શિવપુરાણમ્

પૂજાંતેસ્થાપયેલ્લિંગંસંપુટેષુપૃથગ્ગૃહે કરપૂજાનિવૃત્તાનાંસ્વભોજ્યંતુનિવેદયેત્

પૂજા પછી લિંગને પાત્રમાં કે અલગ ઘરમાં રાખવું. નિવૃત્ત સ્ત્રીઓએ પોતાનું જ ભોજન અર્પણ કરવું.

નિવૃત્તાનાંપરંસૂક્ષ્મલિંગમેવવિશિષ્યતે વિભૂત્યભ્યર્ચનં કુર્યાદ્વિભૂતિંચનિવેદયેત્

નિવૃત્ત સ્ત્રીઓ માટે સુક્ષ્મ લિંગ વિશેષ માન્યું છે. વિભૂતિથી પૂજા કરવી અને વિભૂતિ જ અર્પણ કરવી.

પૂજાંકૃત્વાથતલ્લિંગંશિરસાધારયેત્સદા વિભૂતિસ્ત્રિવિધાપ્રોક્તાલોકવેદશિવાગ્નિભિઃ

પૂજા કર્યા પછી એ લિંગ હંમેશા માથા પર ધારણ કરવું. વિભૂતિ ત્રણ પ્રકારની કહેવાય છે: લોકાગ્નિ, વેદાગ્નિ અને શિવાગ્નિથી.

લોકાગ્નિજમથો ભસ્મદ્રવ્યશુદ્ધ્યર્થમાવહેત્ મૃદ્દારુલોહરૂપાણાંધાન્યાનાંચતથૈવચ

લોકાગ્નિથી બનેલું ભસ્મ પદાર્થોની શુદ્ધિ માટે વપરાય છે; માટી, લાકડું, ધાતુ, અનાજ વગેરે માટે પણ.

તિલાદીનાં ચ દ્રવ્યાણાંવસ્ત્રાદીનાંતથૈવ ચ તથાપર્યુષિતાનાંચભસ્મનાશિદ્ધિરિષ્યતે

તલ અને અન્ય પદાર્થો, કપડાં અને જૂના પદાર્થો માટે પણ ભસ્મથી શુદ્ધિ ઇચ્છાય છે.

શ્વાદિભિર્દૂષિતાનાંચભસ્મનાશુદ્ધિરિષ્યતે સજલંનિર્જલંભસ્મ યથાયોગ્યં તુ યોજયેત્

કૂતરા વગેરેથી અશુદ્ધ થયેલા પદાર્થો માટે પણ ભસ્મથી શુદ્ધિ ઇચ્છાય છે. પાણી સાથે કે વિના, યોગ્ય રીતે ભસ્મ લગાવવું.

વેદાગ્નિજંતથાભસ્મતત્કર્માંતેષુ ધારયેત્ મંત્રેણક્રિયયાજન્યંકર્માગ્નૌ ભસ્મરૂપધૃક્

વેદાગ્નિથી બનેલું ભસ્મ કર્મના અંતે ધારણ કરવું. મંત્ર અને વિધિથી ઉત્પન્ન થયેલું ભસ્મ યજ્ઞાગ્નિમાંથી લેવાય છે.

તદ્ભસ્મધારણાત્કર્મ સ્વાત્મન્યારોપિતં ભવેત્ અઘોરેણાત્મંત્રેણ બિલ્વકાષ્ઠંપ્રદાહયેત્

એ ભસ્મ ધારણ કરવાથી કર્મ પોતાનામાં સ્થિર થાય છે. અઘોર મંત્રથી બિલ્વનું લાકડું સળગાવવું.

શિવાગ્નિરિતિસંપ્રોક્તસ્તેનદગ્ધંશિવાગ્નિજમ્ કપિલાગોમયં પૂર્વં કેવલં ગવ્યમેવ વા

એ અગ્નિને શિવાગ્નિ કહે છે; તેમાં સળગેલું ભસ્મ શિવાગ્નિભસ્મ કહેવાય છે. પહેલાં કપિલ ગાયનું ગોળ કે માત્ર ગાયનું ગોળ વાપરવું.

શમ્યસ્વત્થપલાશાન્વાવટારમ્વધબિલ્વકાન્ શિવાગ્નિનાદહેચ્છુદ્ધંતદ્વૈભસ્મ શિવાગ્નિજમ્

શમી, અશ્વત્થ, પળાશ, ઔદુંબર, વટ, બિલ્વ અને આવા વૃક્ષોની લાકડીઓ શિવના પવિત્ર અગ્નિમાં દહન કરીને, શુદ્ધ કરીને જે ભસ્મ બને છે, તેને શિવાગ્નિથી ઉત્પન્ન થયેલું ભસ્મ કહેવામાં આવે છે.

