ततस्तत्संगमादेव मुनीनां भावितात्मनाम् सोत्कंठमभवच्चितं श्रोतुं पौराणिकीं कथाम्
फिर उन शुद्धचित्त ऋषियों की उस सभा में प्राचीन कथाएँ सुनने की बड़ी इच्छा जाग उठी।
अतीवाभिमुखं कृत्वा वचनं चेदमब्रुवन्
उन्होंने पूरा ध्यान लगाकर ये शब्द कहे।
रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान्नो भाग्यगौरवात् संप्राप्तोद्य महाभाग शैवराज महामते
हे रोमहरषण, सर्वज्ञ महापुरुष! हमारे बड़े सौभाग्य से आज आप हमारे पास पधारे हैं, हे महाभाग, हे शैवराज, हे महाज्ञानी।
पुराणविद्यामखिलां व्यासात्प्रत्यक्षमीयिवान् तस्मादाश्चर्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम्
आपने व्यासजी से प्रत्यक्ष रूप में सम्पूर्ण पुराण-ज्ञान प्राप्त किया है, इसलिए आप अद्भुत कथाओं के पात्र हैं।
रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः यच्च भूतं यच्च भव्यं यच्चान्यद्वस्तु वर्तते
जैसे समुद्र अनगिनत रत्नों का स्रोत है, वैसे ही आपके पास जो कुछ हुआ है, जो होने वाला है और जो कुछ भी है, सब कुछ है।
न तवाविदितं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते त्वमदृष्टवशादस्मद्दर्शनार्थमिहागतः अकुर्वन्किमपि श्रेयो न वृथा गन्तुमर्हसि
तीनों लोकों में आपके लिए कुछ भी अज्ञात नहीं है। आप हमारे दर्शन के लिए अदृश्य प्रेरणा से यहाँ आए हैं। कुछ कल्याण किए बिना आप व्यर्थ न जाएँ।
तस्माच्छ्राव्यतरं पुण्यं सत्कथाज्ञानसंहितम् वेदांतसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाशु नः
इसलिए, हमें वह सबसे पुण्यकारी पुराण सुनाइए, जिसमें श्रेष्ठ कथाओं का ज्ञान है, जो वेदान्त का सार और सम्पूर्णता है—हमें शीघ्र सुनाइए।
एवमभ्यर्थितस्सूतो मुनिभिर्वेदवादिभिः श्लक्ष्णां च न्यायसंयुक्तां प्रत्युवाच शुभां गिरम्
ऋषियों द्वारा इस प्रकार अनुरोध किए जाने पर, वेदों के ज्ञाता सूतजी ने कोमल, युक्तियुक्त और शुभ वचन कहे।
पूजितो ऽनुगृहीतश्च भवद्भिरिति चोदितः कस्मात्सम्यङ्न विब्रूयां पुराणमृषिपूजितम्
आप सबके द्वारा सम्मानित और कृपा प्राप्त कर, मैं ऋषियों द्वारा पूजित पुराण को भला क्यों न सुनाऊँ?
अभिवंद्य महादेवं देवीं स्कंदं विनायकम् नंदिनं च तथा व्यासं साक्षात्सत्यवतीसुतम्
मैं महादेव, देवी, स्कन्द, विनायक, नन्दि और स्वयं सत्यवतीपुत्र व्यास को प्रणाम करता हूँ।
वक्ष्यामि परमं पुण्यं पुराणं वेदसंमितम् शिवज्ञानार्णवं साक्षाद्भक्तिमुक्तिफलप्रदम्
अब मैं वेदसम्मत, शिवज्ञान के सागर, भक्ति और मुक्ति का फल देने वाले परम पुण्य पुराण का वर्णन करूँगा।
शब्दार्थन्यायसंयुक्तै रागमार्थैर्विभूषितम् श्वेतकल्पप्रसंगेन वायुना कथितं पुरा
यह पुराण शब्द, अर्थ और न्याय से युक्त, प्रेमपूर्ण विषयों से सुशोभित है, जिसे पूर्वकाल में वायु ने श्वेतकल्प के प्रसंग में सुनाया था।
विद्यास्थानानि सर्वाणि पुराणानुक्रमं तथा तत्पुराणस्य चोत्पत्तिं ब्रुवतो मे निबोधत
अब मैं सभी विद्याओं के स्थान, पुराणों के क्रम और इस पुराण की उत्पत्ति का वर्णन करता हूँ, सुनिए।
अंगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्याश्चेताश्चतुर्दश
चार वेद, उनके अंग, मीमांसा और न्याय का विस्तार, पुराण, धर्मशास्त्र और ये चौदह विद्याएँ—
आयुर्वेदो धनुर्वेदो गांधर्वश्चेत्यनुक्रमात् अर्थशास्त्रं परं तस्माद्विद्या ह्यष्टादश स्मृताः
आयुर्वेद, धनुर्वेद, गान्धर्व और क्रम से अर्थशास्त्र सबसे श्रेष्ठ—इस प्रकार अठारह विद्याएँ मानी गई हैं।
अष्टादशानां विद्यानामेतासां भिन्नवर्त्मनाम् आदिकर्ता कविस्साक्षाच्छूलपाणिरिति श्रुतिः
