಿತಿ ಚಾಪರೇ ಶಬ್ದಾತ್ಮಕಂ ಪರೇ ಪ್ರಾಹುಶ್ಶಬ್ದಾತೀತಮಥಾಪರೇ

ಕೆಲವರು ಅವನು ಕಾಣದವನು ಎಂದು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಅವನು ಹೇಳಬಹುದಾದವನು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವನು ಹೇಳಲಾಗದವನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಅವನು ಶಬ್ದಸ್ವರೂಪ, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವನು ಶಬ್ದಕ್ಕೂ ಮೀರಿದವನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಕೇಚಿಚ್ಚಿನ್ತಾಮಯಂ ಪ್ರಾಹುಶ್ಚಿನ್ತಯಾ ರಹಿತಂ ಪರೇ ಜ್ಞಾನಾತ್ಮಕಂ ಪರೇ ಪ್ರಾಹುರ್ವಿಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಚಾಪರೇ

ಕೆಲವರು ಅವನು ಚಿಂತೆಯ ರೂಪ ಎಂದು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವನು ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದವನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಅವನು ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪ, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವನು ವಿಜ್ಞಾನ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಕೇಚಿಚ್ಜ್ಞೇಯಮಿತಿ ಪ್ರಾಹುರಜ್ಞೇಯಮಿತಿ ಕೇಚನ ಪರಮೇಕೇ ತಮೇವಾಹುರಪರಂ ಚ ತಥಾ ಪರೇ

ಕೆಲವರು ಅವನು ತಿಳಿಯಬಹುದಾದವನು ಎಂದು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವನು ತಿಳಿಯಲಾಗದವನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಅವನನ್ನು ಪರಮ ಎಂದು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಅವನು ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಏವಂ ವಿಕಲ್ಪ್ಯಮಾನಂ ತು ಯಾಥಾತ್ಮ್ಯಂ ಪರಮೇಷ್ಠಿನಃ ನಾಧ್ಯವಸ್ಯಂತಿ ಮುನಯೋ ನಾನಾಪ್ರತ್ಯಯಕಾರಣಾತ್

ಈ ರೀತಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಿದರೂ, ಪರಮೇಶ್ವರನ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮುನಿಗಳು ತಮ್ಮ ವಿಭಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.

ಯೇ ಪುನಸ್ಸರ್ವಭಾವೇನ ಪ್ರಪನ್ನಾಃ ಪರಮೇಶ್ವರಮ್ ತೇ ಹಿ ಜಾನಂತ್ಯಯತ್ನೇನ ಶಿವಂ ಪರಮಕಾರಣಮ್

ಆದರೆ ಯಾರು ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಾವದಿಂದ ಶರಣಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು ಶಿವನನ್ನು, ಪರಮ ಕಾರಣವನ್ನು, ಸುಲಭವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ತಾವದ್ದುಃಖೇ ವರ್ತತೇ ಬದ್ಧಪಾಶಃ ಸಂಸಾರೇ ಽಸ್ಮಿಞ್ಚಕ್ರನೇಮಿಕ್ರಮೇಣ

ಈ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಬಂಧನಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಿದ್ದವನು, ಚಕ್ರದ ಅಂಚು ತಿರುಗುವಂತೆ, ಯಾವಾಗಲೂ ದುಃಖದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ.

ತದಾವಿದ್ವಾನ್ಪುಣ್ಯಪಾಪೇ ವಿಧೂಯ ನಿರಂಜನಃ ಪರಮಮುಪೈತಿ ಸಾಮ್ಯಮ್

ಅಜ್ಞಾನಿಯು ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಪವನ್ನು ತೊಳೆದುಹಾಕಿದಾಗ, ಅವನು ಕಲಂಕವಿಲ್ಲದವನಾಗಿ, ಪರಮ ಸಮತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ನಶಿವಸ್ಯಾಣವೋ ಬಂಧಃ ಕಾರ್ಯೋ ಮಾಯೇಯ ಏವ ವಾ ಪ್ರಾಕೃತೋ ವಾಥ ಬೋದ್ಧಾ ವಾ ಹ್ಯಹಂಕಾರಾತ್ಮಕಸ್ತಥಾ

ಶಿವನಿಗೆ ಆತ್ಮನ ಬಂಧನವೇ ಇಲ್ಲ; ಅದು ಮಾಯೆಯಿಂದ, ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಅಹಂಕಾರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ನೈವಾಸ್ಯ ಮಾನಸೋ ಬಂಧೋ ನ ಚೈತ್ತೋ ನೇಂದ್ರಿಯಾತ್ಮಕಃ ನ ಚ ತನ್ಮಾತ್ರಬಂಧೋ ಽಪಿ ಭೂತಬಂಧೋ ನ ಕಶ್ಚನ

ಅವನಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಬಂಧನವೂ ಇಲ್ಲ, ಚಿತ್ತದ ಬಂಧನವೂ ಇಲ್ಲ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಬಂಧನವೂ ಇಲ್ಲ; ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಥವಾ ಸ್ಥೂಲ ಭೂತಗಳ ಬಂಧನವೂ ಇಲ್ಲ.