पतींल्लब्धवती धर्मे गुरुभिर्न नियोजिता अस्वातन्त्र्यकृतो दोषो नेहास्ति परमार्थतः
उसने धर्म के अनुसार पति प्राप्त किए, न कि बड़ों के आदेश से; यहाँ स्वातंत्र्य के अभाव से कोई दोष वास्तव में नहीं है।
शिवधर्मे नियुक्तायाश्शिवशासनगौरवात् बहुनात्र किमुक्तेन यो ऽपि को ऽपि शिवाश्रयः
शिवधर्म में नियुक्त होकर, शिव के आदेश का आदर करते हुए—यहाँ अधिक कहने की क्या आवश्यकता है? जो भी शिव की शरण लेता है, वह कोई भी क्यों न हो—
संस्कार्यो गुर्वधीनश्चेत्संस्क्रिया न प्रभिद्यते गुरोरालोकनादेव स्पर्शात्संभाषणादपि
यदि कोई गुरु के अधीन संस्कार योग्य है, तो संस्कार कभी टूटता नहीं; केवल गुरु के दर्शन, स्पर्श या बातचीत से भी।
यस्य संजायते प्रज्ञा तस्य नास्ति पराजयः मनसा यस्तु संस्कारः क्रियते योगवर्त्मना
जिसके भीतर बुद्धि जागती है, उसका कभी पराजय नहीं होता; और जो मन से, योग के मार्ग से संस्कार करता है—
स नेह कथितो गुह्यो गुरुवक्त्रैकगोचरः क्रियावान्यस्तु संस्कारः कुंडमंडपपूर्वकः स वक्ष्यते समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः
उसका यहाँ वर्णन नहीं किया गया, वह गुप्त है और केवल गुरु के वचन से जाना जाता है। जो संस्कार विधिपूर्वक, वेदी और मण्डप के साथ किया जाता है, उसका संक्षिप्त वर्णन किया जाएगा; उसका विस्तार बताना सम्भव नहीं।
पुण्ये ऽहनि शुचौ देशे बहुदोषविवर्जिते देशिकः प्रथमं कुर्यात्संस्कारं समयाह्वयम्
शुभ दिन पर, शुद्ध और दोषरहित स्थान में, आचार्य को सबसे पहले 'समय' नामक संस्कार करना चाहिए।
परीक्ष्य भूमिं विधिवद्गंधवर्णरसादिभिः शिल्पिशास्त्रोक्तमार्गेण मण्डपं तत्र कल्पयेत्
भूमि को विधिपूर्वक, गंध, रंग, स्वाद आदि से जाँचकर, शिल्पशास्त्र के अनुसार वहाँ मण्डप बनवाना चाहिए।
कृत्वा वेदिं च तन्मध्ये कुण्डानि परिकल्पयेत् अष्टदिक्षु तथा दिक्षु तत्रैशान्यां पुनः क्रमात्
वेदी बनाकर उसके बीच में अग्निकुण्डों की व्यवस्था करें, आठों दिशाओं में और मध्य दिशाओं में भी, फिर क्रम से ईशान कोण में।
प्रधानकुंडं कुर्वीत यद्वा पश्चिमभागतः प्रधानमेकमेवाथ कृत्वा शोभां प्रकल्पयेत्
मुख्य अग्निकुण्ड बनाए, या पश्चिम भाग में भी कर सकते हैं; एक ही मुख्य कुण्ड बनाकर उसकी शोभा सजाएँ।
वितानध्वजमालाभिर्विविधाभिरनेकशः वेदिमध्ये ततः कुर्यान्मंडलं शुभलक्षणम्
विविध प्रकार की छतरियों और ध्वजाओं की मालाओं से, अनेक बार वेदी के बीच में शुभ चिह्नों वाला मण्डल बनाए।
रक्तहेमादिभिश्चूर्णैरीश्वरावाहनोचितम् सिंदूरशालिनीवारचूर्णैरेवाथ निर्धनः
लाल, स्वर्ण आदि चूर्णों से, जो ईश्वर के आवाहन के योग्य हों; या यदि निर्धन हो तो सिन्दूर, चावल और जौ के चूर्ण से।
एकहस्तं द्विहस्तं वा सितं वा रक्तमेव वा एकहस्तस्य पद्मस्य कर्णिकाष्टांगुला मता
एक हाथ या दो हाथ का, सफेद या लाल रंग का; एक हाथ के कमल की करनिका आठ अंगुल की मानी जाती है।
केसराणि तदर्धानि शेषं चाष्टदलादिकम् द्विहस्तस्य तु पद्मस्य द्विगुणं कर्णिकादिकम्
उसके केसर आधे होते हैं, बाकी आठ दल आदि होते हैं; दो हाथ के कमल में करनिका आदि दुगुनी होती है।
कृत्वा शोभोपशोभाढ्यमैशान्यां तस्य कल्पयेत् एकहस्तं तदर्धं वा पुनर्वेद्यः तु मंडलम्
उसे सुंदरता और सजावट से सुसज्जित कर, ईशान कोण में रखें; एक हाथ या आधा हाथ का, फिर वेदी पर मण्डल बनाएं।
व्रीहितंदुलसिद्धार्थतिलपुष्पकुशास्तृते तत्र लक्षणसंयुक्तं शिवकुंभं प्रसाधयेत्
