શિવપુરાણમ્

પર્વતંપૌરુષં પ્રોક્તંભૂતલં પ્રાકૃતં વિદુઃ વૃક્ષાદિ પૌરુષં જ્ઞેયં ગુલ્માદિ પ્રાકૃતં વિદુઃ

પર્વતને પુરુષ લિંગ કહે છે અને ભૂમિને કુદરતી કહેવાય છે; વૃક્ષાદિક પુરુષ લિંગ છે અને ગુલ્માદિક કુદરતી (પ્રાકૃત) કહેવાય છે.

ષાષ્ટિકં પ્રાકૃતં જ્ઞેયં શાલિગોધૂમપૌરુષમ્ ઐશ્વર્યં પૌરુષં વિદ્યાદણિમાદ્યષ્ટસિદ્ધિદમ્

ષષ્ટિક જાતિનું અનાજ સ્વાભાવિક ગણાય છે, અને શાલી, ઘઉં તથા પૌરૂષ પણ આવું જ છે. પૌરૂષ જાતિનું અનાજ ઈશ્વરીય માનવું, અને તે અણિમા સહિત આઠ સિદ્ધિઓ આપે છે.

સુસ્ત્રીધનાદિવિષયં પ્રાકૃતં પ્રાહુરાસ્તિકાઃ પ્રથમં ચરલિંગેષુ રસલિંગં પ્રકથ્યતે

સારા સ્ત્રી, ધન અને અન્ય વિષયોને સ્વાભાવિક માનવામાં આવે છે, એમ શ્રદ્ધાળુઓ કહે છે. ચરલિંગોમાં સૌપ્રથમ રસલિંગનું વર્ણન થાય છે.

રસલિંગંબ્રાહ્મણાનાંસર્વાભીષ્ટપ્રદંભવેત્ બાણલિંગંક્ષત્રિયાણાં મહારાજ્યપ્રદંશુભમ્

રસલિંગ બ્રાહ્મણોને સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપે છે. બાણલિંગ ક્ષત્રિયોને મહારાજ્ય અને શુભતા આપે છે.

સ્વર્ણલિંગં તુ વૈશ્યાનાંમહાધનપતિત્વદમ્ શિલાલિંગંતુશૂદ્રાણાંમહાશુદ્ધિકરંશુભમ્

સ્વર્ણલિંગ વૈશ્ય માટે છે, જે મહાન ધન અને માલિકી આપે છે. શિલાલિંગ શુદ્રો માટે છે, જે મહાન શુદ્ધિ અને શુભતા આપે છે.

સ્ફાટિકંબાણલિંગં ચ સર્વેષાંસર્વકામદમ્ સ્વીયાભાવે ઽન્યદીયંતુપૂજાયાંનનિષિદ્ધ્યતે

સ્ફટિક અને બાણલિંગ સર્વને સર્વ કામનાઓ આપે છે. પોતાનું લિંગ ન હોય તો બીજાનું પણ પૂજામાં વાપરી શકાય છે, એ મનાઈ નથી.

સ્ત્રીણાંતુપાર્થિવંલિંગંસભત્ઃણાંવિશેષતઃ વિધવાનાંપ્રવૃત્તાનાંસ્ફાટિકં પરિકીર્તિતમ્

સ્ત્રીઓ માટે ખાસ પૃથ્વીનું લિંગ ઉલ્લેખાયું છે. વિધવા અને પ્રવૃત્ત સ્ત્રીઓ માટે સ્ફટિકનું લિંગ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યું છે.

વિધવાનાં નિવૃત્તાનાં રસલિંગં વિશિષ્યતે બાલ્યેવાયૌવનેવાપિવાર્ધકેવાપિસુવ્રતાઃ

નિર્વૃત્ત વિધવા સ્ત્રીઓ માટે રસલિંગ વિશિષ્ટ છે. બાળપણ, યુવાની કે વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ સુવ્રત સ્ત્રીઓ માટે એ યોગ્ય છે.

શુદ્ધસ્ફટિકલિંગંતુસ્ત્રીણાંતત્સર્વભોગદમ્ પ્રવૃત્તાનાંપીઠપૂજાસર્વાભીષ્ટપ્રદા ભુવિ

શુદ્ધ સ્ફટિકનું લિંગ સ્ત્રીઓને સર્વ ભોગ આપે છે. પ્રવૃત્ત સ્ત્રીઓ પીઠ પર પૂજા કરે તો ધરતી પર સર્વ ઇચ્છિત ફળ મળે છે.

