શિવપુરાણમ્

દર્ભાગ્નૌ વાદહેત્કાષ્ઠંશિવમંત્રંસમુચ્ચરન્ સમ્યક્સંશોધ્યવસ્ત્રેણનવકુંભેનિધાપયેત્

અથવા, દર્ભા ઘાસ કે અન્ય યોગ્ય લાકડું અગ્નિમાં શિવમંત્રનો જાપ કરતાં દહન કરવું, પછી તેને સ્વચ્છ કપડાથી સારી રીતે શુદ્ધ કરીને, તાજા ભસ્મને નવા વાસણમાં રાખવું.

દીપ્ત્યર્થં તત્તુ સંગ્રાહ્યં મન્યતે પૂજ્યતેપિ ચ ભસ્મશબ્દાર્થ એવં હિ શિવઃપૂર્વંતથા ઽકરોત્

તેજ માટે એ ભસ્મ એકત્ર કરવું અને પૂજ્ય માનવું જોઈએ; 'ભસ્મ' શબ્દનો અર્થ પણ એ જ છે, કેમ કે શિવે પણ પહેલા આવું જ કર્યું હતું.

યથાસ્વવિષયેરાજાસારંગૃહ્ણાતિયત્કરમ્ યથામનુષ્યાઃસસ્યાદીન્દગ્ધ્વાસારંભજંતિવૈ

જેમ રાજા પોતાના રાજ્યમાં જે ઉપયોગી હોય તે સાર લઈ લે છે, તેમ માનવોએ અનાજ વગેરે દહન કરીને તેમાંનું શ્રેષ્ઠ સાર ગ્રહણ કરે છે.

યથાહિજાઠરાગ્નિશ્ચભક્ષ્યાદીન્વિવિધાન્બહૂન્ દગ્ધ્વાસારતરંસારાત્સ્વદેહંપરિપુષ્યતિ

જેમ પેટની અગ્નિ અનેક પ્રકારના ખોરાક ભસ્મ કરી તેમાંનું ઉત્તમ સાર લઈને શરીરને પોષે છે,

તથાપ્રપઞ્ચકર્તાપિસશિવઃપરમેશ્વરઃ સ્વાધિષ્ઠેયપ્રપઞ્ચસ્યદગ્ધ્વાસારંગૃહીતવાન્

એ જ રીતે, જગતના સર્જનહાર પરમેશ્વર શિવે પોતાના અધિકાર હેઠળ સમગ્ર જગતને દહન કરીને તેમાંનું શ્રેષ્ઠ સાર ગ્રહણ કર્યું છે.

દગ્ધ્વાપ્રપઞ્ચંતદ્ભસ્મસ્વાત્મન્યારોપયચ્છિવઃ ઉદ્ધૂલનેનવ્યાજેન જગત્સારં ગૃહીતવાન્

શિવે સમગ્ર જગતને દહન કરીને એ ભસ્મ પોતે પર ધારણ કર્યું; ઉદ્ધૂળનના બહાને, તેણે જગતનું સાર ગ્રહણ કર્યું.

સ્વરત્નંસ્થાપયામાસ સ્વકીયેહિશરીરકે કેશમાકાશસારેણવાયુસારેણવૈમુખમ્

શિવે પોતાનું રત્નરૂપ સાર પોતાના શરીરમાં સ્થાપ્યું: પોતાના વાળમાં આકાશનું સાર, મુખમાં વાયુનું સાર, અને દુનિયા તરફથી મુખ ફેરવ્યું.

હૃદયંચાગ્નિસારેણત્વપાંસારેણવૈકટિમ્ જાનુચાવનિસારેણતદ્વત્સર્વં તદંગકમ્

હૃદયમાં અગ્નિનું સાર, ચામડીમાં પૃથ્વીનું સાર, ઘૂંટણમાં જળનું સાર; એ જ રીતે, પોતાના બધા અંગોમાં પણ.

બ્રહ્મવિષ્ણ્વોશ્ચરુદ્રાણાંસારંચૈવત્રિપુંડ્રકમ્ તથાતિલકરૂપેણલલાટાન્તેમહેશ્વરઃ

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્રનું સાર એટલે ત્રિપુંડ્ર; એ જ રીતે, મહેશ્વર પોતાના કપાળ પર તિલકરૂપે તેને ધારણ કરે છે.