દર્ભાગ્નૌ વાદહેત્કાષ્ઠંશિવમંત્રંસમુચ્ચરન્ સમ્યક્સંશોધ્યવસ્ત્રેણનવકુંભેનિધાપયેત્

અથવા, દર્ભા ઘાસ કે અન્ય યોગ્ય લાકડું અગ્નિમાં શિવમંત્રનો જાપ કરતાં દહન કરવું, પછી તેને સ્વચ્છ કપડાથી સારી રીતે શુદ્ધ કરીને, તાજા ભસ્મને નવા વાસણમાં રાખવું.

દીપ્ત્યર્થં તત્તુ સંગ્રાહ્યં મન્યતે પૂજ્યતેપિ ચ ભસ્મશબ્દાર્થ એવં હિ શિવઃપૂર્વંતથા ઽકરોત્

તેજ માટે એ ભસ્મ એકત્ર કરવું અને પૂજ્ય માનવું જોઈએ; 'ભસ્મ' શબ્દનો અર્થ પણ એ જ છે, કેમ કે શિવે પણ પહેલા આવું જ કર્યું હતું.

યથાસ્વવિષયેરાજાસારંગૃહ્ણાતિયત્કરમ્ યથામનુષ્યાઃસસ્યાદીન્દગ્ધ્વાસારંભજંતિવૈ

જેમ રાજા પોતાના રાજ્યમાં જે ઉપયોગી હોય તે સાર લઈ લે છે, તેમ માનવોએ અનાજ વગેરે દહન કરીને તેમાંનું શ્રેષ્ઠ સાર ગ્રહણ કરે છે.

યથાહિજાઠરાગ્નિશ્ચભક્ષ્યાદીન્વિવિધાન્બહૂન્ દગ્ધ્વાસારતરંસારાત્સ્વદેહંપરિપુષ્યતિ

જેમ પેટની અગ્નિ અનેક પ્રકારના ખોરાક ભસ્મ કરી તેમાંનું ઉત્તમ સાર લઈને શરીરને પોષે છે,

તથાપ્રપઞ્ચકર્તાપિસશિવઃપરમેશ્વરઃ સ્વાધિષ્ઠેયપ્રપઞ્ચસ્યદગ્ધ્વાસારંગૃહીતવાન્

એ જ રીતે, જગતના સર્જનહાર પરમેશ્વર શિવે પોતાના અધિકાર હેઠળ સમગ્ર જગતને દહન કરીને તેમાંનું શ્રેષ્ઠ સાર ગ્રહણ કર્યું છે.

દગ્ધ્વાપ્રપઞ્ચંતદ્ભસ્મસ્વાત્મન્યારોપયચ્છિવઃ ઉદ્ધૂલનેનવ્યાજેન જગત્સારં ગૃહીતવાન્

શિવે સમગ્ર જગતને દહન કરીને એ ભસ્મ પોતે પર ધારણ કર્યું; ઉદ્ધૂળનના બહાને, તેણે જગતનું સાર ગ્રહણ કર્યું.

સ્વરત્નંસ્થાપયામાસ સ્વકીયેહિશરીરકે કેશમાકાશસારેણવાયુસારેણવૈમુખમ્

શિવે પોતાનું રત્નરૂપ સાર પોતાના શરીરમાં સ્થાપ્યું: પોતાના વાળમાં આકાશનું સાર, મુખમાં વાયુનું સાર, અને દુનિયા તરફથી મુખ ફેરવ્યું.

હૃદયંચાગ્નિસારેણત્વપાંસારેણવૈકટિમ્ જાનુચાવનિસારેણતદ્વત્સર્વં તદંગકમ્

હૃદયમાં અગ્નિનું સાર, ચામડીમાં પૃથ્વીનું સાર, ઘૂંટણમાં જળનું સાર; એ જ રીતે, પોતાના બધા અંગોમાં પણ.

બ્રહ્મવિષ્ણ્વોશ્ચરુદ્રાણાંસારંચૈવત્રિપુંડ્રકમ્ તથાતિલકરૂપેણલલાટાન્તેમહેશ્વરઃ

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્રનું સાર એટલે ત્રિપુંડ્ર; એ જ રીતે, મહેશ્વર પોતાના કપાળ પર તિલકરૂપે તેને ધારણ કરે છે.