પાત્રેણૈવપ્રવૃત્તસ્તુસર્વપૂજાંસમાચરેત્ અભિષેકાંતેનૈવેદ્યંશાલ્યન્નેનસમાચરેત્

પ્રવૃત્ત સ્ત્રીએ વાસણમાં બધી પૂજા કરવી. અભિષેક અને નૈવેદ્ય માટે શાલિ અન્નનો ઉપયોગ કરવો.

પૂજાંતેસ્થાપયેલ્લિંગંસંપુટેષુપૃથગ્ગૃહે કરપૂજાનિવૃત્તાનાંસ્વભોજ્યંતુનિવેદયેત્

પૂજા પછી લિંગને પાત્રમાં કે અલગ ઘરમાં રાખવું. નિવૃત્ત સ્ત્રીઓએ પોતાનું જ ભોજન અર્પણ કરવું.

નિવૃત્તાનાંપરંસૂક્ષ્મલિંગમેવવિશિષ્યતે વિભૂત્યભ્યર્ચનં કુર્યાદ્વિભૂતિંચનિવેદયેત્

નિવૃત્ત સ્ત્રીઓ માટે સુક્ષ્મ લિંગ વિશેષ માન્યું છે. વિભૂતિથી પૂજા કરવી અને વિભૂતિ જ અર્પણ કરવી.

પૂજાંકૃત્વાથતલ્લિંગંશિરસાધારયેત્સદા વિભૂતિસ્ત્રિવિધાપ્રોક્તાલોકવેદશિવાગ્નિભિઃ

પૂજા કર્યા પછી એ લિંગ હંમેશા માથા પર ધારણ કરવું. વિભૂતિ ત્રણ પ્રકારની કહેવાય છે: લોકાગ્નિ, વેદાગ્નિ અને શિવાગ્નિથી.

લોકાગ્નિજમથો ભસ્મદ્રવ્યશુદ્ધ્યર્થમાવહેત્ મૃદ્દારુલોહરૂપાણાંધાન્યાનાંચતથૈવચ

લોકાગ્નિથી બનેલું ભસ્મ પદાર્થોની શુદ્ધિ માટે વપરાય છે; માટી, લાકડું, ધાતુ, અનાજ વગેરે માટે પણ.

તિલાદીનાં ચ દ્રવ્યાણાંવસ્ત્રાદીનાંતથૈવ ચ તથાપર્યુષિતાનાંચભસ્મનાશિદ્ધિરિષ્યતે

તલ અને અન્ય પદાર્થો, કપડાં અને જૂના પદાર્થો માટે પણ ભસ્મથી શુદ્ધિ ઇચ્છાય છે.

શ્વાદિભિર્દૂષિતાનાંચભસ્મનાશુદ્ધિરિષ્યતે સજલંનિર્જલંભસ્મ યથાયોગ્યં તુ યોજયેત્

કૂતરા વગેરેથી અશુદ્ધ થયેલા પદાર્થો માટે પણ ભસ્મથી શુદ્ધિ ઇચ્છાય છે. પાણી સાથે કે વિના, યોગ્ય રીતે ભસ્મ લગાવવું.

વેદાગ્નિજંતથાભસ્મતત્કર્માંતેષુ ધારયેત્ મંત્રેણક્રિયયાજન્યંકર્માગ્નૌ ભસ્મરૂપધૃક્

વેદાગ્નિથી બનેલું ભસ્મ કર્મના અંતે ધારણ કરવું. મંત્ર અને વિધિથી ઉત્પન્ન થયેલું ભસ્મ યજ્ઞાગ્નિમાંથી લેવાય છે.

તદ્ભસ્મધારણાત્કર્મ સ્વાત્મન્યારોપિતં ભવેત્ અઘોરેણાત્મંત્રેણ બિલ્વકાષ્ઠંપ્રદાહયેત્

એ ભસ્મ ધારણ કરવાથી કર્મ પોતાનામાં સ્થિર થાય છે. અઘોર મંત્રથી બિલ્વનું લાકડું સળગાવવું.

શિવાગ્નિરિતિસંપ્રોક્તસ્તેનદગ્ધંશિવાગ્નિજમ્ કપિલાગોમયં પૂર્વં કેવલં ગવ્યમેવ વા

એ અગ્નિને શિવાગ્નિ કહે છે; તેમાં સળગેલું ભસ્મ શિવાગ્નિભસ્મ કહેવાય છે. પહેલાં કપિલ ગાયનું ગોળ કે માત્ર ગાયનું ગોળ વાપરવું.

