शृणु कृष्ण महेशस्य शिवस्य परमात्मनः मूर्त्यात्मभिस्ततं कृत्स्नं जगदेतच्चराचरम्
हे कृष्ण, महेश, शिव, परमात्मा की उन मूर्तियों के बारे में सुनो, जिनके द्वारा यह पूरा चराचर जगत व्याप्त है।
स शिवस्सर्वमेवेदं स्वकीयाभिश्च मूर्तिभिः अधितिष्ठत्यमेयात्मा ह्येतत्सर्वमनुस्मृतम्
वह शिव, जो अनंत स्वरूप हैं, अपनी ही मूर्तियों से इस सब में स्थित हैं; यह सब उन्हीं का माना जाता है।
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो महेशानस्सदाशिवः मूर्तयस्तस्य विज्ञेया याभिर्विश्वमिदं ततम्
ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, महेशान और सदाशिव—इनकी मूर्तियाँ ही उनकी जानी जाती हैं, जिनसे यह सारा विश्व व्याप्त है।
अथान्याश्चापि तनवः पञ्च ब्रह्मसमाह्वयाः तनूभिस्ताभिराव्याप्तमिह किंचिन्न विद्यते
इसके अलावा और भी पाँच रूप हैं, जिन्हें ब्रह्म कहा जाता है। इन रूपों से यहाँ सब कुछ व्याप्त है, और इनके बाहर कुछ भी नहीं है।
ईशानः पुरुषो ऽघोरो वामः सद्यस्तथैव च ब्रह्माण्येतानि देवस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः
ईशान, पुरुष, अघोर, वाम और सद्य—ये देवता के पाँच प्रसिद्ध ब्रह्म रूप हैं।
ईशानाख्या तु या तस्य मूर्तिराद्या गरीयसी भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति
इनमें ईशान नामक जो सबसे पहला और श्रेष्ठ रूप है, वह प्रकृति के भोक्ता, क्षेत्रज्ञ पर सीधा अधिकार रखता है।
स्थाणोस्तत्पुरुषाख्या या मूर्तिर्मूर्तिमतः प्रभोः गुणाश्रयात्मकं भोग्यमव्यक्तमधितिष्ठति
भगवान का जो स्थिर और तत्पुरुष नामक रूप है, वह गुणों में स्थित अव्यक्त, जो भोग्य है, उस पर अधिपति है।
धर्माद्यष्टांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः अधितिष्ठत्यघोराख्या मूर्तिरत्यंतपूजिता
पिनाकधारी शिव का जो अघोर नामक अत्यंत पूजित रूप है, वह धर्म आदि आठ अंगों से युक्त बुद्धि तत्त्व पर अधिपति है।
वामदेवाह्वयां मूर्तिं महादेवस्य वेधसः अहंकृतेरधिष्ठात्रीमाहुरागमवेदिनः
आगम शास्त्र के जानकार कहते हैं कि महादेव का वामदेव नामक रूप अहंकार पर अधिपति है।
सद्यो जाताह्वयां मूर्तिं शम्भोरमितवर्चसः मानसः समधिष्ठात्रीं मतिमंतः प्रचक्षते
शंभु का सद्योजात नामक, जिसकी प्रभा असीम है, वह मन पर अधिपति माना गया है।
श्रोत्रस्य वाचः शब्दस्य विभोर्व्योम्नस्तथैव च ईश्वरीमीश्वरस्येमामीशाख्यां हि विदुर्बुधाः
ज्ञानी लोग जानते हैं कि ईशान रूप, जो ईश्वर में भी श्रेष्ठ है, कान, वाणी, शब्द और आकाश पर अधिपति है।
त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरीं मूर्तिमैश्वरीम् पुरुषाख्यं विदुस्सर्वे पुराणार्थविशारदाः
पुराणों के अर्थ में निपुण सभी लोग जानते हैं कि पुरुष नामक ईश्वर रूप त्वचा, हाथ, स्पर्श और वायु पर अधिपति है।
चक्षुषश्चरणस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च अघोराख्यामधिष्ठात्रीं मूर्तिमाहुर्मनीषिणः
ज्ञानी लोग कहते हैं कि अघोर नामक रूप नेत्र, चरण, रूप और अग्नि पर अधिपत्य करता है।
रमनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च ईश्वरीं वामदेवाख्यां मूर्तिं तन्निरतां विदुः
वे लोग वामदेव नामक ईश्वरी रूप को आनंद, जिह्वा, स्वाद और जल से जुड़ा हुआ जानते हैं।
घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा सद्यो जाताह्वयां मूर्तिमीश्वरीं संप्रचक्षते
वे लोग सद्योजात नामक ईश्वरी रूप को नाक, जननेन्द्रिय, गंध और पृथ्वी पर अधिपति मानते हैं।
मूर्तयः पञ्च देवस्य वंदनीयाः प्रयत्नतः श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः
जो लोग परम कल्याण चाहते हैं, उन्हें भगवान के इन पाँच रूपों की सदा श्रद्धा से पूजा करनी चाहिए, क्योंकि यही सब शुभता का एकमात्र कारण हैं।
तस्य देवादिदेवस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव
उस देवों के देव का यह संसार आठ रूपों से बना है; उन रूपों में व्याप्त होकर सारा विश्व उसी में स्थित रहता है, जैसे सूत्र में मोतियों की माला।
ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः
ईशान महादेव और आठ प्रसिद्ध रूपों का वर्णन किया गया है।
भूम्यंभोग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः अधिष्ठिता महेशस्य शर्वाद्यैरष्टमूर्तिभिः
पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश, क्षेत्रज्ञ, सूर्य और चंद्रमा — इन सब पर महेश्वर शर्व आदि आठ रूपों के द्वारा अधिपति हैं।
चराचरात्मकं विश्वं धत्ते विश्वंभरात्मिका शार्वीर्शिवाह्वया मूर्तिरिति शास्त्रस्य निश्चयः
शार्वी, जिसे शिव भी कहते हैं, वही चर और अचर रूपी सम्पूर्ण जगत को धारण करती है; यही शास्त्र का निश्चित मत है।
संजीवनं समस्तस्य जगतस्सलिलात्मिका भावीति गीयते मूर्तिभवस्य परमात्मनः
जिसका स्वरूप जल है, उस परमात्मा की मूर्ति को संपूर्ण जगत का जीवनदाता कहा गया है।
बहिरंतर्गता विश्वं व्याप्य तेजोमयी शुभा रौद्री रुद्राव्यया मूर्तिरास्थिता घोररूपिणी
रौद्री नामक शुभ रूप, जो रुद्र की है, भीतर और बाहर पूरे विश्व में व्याप्त है, प्रकाशमयी, अविनाशी और भयानक रूप धारण करने वाली है।
स्पंदयत्यनिलात्मदं बिभर्ति स्पंदते स्वयम् औग्रीति कथ्यते सद्भिर्मूर्तिरुग्रस्य वेधसः
उग्र नामक सृष्टिकर्ता की मूर्ति, ऐसा ज्ञानी लोग कहते हैं, स्वयं गति करती है, प्राणवायु को धारण करती है और सबको चलायमान करती है।
सर्वावकाशदा सर्वव्यापिका गगनात्मिका मूर्तिर्भीमस्य भीमाख्या भूतवृंदस्य भेदिका
भीम नामक रूप, जो भीम का है, सबको स्थान देने वाली, सर्वव्यापी, आकाशस्वरूप और समस्त प्राणियों को विभाजित करने वाली है।
सर्वात्मनामधिष्ठात्री सर्वक्षेत्रनिवासिनी मूर्तिः पशुपतेर्ज्ञेया पशुपाशनिकृंतनी
पशुपति की मूर्ति सबका अधिपति, सब क्षेत्रों में निवास करने वाली और प्राणियों के बंधनों को काटने वाली मानी जाती है।
दीपयंती जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वया ईशानाख्यमहेशस्य मूर्तिर्दिवि विसर्पति
महेश्वर की ईशान नामक मूर्ति, जिसे सूर्य भी कहते हैं, सारे संसार को प्रकाशित करती है और आकाश में विचरण करती है।
आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः महादेवस्य सा मूर्तिर्महादेवसमाह्वया
महादेव की महादेव नामक मूर्ति चंद्रमा है, जो अमृत देने वाला है और पूरे संसार का पोषण करता है।
आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः शिवस्य परमात्मनः व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्
शिव के आठवें रूप का स्वरूप स्वयं उनका आत्मा है; वे अन्य रूपों में व्याप्त हैं, और उन्हीं से सारा जगत शिवमय है।
वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यंति वै यथा शिवस्य पूजया तद्वत्पुष्यत्यस्य वपुर्जगत्
जैसे वृक्ष की जड़ में जल देने से उसकी शाखाएँ पुष्पित होती हैं, वैसे ही शिव की पूजा से यह संसार भी पुष्पित होता है।
सर्वाभयप्रदानं च सर्वानुग्रहणं तथा सर्वोपकारकरणं शिवस्याराधनं विदुः
शिव की आराधना को सब प्रकार की निर्भयता देने वाली, सब पर कृपा करने वाली और सबका उपकार करने वाली मानी जाती है।