શિવપુરાણમ્

શિવજ્ઞાનિષુલક્ષેષુ ધ્યાનયુક્તો વિશિષ્યતે ધ્યાનયુક્તેષુ કોટિભ્યઃ સમાધિસ્થો વિશિષ્યતે

હજારો શિવજ્ઞાનીમાં, ધ્યાનમાં તલીન રહેનારો શ્રેષ્ઠ છે; કરોડો ધ્યાન કરનારાઓમાં, સમાધિમાં સ્થિત રહેનારો સર્વોપરી છે.

ઉત્તરોત્તર વૈ શિષ્ટ્યાત્પૂજાયામુત્તરોત્તરમ્ ફલંવૈશિષ્ટ્યરૂપઞ્ચદુર્વિજ્ઞેયંમનીષિભિઃ

પૂજામાં દરેક આગળનું પગથિયું પહેલા કરતા શ્રેષ્ઠ હોય છે; તેનું ફળ કેવું હોય છે તે વિદ્વાનો માટે પણ સમજવું મુશ્કેલ છે.

તસ્માદ્વૈશિવભક્તસ્યમહિમાનંવેત્તિકોનરઃ શિવશક્ત્યોઃ પૂજનં ચ શિવભક્તસ્ય પૂજનમ્

શિવભક્તની મહિમા કોણ જાણે? શિવ અને શક્તિની પૂજા, તથા શિવભક્તોનું સન્માન—

કુરુતેયોનરોભક્ત્યાસશિવઃ શિવમેધતે ય ઇમં પઠતે ઽધ્યાયમર્થવદ્વેદસંમતમ્

જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક આ બધું કરે છે, તે શિવમાં એકરૂપ થાય છે; અને જે આ અર્થસભર, વેદસંમતિ શાસ્ત્રને વાંચે અને અધ્યયન કરે છે—

શિવજ્ઞાનીભવેદ્વિપ્રઃશિવેન સહમોદતે શ્રાવયેચ્છિવભક્તાંશ્ચવિશેષજ્ઞો મનીશ્વરાઃ

એ બ્રાહ્મણ શિવજ્ઞાની બને છે, શિવ સાથે આનંદ પામે છે અને વિશેષ જ્ઞાનવાન બનીને શિવભક્તોને ઉપદેશ આપવો જોઈએ.

શિવપ્રસાદશિદ્ધિઃ સ્યાચ્છિવસ્યકૃપયા બુધાઃ

શિવની કૃપાથી જ શિવપ્રસાદ પ્રાપ્ત થાય છે, હે વિદ્વાનો.

બંધમોક્ષસ્વરૂપં હિ બ્રૂહિ સર્વાર્થવિત્તમ બંધમોક્ષંતથોપાયંવક્ષ્યે ઽહંશૃણુતાદરાત્

હે સર્વ અર્થના જાણકાર, બંધન અને મુક્તિનું સ્વરૂપ કહો. હવે હું બંધન, મુક્તિ અને તેનું સાધન સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

પ્રકૃત્યાદ્યષ્ટબંધેનબદ્ધોજીવઃ સ ઉચ્યતે પ્રકૃત્યાદ્યષ્ટબંધેનનિર્મુક્તોમુક્ત ઉચ્યતે

પ્રકૃતિથી શરૂ થતા આઠ પ્રકારના બંધનથી બંધાયેલ જીવને બંધાયેલ કહેવાય છે; અને એમાંથી મુક્ત થયેલો જીવ મુક્ત કહેવાય છે.

પ્રકૃત્યાદિવશીકારોમોક્ષ ઇત્યુચ્યતેસ્વતઃ બદ્ધજીવસ્તુનિર્મુક્તોમુક્તજીવઃ સ કથ્યતે

પ્રકૃતિ અને અન્ય તત્વોના વશમાં રહેવું બંધન કહેવાય છે; અને એમાંથી મુક્ત થવું મુક્તિ કહેવાય છે. જે જીવ બંધાયેલ છે તે બંધાયેલ કહેવાય છે, અને જે મુક્ત છે તે મુક્ત કહેવાય છે.

પ્રકૃત્યગ્રેતતોબુદ્ધિરહંકારોગુણાત્મકઃ પઞ્ચતન્માત્રમિત્યેતેપ્રકૃત્યાદ્યષ્ટકંવિદુઃ

પ્રકૃતિ, બુદ્ધિ, ગુણોથી બનેલો અહંકાર અને પાંચ સુક્ષ્મ તત્વ—આ બધાને પ્રકૃતિથી શરૂ થતા આઠ ગણાય છે.

