શિવપુરાણમ્

કોટિરુદ્રં ત્રિગુણિતમેકાદશસહસ્રકમ્ સહસ્રકોટિરુદ્રાખ્યમુદિતં ગ્રંથસંખ્યયા

કોટિરૂદ્ર એ અગિયાર હજારના ત્રણ ગણ છે; અને સહસ્રકોટિરૂદ્ર નામે જે ઓળખાય છે, તે ગ્રંથ સંખ્યાથી હજાર ગણે દસ કરોડ રુદ્ર જેટલું છે.

વાયવીયં ખાબ્ધિશતં ઘર્મં રવિસહસ્રકમ્ તદેવં લક્ષસંખ્યાકં શૈવસંખ્યાવિભેદતઃ

વાયવીય એ દરિયાની એકસો ગણ છે; ઘર્મ એ સૂર્યની હજાર ગણ છે; આમ શૈવ ગણતરી પ્રમાણે એ બધાની સંખ્યા લાખ જેટલી થાય છે.

વ્યાસેન તત્તુ સંક્ષિપ્તં ચતુર્વિંશત્સહસ્રકમ્ શૈવં તત્ર ચતુર્થં વૈ પુરાણં સપ્તસંહિતમ્

પણ વ્યાસજી એ બધું સંક્ષિપ્ત કરીને ચોવીસ હજાર કર્યું; તેમાં શૈવ પુરાણ ચોથું છે અને તેમાં સાત સંહિતાઓ છે.

શિવે સંકલ્પિતં પૂર્વં પુરાણં ગ્રન્થસંખ્યયા શતકોટિપ્રમાણં હિ પુરા સૃષ્ટૌ સુવિસ્મૃતમ્

પૂર્વે, શિવજી એ જે પુરાણ રચ્યું હતું, તે ગ્રંથ સંખ્યાથી શતકોટિ જેટલું વિશાળ હતું, પણ સર્જનના આરંભે એ ઘણું ભૂલાઈ ગયું.

વ્યસ્તેષ્ટાદશધા ચૈવ પુરાણે દ્વાપરાદિષુ ચતુર્લક્ષેણ સંક્ષિપ્તે કૃતે દ્વૈપાયનાદિભિઃ

દ્વાપર અને બીજા યુગોમાં એ પુરાણો અઢાર ભાગે વહેંચાયા અને દ્વૈપાયનાદિ ઋષિઓએ એ ચાર લાખ સુધી સંક્ષિપ્ત કર્યા.

પ્રોક્તં શિવપુરાણં હિ ચતુર્વિંશત્સહસ્રકમ્ શ્લોકાનાં સંખ્યયા સપ્તસંહિતં બ્રહ્મસંમિતમ્

શિવપુરાણ ચોવીસ હજાર શ્લોકોનું છે, તેમાં સાત સંહિતાઓ છે અને એ બ્રહ્મા જેટલું મહાન માનવામાં આવે છે.

વિદ્યેશ્વરાખ્યા તત્રાદ્યા રૌદ્રી જ્ઞેયા દ્વિતીયિકા તૃતીયા શતરુદ્રાખ્યા કોટિરુદ્રા ચતુર્થિકા

તેમાં પ્રથમ સંહિતા વિદ્યેશ્વર કહેવાય છે, બીજી રૌદ્રી કહેવાય છે, ત્રીજી શતરુદ્ર છે અને ચોથી કોટિરૂદ્ર કહેવાય છે.

પઞ્ચમી ચૈવ મૌમાખ્યા ષષ્ઠી કૈલાસસંજ્ઞિકા સપ્તમી વાયવીયાખ્યા સપ્તૈવં સંહિતામતાઃ

પાંચમી ઉમા નામે ઓળખાય છે, છઠ્ઠી કૈલાસ કહેવાય છે અને સાતમી વાયવીય કહેવાય છે; આમ સાત સંહિતાઓ સ્વીકારાયેલી છે.

સસપ્તસંહિતં દિવ્યં પુરાણં શિવસંજ્ઞકમ્ વરીવર્તિ બ્રહ્મતુલ્યં સર્વોપરિ ગતિપ્રદમ્

આ સાત સંહિતાવાળું દિવ્ય શિવપુરાણ સર્વોત્તમ છે, તે બ્રહ્મા જેટલું મહાન છે અને સર્વથી ઊંચું મુક્તિદાયક છે.