ભવૃદ્ધ્યાસર્વમેતદ્ધિમન્યતેસ્વયમૈત્યસૌ પ્રપઞ્ચસારસર્વસ્વમનેનૈવવશીકૃતમ્

શિવ પોતે આ બધું પોતાનું સ્વરૂપ માને છે; આ રીતે, સમગ્ર જગતનું સાર તે પોતાના વશમાં રાખે છે.

તસ્માદસ્યવશીકર્તાનાસ્તીતિસશિવઃસ્મૃતઃ યથાસર્વમૃગાણાંચહિંસકોમૃગહિંસકઃ

આથી, શિવને સર્વને વશમાં કરનાર કહેવાય છે; જેમ બધા પ્રાણીઓમાં સિંહને મૃગહિંસક કહેવાય છે.

અસ્યહિંસામૃગોનાસ્તિતતસ્માત્સિંહ ઇતીરિતઃ શં નિત્યંસુખમાનંદમિકારઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ

કોઈ પણ પ્રાણી એવું નથી કે જે સિંહથી ડરે નહીં, તેથી તેને સિંહ કહે છે; 'શ' હંમેશા સુખ અને આનંદનો અર્થ આપે છે, અને 'મ' પુરુષ તરીકે ઓળખાય છે.

વકારઃ શક્તિરમૃતંમેલનંશિવ ઉચ્યતે તસ્માદેવંસ્વમાત્માનં શિવંકૃત્વાર્ચયેચ્છિવમ્

'વ' શક્તિ, અમૃત અને મિલનનું સૂચક છે; તેથી, પોતાના આત્માને શિવરૂપ બનાવીને શિવની પૂજા કરવી જોઈએ.

તસ્માદુદ્ધૂલનંપૂર્વં ત્રિપુંડ્રંધારયેત્પરમ્ પૂજાકાલેહિસજલંશુદ્ધ્યર્થંનિર્જલંભવેત્

આથી, ઉદ્ધૂળન કરતા પહેલાં શ્રેષ્ઠ રીતે ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરવું; પૂજાના સમયે શુદ્ધિ માટે પાણી સાથે અથવા પાણી વિના પણ ધારણ કરી શકાય.

દિવાવા યદિવારાત્રૌનારીવાથનરોપિવા પૂજાર્થંસજલંભસ્મત્રિપુંડ્રેણૈવધારયેત્

દિવસે કે રાત્રે, સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, પૂજાના હેતુથી ભસ્મનું ત્રિપુંડ્ર પાણી સાથે ધારણ કરવું જોઈએ.

ત્રિપુંડ્રંસજલંભસ્મધૃત્વાપૂજાંકરોતિયઃ શિવપૂજાંફલંસાંગંતસ્યૈવહિસુનિશ્ચિતમ્

જે ભસ્મનું ત્રિપુંડ્ર પાણી સાથે ધારણ કરીને પૂજા કરે છે, તેને નિશ્ચિતપણે શિવપૂજાનું સંપૂર્ણ ફળ મળે છે.

ભસ્મવૈશિવમંત્રેણધૃત્વાહ્યત્યાશ્રમીભવેત્ શિવાશ્રમીતિસંપ્રોક્તઃ શિવૈકપરમોયતઃ

શિવમંત્રથી ભસ્મ ધારણ કરનાર સાચો આશ્રમી બને છે; તેને શિવાશ્રમી કહે છે, કારણ કે તે માત્ર શિવને જ પરમ માને છે.

શિવવ્રતૈકનિષ્ઠસ્યનાશૌચંનચસૂતકમ્ લલાટે ઽગ્રેસિતંભસ્મતિલકંધારયેન્મૃદા

જેને માત્ર શિવવ્રતનો નિષ્ઠાપૂર્વક અનુસરણ છે, તેને અશૌચ્ય કે સૂતક પાળવાની જરૂર નથી; તે પોતાના કપાળ પર માટીથી ભસ્મનું તિલક ધારણ કરે.

સ્વહસ્તાદ્ગુરુહસ્તાદ્વાશિવભક્તસ્યલક્ષણમ્ ગુણાન્રુંધ ઇતિ પ્રોક્તોગુરુશબ્દસ્યવિગ્રહઃ

આ તિલક પોતે કે ગુરુના હાથે લગાવેલું હોય, એ શિવભક્તનું લક્ષણ છે; એ ગુણોને રોકે છે, અને 'ગુરુ' શબ્દનો અર્થ પણ એ જ છે.

