ततस्समासान्मन्त्रार्थं वाच्यवाचकयोगतः समदिश्येश्वरं रूपं योगमासनमादिशेत्
इसके बाद, मन्त्रों के अर्थ को समझकर, ईश्वर के स्वरूप का निर्देश करें और ध्यान के लिए आसन बताएं।
अथ गुर्वाज्ञया शिष्यः शिवाग्निगुरुसन्निधौ भक्त्यैवमभिसंधाय दीक्षावाक्यमुदीरयेत्
फिर, गुरु की आज्ञा से, शिष्य को शिव, अग्नि और गुरु की उपस्थिति में, श्रद्धा और भक्ति के साथ दीक्षा के वचन बोलने चाहिए।
वरं प्राणपरित्यागश्छेदनं शिरसो ऽपि वा न त्वनभ्यर्च्य भुंजीय भगवन्तं त्रिलोचनम्
तीन नेत्रों वाले भगवान की पूजा किए बिना कुछ भी ग्रहण करने से अच्छा है कि कोई अपना प्राण त्याग दे या सिर कटवा ले।
स एव दद्यान्नियतो यावन्मोहविपर्ययः तावदाराधयेद्देवं तन्निष्ठस्तत्परायणः
जब तक मोह और भ्रम बना रहे, तब तक नियमपूर्वक दान देना चाहिए और उसी समय तक भगवान की आराधना में लगे रहना चाहिए।
ततः स समयो नाम भविष्यति शिवाश्रमे लब्धाधिकारो गुर्वाज्ञापालकस्तद्वशो भवेत्
इसके बाद शिव के आश्रम में 'समय' नामक अवस्था आती है, जिसमें अधिकार प्राप्त कर शिष्य गुरु की आज्ञा में रहता है।
अतः परं न्यस्तकरो भस्मादाय स्वहस्ततः दद्याच्छिष्याय मूलेन रुद्राक्षं चाभिमंत्रितम्
इसके बाद, दोनों हाथ नीचे रखकर, अपने हाथ से भस्म लेकर शिष्य को दें और मन्त्र से अभिमंत्रित रुद्राक्ष भी दें।
प्रतिमा वापि देवस्य गूढदेहमथापि वा पूजाहोमजपध्यानसाधनानि च संभवे
यदि संभव हो तो भगवान की प्रतिमा या गुप्त रूप, और पूजा, हवन, जप, ध्यान आदि के साधन भी उपलब्ध कराएं।
सोपि शिष्यः शिवाचार्याल्लब्धानि बहुमानतः आददीताज्ञया तस्य देशिकस्य न चान्यथा
शिष्य को ये सब शिवाचार्य से आदरपूर्वक ग्रहण करना चाहिए और गुरु की आज्ञा से ही स्वीकार करना चाहिए, अन्यथा नहीं।
आचार्यादाप्तमखिलं शिरस्याधाय भक्तितः रक्षयेत्पूजयेच्छंभुं मठे वा गृह एववा
गुरु से सब कुछ पाकर, उसे श्रद्धा से सिर पर रखें, उसकी रक्षा करें और शम्भु की पूजा मठ में या घर पर करें।
अतः परं शिवाचारमादिशेदस्य देशिकः भक्तिश्रद्धानुसारेण प्रज्ञायाश्चानुसारतः
इसके बाद, गुरु को उसकी भक्ति, श्रद्धा और समझ के अनुसार शिवाचार का उपदेश देना चाहिए।
यदुक्तं यत्समाज्ञातं यच्चैवान्यत्प्रकीर्तितम् शिवाचार्येण समये तत्सर्वं शिरसा वहेत्
समय में शिवाचार्य द्वारा जो भी कहा, समझाया या बताया गया है, उसे सब कुछ सिर झुकाकर स्वीकार करना चाहिए।
शिवागमस्य ग्रहणं वाचनं श्रवणं तथा देशिकदेशतः कुर्यान्न स्वेच्छातो न चान्यतः
शिवागम का अध्ययन, पाठ और श्रवण गुरु के निर्देशानुसार ही करना चाहिए, अपनी इच्छा से या अन्य किसी तरह नहीं।
इति संक्षेपतः प्रोक्तः संस्कारः समयाह्वयः साक्षाच्छिवपुरप्राप्तौ नृणां परमसाधनम्
इस प्रकार संक्षेप में 'समय' नामक संस्कार बताया गया है, जो मनुष्यों के लिए सीधे शिवपुरी प्राप्त करने का सर्वोच्च साधन है।
अतः परं समावेक्ष्य गुरुः शिष्यस्य योग्यताम् षडध्वशुद्धिं कुर्वीत सर्वबंधविमुक्तये
इसके बाद, गुरु को शिष्य की योग्यता देखकर, सब बंधनों से मुक्ति के लिए षडध्व की शुद्धि करनी चाहिए।
कलां तत्त्वं च भुवनं वर्णं पदमतः परम् मंत्रश्चेति समासेन षडध्वा परिपठ्यते
कला, तत्त्व, भुवन, वर्ण, पद और मन्त्र—ये संक्षेप में षडध्व कहे गए हैं।
निवृत्त्याद्याः कलाः पञ्च कलाध्वा कथ्यते बुधैः व्याप्ताः कलाभिरितरे त्वध्वानः पञ्च पञ्चभिः
निवृत्ति आदि पाँच कलाएँ, विद्वानों द्वारा कला-ध्व कही जाती हैं; बाकी पाँच ध्व, इन कलाओं से, प्रत्येक में पाँच-पाँच से व्याप्त हैं।