પ્રકૃટ્યાદ્યષ્ટજોદેહોદેહજંકર્મ ઉચ્યતે પુનશ્ચકર્મજોદેહોજન્મકર્મપુનઃપુનઃ

પ્રકૃતિથી ઊપજેલો શરીર કર્મથી જન્મે છે; અને ફરીથી કર્મથી ઊપજેલો શરીર જન્મ અને કર્મને વારંવાર લાવે છે.

શરીરંત્રિવિધંજ્ઞેયંસ્થૂલંસૂક્ષ્મંચકારણમ્ સ્થૂલંવ્યાપારદંપ્રોક્તંસૂક્ષ્મમિંદ્રિયભોગદમ્

શરીરને ત્રણ પ્રકારનું જાણવું: સ્થૂળ, સુક્ષ્મ અને કારણ. સ્થૂળ શરીર કર્મ કરવા માટે છે; સુક્ષ્મ શરીર ઇન્દ્રિયોના આનંદ માટે છે.

કારણંત્વાત્મભોગાર્થંજીવકર્માનુરૂપતઃ સુખં દુઃખં પુણ્યપાપૈઃ કર્મભિઃ ફલમશ્નુતે

કારણ શરીર આત્માના અનુભવ માટે છે, જે જીવના કર્મ પ્રમાણે મળે છે. પુણ્ય અને પાપના કર્મથી સુખ-દુઃખનું ફળ મળે છે.

તસ્માદ્ધિકર્મરજ્જ્વા હિ બદ્ધો જીવઃ પુનઃ પુનઃ શરીરત્રયકર્મભ્યાં ચક્રવદ્ભ્રામ્યતે સદા

આથી, જીવ કર્મની દોરીથી વારંવાર બંધાય છે અને ત્રણેય શરીરના કર્મથી ચક્રની જેમ સતત ફેરવાય છે.

ચક્રભ્રમનિવૃત્યર્થં ચક્રકર્તારમીડયેત્ પ્રકૃત્યાદિ મહાચક્રં પ્રકૃતેઃ પરતઃ શિવઃ

ચક્રના ફેરવાવાને રોકવા માટે, ચક્રના કર્તાને પૂજવો જોઈએ; પ્રકૃતિથી શરૂ થતું મહાન ચક્ર એટલે શિવ, જે પ્રકૃતિથી પર છે.

ચક્રકર્તામહેશો હિ પ્રકૃતેઃ પરતોયતઃ પિબતિવાથવમતિજીવન્બાલોજલંયથા

ચક્રના સર્જનહાર મહાદેવ પ્રકૃતિથી પર છે; જેમ બાળક જાણે કે અજાણે પાણી પી લે છે, તેમ એ પણ કરે છે.

શિવસ્તથા પ્રકૃત્યાદિ વશીકૃત્યાધિતિષ્ઠતિ સર્વંવશીકૃતંયસ્માત્તસ્માચ્છિવ ઇતિ સ્મૃતઃ શિવ એવ હિ સર્વજ્ઞઃ પરિપૂર્ણશ્ચ નિઃસ્પૃહઃ

શિવ પ્રકૃતિ અને અન્ય બધાને વશ કરી સર્વેમાં વિરાજે છે; બધું એમના વશમાં હોવાથી એમને 'શિવ' કહેવાય છે. ખરેખર, શિવ જ સર્વજ્ઞ, પરિપૂર્ણ અને નિરાસક્ત છે.

સર્વજ્ઞતાતૃપ્તિરનાદિબોધઃ સ્વતંત્રતા નિત્યમલુપ્તશક્તિઃ અનંતશક્તિશ્ચમહેશ્વરસ્ય યન્માનસૈશ્વર્યમવૈતિ વેદઃ

સર્વજ્ઞતા, તૃપ્તિ, અનાદિ જ્ઞાન, શાશ્વત સ્વતંત્રતા, અવિરત શક્તિ અને અનંત શક્તિ—આ બધું મહાદેવનું મનનું રાજ છે, જેને વેદે માન્યું છે.

અતઃ શિવપ્રસાદેન પ્રકૃત્યાદિવશંભવેત્ શિવપ્રસાદલાભાર્થં શિવમેવપ્રપૂજયતેત્

અત્યારે શિવની કૃપાથી માણસ પ્રકૃતિના બાંધનમાંથી મુક્ત થઈ શકે છે; શિવની કૃપા મેળવવા માટે માત્ર શિવની જ પૂજા કરવી જોઈએ.