સવિકારાન્રાજસાદીન્ગુણાન્રુંધેવ્યપોહતિ ગુણાતીતઃ પરશિવોગુરુરૂપંસમાશ્રિતઃ

એ રાગાદિ ગુણોને દૂર કરે છે અને દૂર હાંકે છે; ગુણોથી પર શિવ, ગુરુરૂપે અવતરે છે.

ગુણત્રયંવ્યપોહ્યાગ્રેશિવંબોધયતીતિસઃ વિશ્વસ્તાનાંતુશિષ્યાણાંગુરુરિત્યભિધીયતે

ત્રણે ગુણોને દૂર કરીને, પહેલા શિવતત્વનું જ્ઞાન કરાવે છે; તેથી, જે શિષ્યો પર વિશ્વાસ કરે છે, તેમને માટે એ 'ગુરુ' કહેવાય છે.

તસ્માદ્ગુરુશરીરંતુગુરુલિંગંભવેદ્બુધઃ ગુરુલિંગસ્યપૂજાતુગુરુશુશ્રૂષણં ભવેત્

એથી, વિદ્વાન લોકો ગુરુના શરીરને ગુરુલિંગ માને છે; ગુરુની સેવા કરવી એ ગુરુલિંગની પૂજા કરવી છે.

શ્રુતંકરોતિશુશ્રૂષાકાયેનમનસાગિરા ઉક્તં યદ્ગુરુણાપૂર્વં શક્યંવા ઽશક્યમેવવા

શિષ્ય પોતાના શરીર, મન અને વાણીથી, ગુરુએ અગાઉ જે કહ્યું હોય તે શક્ય હોય કે અશક્ય, બધું શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળે અને સેવા કરે છે.

કરોત્યેવહિપૂતાત્માપ્રાણૈરપિધનૈરપિ તસ્માદ્વૈશાસનેયોગ્યઃ શિષ્ય ઇત્યભિધીયતે

પવિત્ર મનવાળો શિષ્ય એ બધું પોતાના પ્રાણ અને ધનથી પણ કરે છે; તેથી એ દીક્ષા માટે યોગ્ય શિષ્ય કહેવાય છે.

શરીરાદ્યર્થકંસર્વંગુરોર્દત્ત્વાસુશિષ્યકઃ અગ્રપાકંનિવેદ્યાગ્રેભુંજીયાદ્ગુર્વનુજ્ઞયા

શિષ્ય પોતાનું શરીર સહિત બધું ગુરુને અર્પણ કરે છે; પછી પ્રથમ ભાગ અર્પણ કરીને, ગુરુની આજ્ઞાથી જ ભોજન કરે છે.

શિષ્યઃપુત્ર ઇતિ પ્રોક્તઃ સદાશિષ્યત્વયોગતઃ જિહ્વાલિંગાન્મંત્રશુક્રંકર્ણયોનૌનિષિચ્યવૈ

શિષ્યને સદા પુત્ર કહેવાય છે, કારણ કે એ ગુરુ-શિષ્ય સંબંધથી જોડાયેલો છે; જીભ, લિંગ, મંત્ર, વિર્ય, કાન અને ગર્ભનું સંસ્કાર થાય છે.

જાતઃપુત્રોમંત્રપુત્રઃપિતરંપૂજયેદ્ગુરુમ્ નિમજ્જયતિપુત્રંવૈસંસારેજનકઃપિતા

મંત્રથી જન્મેલો પુત્ર ગુરુને પિતા સમાન માને અને પૂજે; પિતા પુત્રને સંસારમાં ડૂબાડે છે.

સંતારયતિસંસારાદ્ગુરુર્વૈબોધકઃ પિતા ઉભયોરંતરંજ્ઞાત્વાપિતરંગુરુમર્ચયેત્

ગુરુ જ્ઞાન આપીને સંસારમાંથી પાર ઉતારે છે; બંનેમાં ફરક જાણી, ગુરુને પિતા સમાન પૂજવો જોઈએ.

અંગશુશ્રૂષયાચાપિ ધનાદ્યૈઃ સ્વાર્જિતૈર્ગુરુમ્ પાદાદિકેશપર્યંતંલિંગાન્યંગાનિયદ્ગુરોઃ

પોતે મેળવેલા ધન અને વસ્તુઓથી, ગુરુના પગથી લઈને વાળ સુધીના બધા અંગોની સેવા કરવી જોઈએ.