શમ્યસ્વત્થપલાશાન્વાવટારમ્વધબિલ્વકાન્ શિવાગ્નિનાદહેચ્છુદ્ધંતદ્વૈભસ્મ શિવાગ્નિજમ્

શમી, અશ્વત્થ, પળાશ, ઔદુંબર, વટ, બિલ્વ અને આવા વૃક્ષોની લાકડીઓ શિવના પવિત્ર અગ્નિમાં દહન કરીને, શુદ્ધ કરીને જે ભસ્મ બને છે, તેને શિવાગ્નિથી ઉત્પન્ન થયેલું ભસ્મ કહેવામાં આવે છે.

દર્ભાગ્નૌ વાદહેત્કાષ્ઠંશિવમંત્રંસમુચ્ચરન્ સમ્યક્સંશોધ્યવસ્ત્રેણનવકુંભેનિધાપયેત્

અથવા, દર્ભા ઘાસ કે અન્ય યોગ્ય લાકડું અગ્નિમાં શિવમંત્રનો જાપ કરતાં દહન કરવું, પછી તેને સ્વચ્છ કપડાથી સારી રીતે શુદ્ધ કરીને, તાજા ભસ્મને નવા વાસણમાં રાખવું.

દીપ્ત્યર્થં તત્તુ સંગ્રાહ્યં મન્યતે પૂજ્યતેપિ ચ ભસ્મશબ્દાર્થ એવં હિ શિવઃપૂર્વંતથા ઽકરોત્

તેજ માટે એ ભસ્મ એકત્ર કરવું અને પૂજ્ય માનવું જોઈએ; 'ભસ્મ' શબ્દનો અર્થ પણ એ જ છે, કેમ કે શિવે પણ પહેલા આવું જ કર્યું હતું.

યથાસ્વવિષયેરાજાસારંગૃહ્ણાતિયત્કરમ્ યથામનુષ્યાઃસસ્યાદીન્દગ્ધ્વાસારંભજંતિવૈ

જેમ રાજા પોતાના રાજ્યમાં જે ઉપયોગી હોય તે સાર લઈ લે છે, તેમ માનવોએ અનાજ વગેરે દહન કરીને તેમાંનું શ્રેષ્ઠ સાર ગ્રહણ કરે છે.

યથાહિજાઠરાગ્નિશ્ચભક્ષ્યાદીન્વિવિધાન્બહૂન્ દગ્ધ્વાસારતરંસારાત્સ્વદેહંપરિપુષ્યતિ

જેમ પેટની અગ્નિ અનેક પ્રકારના ખોરાક ભસ્મ કરી તેમાંનું ઉત્તમ સાર લઈને શરીરને પોષે છે,

તથાપ્રપઞ્ચકર્તાપિસશિવઃપરમેશ્વરઃ સ્વાધિષ્ઠેયપ્રપઞ્ચસ્યદગ્ધ્વાસારંગૃહીતવાન્

એ જ રીતે, જગતના સર્જનહાર પરમેશ્વર શિવે પોતાના અધિકાર હેઠળ સમગ્ર જગતને દહન કરીને તેમાંનું શ્રેષ્ઠ સાર ગ્રહણ કર્યું છે.

દગ્ધ્વાપ્રપઞ્ચંતદ્ભસ્મસ્વાત્મન્યારોપયચ્છિવઃ ઉદ્ધૂલનેનવ્યાજેન જગત્સારં ગૃહીતવાન્

શિવે સમગ્ર જગતને દહન કરીને એ ભસ્મ પોતે પર ધારણ કર્યું; ઉદ્ધૂળનના બહાને, તેણે જગતનું સાર ગ્રહણ કર્યું.

સ્વરત્નંસ્થાપયામાસ સ્વકીયેહિશરીરકે કેશમાકાશસારેણવાયુસારેણવૈમુખમ્

શિવે પોતાનું રત્નરૂપ સાર પોતાના શરીરમાં સ્થાપ્યું: પોતાના વાળમાં આકાશનું સાર, મુખમાં વાયુનું સાર, અને દુનિયા તરફથી મુખ ફેરવ્યું.

હૃદયંચાગ્નિસારેણત્વપાંસારેણવૈકટિમ્ જાનુચાવનિસારેણતદ્વત્સર્વં તદંગકમ્

હૃદયમાં અગ્નિનું સાર, ચામડીમાં પૃથ્વીનું સાર, ઘૂંટણમાં જળનું સાર; એ જ રીતે, પોતાના બધા અંગોમાં પણ.

બ્રહ્મવિષ્ણ્વોશ્ચરુદ્રાણાંસારંચૈવત્રિપુંડ્રકમ્ તથાતિલકરૂપેણલલાટાન્તેમહેશ્વરઃ

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્રનું સાર એટલે ત્રિપુંડ્ર; એ જ રીતે, મહેશ્વર પોતાના કપાળ પર તિલકરૂપે તેને ધારણ કરે છે.