ભવૃદ્ધ્યાસર્વમેતદ્ધિમન્યતેસ્વયમૈત્યસૌ પ્રપઞ્ચસારસર્વસ્વમનેનૈવવશીકૃતમ્

શિવ પોતે આ બધું પોતાનું સ્વરૂપ માને છે; આ રીતે, સમગ્ર જગતનું સાર તે પોતાના વશમાં રાખે છે.

તસ્માદસ્યવશીકર્તાનાસ્તીતિસશિવઃસ્મૃતઃ યથાસર્વમૃગાણાંચહિંસકોમૃગહિંસકઃ

આથી, શિવને સર્વને વશમાં કરનાર કહેવાય છે; જેમ બધા પ્રાણીઓમાં સિંહને મૃગહિંસક કહેવાય છે.

અસ્યહિંસામૃગોનાસ્તિતતસ્માત્સિંહ ઇતીરિતઃ શં નિત્યંસુખમાનંદમિકારઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ

કોઈ પણ પ્રાણી એવું નથી કે જે સિંહથી ડરે નહીં, તેથી તેને સિંહ કહે છે; 'શ' હંમેશા સુખ અને આનંદનો અર્થ આપે છે, અને 'મ' પુરુષ તરીકે ઓળખાય છે.

વકારઃ શક્તિરમૃતંમેલનંશિવ ઉચ્યતે તસ્માદેવંસ્વમાત્માનં શિવંકૃત્વાર્ચયેચ્છિવમ્

'વ' શક્તિ, અમૃત અને મિલનનું સૂચક છે; તેથી, પોતાના આત્માને શિવરૂપ બનાવીને શિવની પૂજા કરવી જોઈએ.

તસ્માદુદ્ધૂલનંપૂર્વં ત્રિપુંડ્રંધારયેત્પરમ્ પૂજાકાલેહિસજલંશુદ્ધ્યર્થંનિર્જલંભવેત્

આથી, ઉદ્ધૂળન કરતા પહેલાં શ્રેષ્ઠ રીતે ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરવું; પૂજાના સમયે શુદ્ધિ માટે પાણી સાથે અથવા પાણી વિના પણ ધારણ કરી શકાય.

દિવાવા યદિવારાત્રૌનારીવાથનરોપિવા પૂજાર્થંસજલંભસ્મત્રિપુંડ્રેણૈવધારયેત્

દિવસે કે રાત્રે, સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, પૂજાના હેતુથી ભસ્મનું ત્રિપુંડ્ર પાણી સાથે ધારણ કરવું જોઈએ.

ત્રિપુંડ્રંસજલંભસ્મધૃત્વાપૂજાંકરોતિયઃ શિવપૂજાંફલંસાંગંતસ્યૈવહિસુનિશ્ચિતમ્

જે ભસ્મનું ત્રિપુંડ્ર પાણી સાથે ધારણ કરીને પૂજા કરે છે, તેને નિશ્ચિતપણે શિવપૂજાનું સંપૂર્ણ ફળ મળે છે.

ભસ્મવૈશિવમંત્રેણધૃત્વાહ્યત્યાશ્રમીભવેત્ શિવાશ્રમીતિસંપ્રોક્તઃ શિવૈકપરમોયતઃ

શિવમંત્રથી ભસ્મ ધારણ કરનાર સાચો આશ્રમી બને છે; તેને શિવાશ્રમી કહે છે, કારણ કે તે માત્ર શિવને જ પરમ માને છે.

શિવવ્રતૈકનિષ્ઠસ્યનાશૌચંનચસૂતકમ્ લલાટે ઽગ્રેસિતંભસ્મતિલકંધારયેન્મૃદા

જેને માત્ર શિવવ્રતનો નિષ્ઠાપૂર્વક અનુસરણ છે, તેને અશૌચ્ય કે સૂતક પાળવાની જરૂર નથી; તે પોતાના કપાળ પર માટીથી ભસ્મનું તિલક ધારણ કરે.

સ્વહસ્તાદ્ગુરુહસ્તાદ્વાશિવભક્તસ્યલક્ષણમ્ ગુણાન્રુંધ ઇતિ પ્રોક્તોગુરુશબ્દસ્યવિગ્રહઃ

આ તિલક પોતે કે ગુરુના હાથે લગાવેલું હોય, એ શિવભક્તનું લક્ષણ છે; એ ગુણોને રોકે છે, અને 'ગુરુ' શબ્દનો અર્થ પણ એ જ છે.