चावल, तांदुल, तिल, फूल और कुशा से वहाँ बिछाकर, उचित चिह्नों से युक्त शिवकुंभ तैयार करें।
सौवर्णं राजतं वापि ताम्रजं मृन्मयं तु वा गन्धपुष्पाक्षताकीर्णं कुशदूर्वांकुराचितम्
सोने, चाँदी, ताँबे या मिट्टी का बना हो, उसमें सुगंध, फूल, अक्षत डालकर, कुश और दूर्वा के अंकुरों से सजाएँ।
सितसूत्रावृतं कंठे नववस्त्रयुगावृतम् शुद्धाम्बुपूर्णमुत्कूर्चं सद्रव्यं सपिधानकम्
गले में सफेद धागा पहने, दो नए वस्त्रों से ढका हुआ, शुद्ध जल से भरा पात्र, जिसमें सामग्री और ढक्कन हो, हाथ में लिए हुए।
भृङ्गारं वर्धनीं चापि शंखं च चक्रमेव वा विना सूत्रादिकं सर्वं पद्मपत्रमथापि वा
कृष्णमृगचर्म, आसन, शंख या चक्र भी लिया जा सकता है, या इन सबके स्थान पर कमल का पत्ता भी रखा जा सकता है, धागा आदि के बिना।
तस्यासनारविंदस्य कल्पयेदुत्तरे दले अग्रतश्चंदनांभोभिरस्त्रराजस्य वर्धनीम्
उस कमल के आसन की उत्तर दिशा की पंखुड़ी पर, सामने चंदन के जल से अभिषेक करके, यज्ञ के पात्र को रखना चाहिए।
मण्डलस्य ततः प्राच्यां मंत्रकुंभे च पूर्ववत् कृत्वा विधिवदीशस्य महापूजां समाचरेत्
फिर मंडल के पूर्व भाग में और मंत्रपात्र के पास, पहले की तरह सभी विधि से भगवान की महापूजा करनी चाहिए।
अथार्णवस्य तीरे वा नद्यां गोष्ठे ऽपि वा गिरौ देवागरे गृहे वापि देशे ऽन्यस्मिन्मनोहरे
या समुद्र के किनारे, नदी में, गौशाला में, पर्वत पर, देवालय में, घर में या किसी और सुंदर स्थान पर भी।
कृत्वा पूर्वोदितं सर्वं विना वा मंडपादिकम् मंडलं पूर्ववत्कृत्वा स्थंडिलं च विभावसोः
पहले बताई गई सारी तैयारी करके, चाहे मंडप हो या न हो, पहले की तरह मंडल और अग्नि के लिए वेदी बनानी चाहिए।
प्रविश्य पूजाभवनं प्रहृष्टवदनो गुरुः सर्वमंगलसंयुक्तः समाचरितनैत्यकः
पूजा भवन में प्रसन्न मुख से, सभी शुभ लक्षणों से युक्त आचार्य, नित्यकर्मों का पालन करते हुए प्रवेश करें।
महापूजां महेशस्य कृत्वा मण्डलमध्यतः शिवकुंभे तथा भूयः शिवमावाह्य पूजयेत्
मंडल के बीच में महेश की महापूजा करके, फिर शिवपात्र में शिव का आह्वान कर विधिपूर्वक पूजा करनी चाहिए।
पश्चिमाभिमुखं ध्यात्वा यज्ञरक्षकमीश्वरम् अर्चयेदस्त्रवर्धन्यामस्त्रमीशस्य दक्षिणे
यज्ञ की रक्षा करने वाले भगवान का पश्चिम की ओर मुख करके ध्यान करें और भगवान के दक्षिण में यज्ञपात्र से पूजा करें।
मन्त्रकुम्भे च विन्यस्य मन्त्रं मन्त्रविशारदः कृत्वा मुद्रादिकं सर्वं मन्त्रयागं समाचरेत्
मंत्रपात्र में मंत्र स्थापित करके, मंत्रों में निपुण व्यक्ति सभी मुद्राएँ करके मंत्रयज्ञ संपन्न करे।
ततश्शिवानले होमं कुर्याद्देशिकसत्तमः प्रधानकुण्डे परितो जुहुयुश्चापरे द्विजाः
फिर श्रेष्ठ आचार्य शिवाग्नि में हवन करें और अन्य द्विजजन मुख्य कुण्ड के चारों ओर आहुति दें।
आचार्यात्पादमर्धं वा होमस्तेषां विधीयते प्रधानकुण्ड एवाथ जुहुयाद्देशिकोत्तमः
उनके लिए आचार्य की आहुति का आधा भाग नियत है; परंतु श्रेष्ठ आचार्य को मुख्य कुण्ड में ही आहुति देनी चाहिए।
स्वाध्यायमपरे कुर्युः स्तोत्रं मंगलवाचनम् जपं च विधिवच्चान्ये शिवभक्तिपरायणाः
अन्य लोग वेदपाठ, स्तोत्र, मंगल वचन करें और कुछ शिवभक्तजन विधिपूर्वक जप करें।
नृत्यं गीतं च वाद्यं च मंगलान्यपराणि च पूजनं च सदस्यानां कृत्वा सम्यग्विधानतः
नृत्य, गीत, वाद्य और अन्य शुभ कार्य, तथा सभा का विधिपूर्वक पूजन भी करना चाहिए।