ಶಿವಪುರಾಣಮ್

ಒಬ್ಬ ಯೋಗಿಯ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಉಸಿರಾಟದ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು 'ನಿಗ್ರಹ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಮೂರು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ—ರೋಚಕ (ಪ್ರಕಾಶಮಾನ), ಪೂರಕ (ಪೂರಣೆ), ಮತ್ತು ಕುಂಭಕ (ನಿರೋಧ). ಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ಬಲಗಡೆ ಮೂಗಿನ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಬೆರಳಿನಿಂದ ಒತ್ತಿ, ಎಡಗಡೆಯಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿತ ವಾಯುವನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿದಾಗ, ಅದನ್ನು ರೇಚಕ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾಹ್ಯ ವಾಯುವನ್ನು ದೇಹದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ತುಂಬಿದ ನಂತರ, ಮತ್ತೊಂದು ಮೂಗಿನ ರಂಧ್ರದಿಂದ ಆ ವಾಯುವನ್ನು ಒಳಗೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಪೂರಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ, ಉಸಿರನ್ನು ಹೊರಹಾಕದೆ ಅಥವಾ ಒಳಗೆಳೆದೆ, ದೇಹವನ್ನು ಒಂದು ಕುಂಭದಂತೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ತುಂಬಿಸಿಕೊಂಡು ಇರುವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕುಂಭಕ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮೂರು ಕ್ರಮಗಳಾದ ರೇಚಕ, ಪೂರಕ, ಕುಂಭಕಗಳನ್ನು ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಅಥವಾ ಅತಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮಾಡಬಾರದು; ಕ್ರಮೇಣ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಯೋಗಿಯು ತನ್ನನ್ನು ತರಬೇತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಮೊದಲು ನಾಡಿಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವಂತೆ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯ ಮಟ್ಟವರೆಗೆ ಮುಂದುವರಿಸಬೇಕು. ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕನ್ಯಕ, ಮಧ್ಯಮ, ಉತ್ತಮ ಮತ್ತು ಪರಮ. ಕನ್ಯಕ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಿಂದ, ಹನ್ನೆರಡು ಮಾನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ; ಮಧ್ಯಮ ಎರಡು ಬಾರಿ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿ, ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಮಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಉತ್ತಮ ಮೂರು ಬಾರಿ ನಿಯಂತ್ರಣದಿಂದ, ಇಪ್ಪತ್ತಾರು ಮಾನಗಳೆಂದರೆ; ಪರಮ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬೆವರು, ಕಂಪನ ಮತ್ತು ಇತರ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಪರಮ ಯೋಗಿಗೆ ಆನಂದ, ರೋಮಾಞ್ಚನೆ, ಕಣ್ಣೀರಿನ ಹರಿವು, ಜಡತೆ, ತಲೆಸುತ್ತು, ಭ್ರಮೆ ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಮಾನಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಲು, ಮೊದಲು ಗುಂಡಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತಾ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಸದ್ದು ಮಾಡಬೇಕು—ಇದನ್ನು ಮಾನವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮಾನಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕು; ನಾಡಿ ಶುದ್ಧಿಯ ನಂತರ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವನ್ನು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವನ್ನು ಎರಡು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ—ಬೀಜಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ನಿರ್ಬೀಜ. ನಿರ್ಬೀಜ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಲ್ಲಿ ಜಪ ಅಥವಾ ಧ್ಯಾನ ಇಲ್ಲ; ಬೀಜಯುಕ್ತದಲ್ಲಿ ಅವು ಜೊತೆಯಾಗಿವೆ. ಬೀಜಯುಕ್ತ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ನಿರ್ಬೀಜಕ್ಕಿಂತ ನೂರು ಪಟ್ಟು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದದ್ದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಯೋಗಿಗಳು ಬೀಜಯುಕ್ತ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ಸಮಾನ, ಉದಾನ, ವ್ಯಾನ—ಇವು ಐದು ಪ್ರಾಣಗಳು. ನಾಗ, ಕೂರ್ಮ, ಕೃಕಲ, ದೇವದತ್ತ, ಧನಂಜಯ—ಇವುಗಳ ಚಲನೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಣವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವಾಗ ಅಪಾನ ಕೆಳಗಡೆ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ; ವ್ಯಾನ ದೇಹದ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಉದಾನ ಪ್ರಾಣ ಶಕ್ತಿಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಚುರುಕುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಸಮಾನ ದೇಹವನ್ನು ಸಮತೋಲನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ನಾಗ ಉಗುಳುವಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ; ಕೂರ್ಮ ಕಣ್ಣು ತೆರೆಯುವಲ್ಲಿ; ಕೃಕಲ ಸೀನು ಹೊಡೆಯುವಲ್ಲಿ; ದೇವದತ್ತ ಜಂಭಿಸುವಲ್ಲಿ. ಧನಂಜಯ ಮೃತದೇಹದಲ್ಲಿಯೂ ಉಳಿದು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕ್ರಮದಿಂದ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಅಪ್ರಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಎಲ್ಲಾ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿಹಾಕುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸಕರ ದೇಹವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಉಸಿರನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಅದರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಮಲ, ಮೂತ್ರ, ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಇವು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ಹೆಚ್ಚು ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ದೀರ್ಘ ಉಸಿರೆಳೆಯುವ ಶಕ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ. ದೇಹದಲ್ಲಿ ಲಘುತ್ವ, ವೇಗ, ಉತ್ಸಾಹ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಧ್ವನಿ, ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳ ನಾಶ, ಬಲ, ಕಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಬುದ್ಧಿ, ಯೌವನ, ಸ್ಥಿರತೆ, ಸ್ಪಷ್ಟತೆ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಾಪಗಳ ನಾಶ, ಹೋಮ, ದಾನ, ವ್ರತಗಳ ಸಾಧನೆಗಳು ದೊರಕುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ಈ ಎಲ್ಲ ಫಲಗಳು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಹದಿನಾರನೇ ಭಾಗಕ್ಕೂ ಸಮಾನವಲ್ಲ; senses (ಇಂದ್ರಿಯಗಳು) ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದಂತೆ, ಇವುಗಳು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಮಹತ್ವಕ್ಕೆ ಸಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವಾಗ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಂಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಸ್ವರ್ಗ ಅಥವಾ ನರಕಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದಾಗ ಅಥವಾ ಬಿಡಿಸಿದಾಗ, ಅವು ಸ್ವರ್ಗ ಅಥವಾ ನರಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುವ, ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದವನು ಅವುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಹಾರುವ ಗುಡಿಸುಗಳನ್ನು ಶೀಘ್ರ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ತಾನು ತಾನೇ ಉದ್ಧರಿಸಬೇಕು. ಧಾರಣೆಯು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಂದು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಆ ಸ್ಥಳವೇ ಶಿವನಾಗಿರಬೇಕು, ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಅಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಮೂರು ದೋಷಗಳು ಬೇರೆಡೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾಲ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದು ಧಾರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸು ಆ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದು ಧಾರಣೆಯಾಗಿದೆ; ಧಾರಣೆಯಿಂದ ಮೊದಲಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಧಾರಣೆಯ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು; ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ, ಆಧಾರವೆಂದರೆ ಶಿವನನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಸ್ಮರಿಸುವುದು. ಮನಸ್ಸು ಚಂಚಲವಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಧ್ಯಾನವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಧ್ಯಾನವಸ್ತುವಿನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಇತರ ಚಿಂತನೆಗಳಿಲ್ಲದೆ, ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಜ್ಞಾನವೇ ಧ್ಯಾನ; ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಶಿವನೇ ಶುಭದಾತ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದವನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮೇಲಿರುವ ಭಗವಂತನು, ಅಥರ್ವಣ ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದಂತೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಪರಮ ಶಿವೆಯನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು—ಶಿವ ಮತ್ತು ಶಿವಾ ಇಬ್ಬರೂ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವವರು. ಈ ಇಬ್ಬರೂ ವೇದ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವವರು, ಸದಾ ಸ್ಮರಣೀಯರು, ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತರಾಗುವವರು. ಈ ಧ್ಯಾನದ ಎರಡು ಫಲಗಳು—ಮೊದಲು ಮೋಕ್ಷ, ಮತ್ತೊಂದು ಅಣಿಮಾದಿ ಸಿದ್ಧಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ. ಈ ಎರಡು ಫಲಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಧ್ಯಾನಿಯು, ಧ್ಯಾನ, ಧ್ಯೇಯ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನದ ಫಲ—ಈ ನಾಲ್ಕನ್ನು ತಿಳಿದು ಯೋಗಿಯನ್ನು ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ, ಅಸ್ವಾರ್ಥಿಯು, ಸದಾ ಉತ್ಸಾಹಿಯು—ಅವನನ್ನು ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಿಸುವವನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಜಪದಿಂದ ಆಯಾಸವಾದಾಗ ಪುನಃ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಬೇಕು; ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಆಯಾಸವಾದಾಗ ಪುನಃ ಜಪ ಮಾಡಬೇಕು. ಜಪ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನ ಎರಡನ್ನೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಯೋಗ ಶೀಘ್ರ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಧಾರಣೆಯು ಹನ್ನೆರಡು ಉಸಿರಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಧ್ಯಾನವು ಧಾರಣೆಯ ಹನ್ನೆರಡು ಪಟ್ಟು ಕಾಲ; ಧ್ಯಾನ ಹನ್ನೆರಡು ಪಟ್ಟು ಕಾಲ ನಡೆಯುವವರೆಗೆ ಅದನ್ನು ಸಮಾಧಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.