इन अठारह विद्याओं, जिनकी अपनी-अपनी राहें हैं, के आदि कर्ता और कवि स्वयं शूलधारी शिव हैं, ऐसा शास्त्रों में कहा गया है।
स हि सर्वजगन्नाथः सिसृक्षुरखिलं जगत् ब्रह्माणं विदधे साक्षात्पुत्रमग्रे सनातनम्
वे समस्त जगत के स्वामी हैं। जब उन्होंने सम्पूर्ण सृष्टि की रचना करने की इच्छा की, तब प्रारंभ में ही उन्होंने अपने सनातन पुत्र ब्रह्मा को प्रत्यक्ष उत्पन्न किया।
तस्मै प्रथमपुत्राय ब्रह्मणे विश्वयोनये विद्याश्चेमा ददौ पूर्वं विश्वसृष्ट्यर्थमीश्वरः
उस प्रथम पुत्र और समस्त सृष्टि के कारण ब्रह्मा को भगवान ने पहले ही ये विद्याएँ दीं, ताकि वे जगत की रचना कर सकें।
पालनाय हरिं देवं रक्षाशक्तिं ददौ ततः मध्यमं तनयं विष्णुं पातारं ब्रह्मणो ऽपि हि
फिर, संसार की रक्षा के लिए, भगवान ने हरि को संरक्षण की शक्ति दी। इस प्रकार, विष्णु, जो उनके मध्य पुत्र हैं, ब्रह्मा सहित सबकी रक्षा करने वाले बने।
लब्धविद्येन विधिना प्रजासृष्टिं वितन्वता प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम्
ब्रह्मा ने जब ज्ञान प्राप्त कर विधिपूर्वक सृष्टि का विस्तार किया, तब सबसे पहले उन्होंने समस्त शास्त्रों में प्रधान पुराण का स्मरण किया।
अनंतरं तु वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः प्रवृत्तिस्सर्वशास्त्राणां तन्मुखादभवत्ततः
इसके तुरंत बाद, उनके मुखों से वेद प्रकट हुए और उनके वचन से सभी शास्त्रों की प्रवृत्ति आरंभ हुई।
यदास्य विस्तरं शक्ता नाधिगंतुं प्रजा भुवि तदा विद्यासमासार्थं विश्वेश्वरनियोगतः
जब पृथ्वी के लोग उसकी विशालता को समझ नहीं सके, तब विश्वेश्वर के आदेश से ज्ञान का सार संक्षिप्त किया गया।
द्वापरांतेषु विश्वात्मा विष्णुर्विश्वंभरः प्रभुः व्यासनाम्ना चरत्यस्मिन्नवतीर्य महीतले
हर द्वापर युग के अंत में, विष्णु, जो समस्त जगत के आत्मा और पालनकर्ता हैं, व्यास नाम से पृथ्वी पर अवतरित होते हैं।
एवं व्यस्ताश्च वेदाश्च द्वापरेद्वापरे द्विजाः निर्मितानि पुराणानि अन्यानि च ततः परम्
इस प्रकार, हे द्विजों, प्रत्येक द्वापर युग में वेदों का विभाजन हुआ और फिर पुराण तथा अन्य ग्रंथों की रचना की गई।
स पुनर्द्वापरे चास्मिन्कृष्णद्वैपायनाख्यया अरण्यामिव हव्याशी सत्यवत्यामजायत
फिर इसी द्वापर में वे सत्यवती के गर्भ से, वन में आहुति देने वाले के रूप में, कृष्ण द्वैपायन नाम से जन्मे।
संक्षिप्य स पुनर्वेदांश्चतुर्धा कृतवान्मुनिः व्यस्तवेदतया लोके वेदव्यास इति श्रुतः
उस मुनि ने वेदों को संक्षिप्त करके चार भागों में विभाजित किया; इसी विभाजन के कारण वे संसार में वेदव्यास के नाम से प्रसिद्ध हुए।
पुराणानाञ्च संक्षिप्तं चतुर्लक्षप्रमाणतः अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम्
उन्होंने पुराणों को भी संक्षिप्त करके चार लाख श्लोकों में बाँधा, जबकि आज भी देवताओं के लोक में उनकी संख्या सौ करोड़ है।
यो विद्याच्चतुरो वेदान् सांगोपणिषदान्द्विजः न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः
जो द्विज चारों वेदों को उनके अंगों और उपनिषदों सहित जानता है, परंतु पुराण का ज्ञान नहीं रखता, वह वास्तव में विद्वान नहीं कहलाता।
इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति
वेद का पूरक इतिहास और पुराण से करना चाहिए; वेद को भय है कि अल्प श्रवण से मैं पार न कर लिया जाऊँ।
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वंतराणि च वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्
सृष्टि, प्रलय, वंश, मन्वंतर और वंशों का चरित्र—ये पुराण के पाँच लक्षण हैं।