शिवतत्त्वादिभूम्यंतं तत्त्वाध्वा समुदाहृतः षड्विंशत्संख्ययोपेतः शुद्धाशुद्धोभयात्मकः
शिवतत्त्व से लेकर सबसे नीचे की भूमि तक तत्त्वध्व कहा गया है, जिसमें छब्बीस तत्त्व होते हैं और वह शुद्ध-अशुद्ध दोनों स्वरूपों वाला है।
आधाराद्युन्मनांतश्च भुवनाध्वा प्रकीर्तितः विना भेदोपभेदाभ्यां षष्टिसंख्यासमन्वितः
आधार से लेकर उन्मना तक भुवनध्व कहा गया है, जिसमें भेद और उपभेद छोड़कर कुल साठ माने गए हैं।
पञ्चाशद्रुद्ररूपास्तु वर्णा वर्णाध्वसंज्ञिताः अनेकभेदसंपन्नः पदाध्वा समुदाहृतः
पचास रुद्र रूपों वाले अक्षर ही वर्ण कहलाते हैं, जिन्हें वर्णों का मार्ग कहा गया है। अनेक प्रकारों से युक्त शब्दों का मार्ग इसी प्रकार बताया गया है।
सर्वोपमंत्रैर्मंत्राध्वा व्याप्तः परमविद्यया यथा शिवो न तत्त्वेषु गण्यते तत्त्वनायकः
सभी श्रेष्ठ मंत्रों से मंत्रों का मार्ग परम विद्या द्वारा व्याप्त है, जैसे शिव तत्वों में नहीं गिने जाते, क्योंकि वे तत्वों के स्वामी हैं।
मंत्राध्वनि न गण्येत तथासौ मंत्रनायकः कलाध्वनो व्यापकत्वं व्याप्यत्वं चेतराध्वनाम्
मंत्रों के मार्ग में वे गिने नहीं जाते, इसलिए वे मंत्रों के स्वामी हैं। कलाओं का मार्ग व्यापकता का है, और अन्य मार्गों का स्वभाव है व्याप्त होना।
न वेत्ति तत्त्वतो यस्य नैवार्हत्यध्वशोधनम् षड्विधस्याध्वनो रूपं न येन विदितं भवेत्
जो किसी मार्ग का सच्चा स्वरूप नहीं जानता, वह उस मार्ग की शुद्धि का अधिकारी नहीं है; छह प्रकार के मार्ग का रूप उसे ज्ञात नहीं होता।
व्याप्यव्यापकता तेन ज्ञातुमेव न शक्यते तस्मादध्वस्वरूपं च व्याप्यव्यापकतां तथा
उसके द्वारा व्याप्त और व्यापक होने की स्थिति सही तरह से जानी नहीं जा सकती; इसलिए मार्ग का असली स्वरूप और उसकी व्याप्ति-व्यापकता भी नहीं समझी जा सकती।
यथावदवगम्यैव कुर्यादध्वविशोधनम् कुंडमंडलपर्यंतं तत्र कृत्वा यथा पुरा
जैसे ठीक से समझ लिया जाए, वैसे ही मार्ग की शुद्धि करनी चाहिए, और वह कुण्ड मण्डल की सीमा तक, पहले की तरह, करनी चाहिए।
द्विहस्तमानं कुर्वीत प्राच्यां कलशमंडलम् ततः स्नातश्शिवाचार्यः सशिष्यः कृतनैत्यकः
पूर्व दिशा में दो हाथ की माप का कलशों का मण्डल बनाना चाहिए; फिर शिवाचार्य स्नान करके, अपने शिष्यों के साथ, नित्यकर्म करके—
प्रविश्य मंडलं शंभोः पूजां पूर्ववदाचरेत् तत्राढकावरैस्सिद्धं तंदुलैः पायसं प्रभोः
मण्डल में प्रवेश करके, शंभु की पूजा पहले की तरह करनी चाहिए; वहाँ अर्पण योग्य चावल से पायस तैयार करना चाहिए, हे प्रभु—
अर्धं निवेद्य होमार्थं शेषं समुपकल्पयेत् पुरतः कल्पिते वाथ मंडले वर्णिमंडिते
उसका आधा भाग हवन के लिए अर्पित करके, शेष भाग अलग रख देना चाहिए; तैयार किए गए मण्डल में, या वर्णों से अंकित मण्डल में,
स्थापयेत्पञ्चकलशान्दिक्षु मध्ये च देशिकः तेषु ब्रह्माणि मूलार्णैर्बिन्दुनादसमन्वितैः
आचार्य को पाँच कलश दिशाओं में और एक बीच में स्थापित करना चाहिए; उनमें ब्रह्म मंत्रों को मूल अक्षरों के साथ, बिन्दु और नाद सहित, स्थापित करना चाहिए।
नम आद्यैर्यकरांतैः कल्पयेत्कल्पवित्तमः ईशानं मध्यमे कुंभे पुरुषं पुरतः स्थिते
नमः से शुरू और 'य' से अंत वाले मंत्रों से, विधि जानने वाला उन्हें स्थापित करे; बीच वाले कलश में ईशान, सामने वाले में पुरुष को स्थापित करे।
अघोरं दक्षिणे वामे वामं सद्यं च पश्चिमे रक्षां विधाय मुद्रा च बद्ध्वा कुंभाभिमंत्रणम्
दक्षिण में अघोर, बाईं ओर वाम, पश्चिम में सद्य को स्थापित करे; रक्षा करके, मुद्रा बांधकर, कलशों का मंत्रों से अभिमंत्रण करे।