નિઃસ્પૃહસ્ય ચ પૂર્ણસ્યતસ્ય પૂજાકથં ભવેત્ શિવોદ્દેશકૃતં કર્મ પ્રસાદજનકં ભવેત્

જે શિવ નિરાસક્ત અને પૂર્ણ છે, એની પૂજા કેવી રીતે શક્ય છે? પણ શિવના નામે કરેલું કર્મ કૃપાનું કારણ બને છે.

લિંગેબેરેભક્તજનેશિવમુદ્દિશ્યપૂજયેત્ કાયેનમનસાવાચાધનેનાપિપ્રપૂજયેત્

લિંગ કે અન્ય રૂપમાં, ભક્તિપૂર્વક, શરીર, મન, વાણી અને ધનથી પણ શિવની પૂજા કરવી જોઈએ.

પુજયા તુ મહેશો હિ પ્રકૃતેઃ પરમઃ શિવઃ પ્રસાદંકુરુતેસત્યંપૂજકસ્યવિશેષતઃ

પૂજાથી પ્રકૃતિથી પરમ શિવ સાચે જ કૃપા કરે છે—વિશેષ કરીને પૂજક પર.

શિવપ્રસાદાત્કર્માદ્યંક્રમેણસ્વવશંભવેત્ કર્મારભ્યપ્રકૃત્યંતંયદાસર્વં વશંભવેત્

શિવની કૃપાથી કર્માદિ ક્રમશઃ પોતાના વશમાં આવે છે; જ્યારે કર્મથી લઈને પ્રકૃતિ સુધી બધું વશમાં થાય, ત્યારે બધું પોતાના ઇચ્છાથી ચાલે છે.

તદામુક્ત ઇતિપ્રોક્તઃસ્વાત્મારામોવિરાજતે પ્રસાદાત્પરમેશસ્યકર્મ દેહોયદાવશઃ

ત્યારે એ વ્યક્તિને 'મુક્ત' કહેવાય છે, જે પોતાના સ્વરૂપમાં આનંદ પામે છે; પરમેશ્વરની કૃપાથી, જ્યારે શરીર અને કર્મ વશમાં થાય, ત્યારે એ ઉજવાય છે.

તદાવૈશિવલોકેતુવાસઃસાલોક્યમુચ્યતે સામીપ્યંયાતિસાંબસ્યતન્માત્રેચવશંગતે

ત્યારે શિવલોકમાં નિવાસ 'સાલોક્ય' કહેવાય છે; શંભુની નજીકતા 'સામીપ્ય' કહેવાય છે અને માત્ર એમના વશમાં થવાથી એમની સ્થિતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

તદાતુશિવસાયુજ્યમાયુધાદ્યૈઃ ક્રિયાદિભિઃ મહાપ્રસાદલાભેચબુદ્ધિશ્ચાપિવશાભવેત્

ત્યારે શિવસાયુજ્ય શસ્ત્રાદિ ક્રિયાઓથી પ્રાપ્ત થાય છે; મહાકૃપા પ્રાપ્ત થતાં બુદ્ધિ પણ વશમાં થઈ જાય છે.

બુદ્ધિસ્તુકાર્યંપ્રકૃતેસ્તત્સૃષ્ટિરિતિકથ્યતે પુનર્મહાપ્રસાદેનપ્રકૃતિર્વશમેષ્યતિ

બુદ્ધિ, જે કર્મનું કારણ છે, તે પ્રકૃતિની રચના કહેવાય છે; પણ મહાકૃપાથી ફરીથી પ્રકૃતિ પણ વશમાં આવી જાય છે.

શિવસ્યમાનસૈશ્વર્યંતદા ઽયત્નંભવિષ્યતિ સાર્વજ્ઞાદ્યંશિવૈશ્વર્યંલબ્ધ્વાસ્વાત્મનિ રાજતે

ત્યારે શિવનું મનનું રાજ સુખથી પ્રાપ્ત થાય છે; શિવની સર્વજ્ઞતા અને અન્ય ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરીને માણસ પોતાના સ્વરૂપમાં તેજસ્વી થાય છે.

તત્સાયુજ્યમિતિપ્રાહુર્વેદાગમપરાયણાઃ એવંક્રમેણમુક્તિઃસ્યાલ્લિંગાદૌપૂજયાસ્વતઃ

આ સાયુજ્ય એવા લોકો કહે છે, જે વેદ અને આગમમાં શ્રદ્ધા રાખે છે; આવું ક્રમશઃ પ્રાપ્ત થાય છે. લિંગાદિ પૂજાથી મુક્તિ મળે છે.