એતચ્છિવપુરાણં હિ સપ્તસંહિતમાદરાત્ પરિપૂર્ણં પઠેદ્યસ્તુ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

જે કોઈ આ સાત સંહિતાવાળું શિવપુરાણ શ્રદ્ધાપૂર્વક સંપૂર્ણ રીતે વાંચે છે, તે જીવતો મુક્ત કહેવાય છે.

શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણેતિહાસાગમશતાનિ ચ એતચ્છિવપુરાણસ્ય નાર્હંત્યલ્પાં કલામપિ

શ્રુતિ, સ્મૃતિ, પુરાણ, ઇતિહાસ અને આગમના સૈંકડો ગ્રંથો પણ આ શિવપુરાણની એક નાની કલાને પણ પહોંચી શકે નહીં.

શૈવં પુરાણમમલં શિવકીર્તિતં તદ્વ્યાસેન શૈવપ્રવણેન ન સંગૃહીતમ્ સંક્ષેપતઃ સકલજીવગુણોપકારે તાપત્રયઘ્નમતુલં શિવદં સતાં હિ

આ અમલ શૈવ પુરાણ, જે શિવજીએ વખાણ્યું છે, તે શૈવપ્રવણ વ્યાસે સંક્ષિપ્ત રૂપે સંકલિત કર્યું નથી; એ સર્વ જીવોના કલ્યાણ માટે અનન્ય છે, ત્રિવિધ દુઃખનો નાશક અને સજ્જનોને શુભ ફળ આપનાર છે.

વિકૈતવો ધર્મ ઇહ પ્રગીતો વેદાંતવિજ્ઞાનમયઃ પ્રધાનઃ અમત્સરાંતર્બુધવેદ્યવસ્તુ સત્કૢપ્તમત્રૈવ ત્રિવર્ગયુક્તમ્

અહીં ધર્મ કપટ વિના ઉપદેશાય છે, મુખ્યત્વે વેદાંતજ્ઞાનથી ભરપૂર છે; જે વિદ્વાન મનુષ્યોમાં ઈર્ષ્યા નથી, તેઓએ જાણવાનું છે, અહીં યોગ્ય રીતે સ્થાપિત છે અને ત્રણ પુરુષાર્થથી યુક્ત છે.

શૈવં પુરાણતિલકં ખલુ સત્પુરાણં વેદાંતવેદવિલસત્પરવસ્તુગીતમ્ યો વૈ પઠેચ્ચ શૃણુયાત્પરમાદરેણ શંભુપ્રિયઃ સ હિ લભેત્પરમાં ગતિં વૈ

શૈવ પુરાણ એ પુરાણોમાં શ્રેષ્ઠ છે, તે વેદાંતજ્ઞાનથી તેજસ્વી છે અને પરમ તત્ત્વનું ગાન કરે છે; જે કોઈ શ્રદ્ધાથી તેને વાંચે કે સાંભળે છે, તે શંભુને પ્રિય બને છે અને પરમ ગતિ પામે છે.

ઇત્યાકર્ણ્ય વચઃ સૌતં પ્રોચુસ્તે પરમર્ષયઃ વેદાંતસારસર્વસ્વં પુરાણં શ્રાવયાદ્ભુતમ્

આ રીતે સૌતના વચન સાંભળીને મહાન ઋષિઓએ કહ્યું: 'હે સૌત, અમને એ અદ્ભુત પુરાણ સંભળાવો, જે વેદાંતનું સાર અને સર્વસ્વ છે.'

ઇતિ શ્રુત્વા મુનીનાં સ વચનં સુપ્રહર્ષિતઃ સંસ્મરઞ્છંકરં સૂતઃ પ્રોવાચ મુનિસત્તમાન્

ઋષિઓના એ વચન સાંભળીને, સૌતજી અત્યંત આનંદિત થયા, શંકરજીનું સ્મરણ કરીને, શ્રેષ્ઠ ઋષિઓને કહ્યું.

શૃણ્વંતુ ઋષયઃ સર્વે સ્મૃત્વા શિવમનામયમ્ પુરાણપ્રવણં શૈવં પુરાણં વેદસારજમ્

તમામ ઋષિઓ, શિવજીનું સ્મરણ કરીને, આ શૈવ પુરાણ સાંભળો, જે પુરાણપ્રવાહને અનુસરે છે અને વેદનું સાર છે.

યત્ર ગીતં ત્રિકં પ્રીત્યા ભક્તિજ્ઞાનવિરાગકમ્

જે સ્થળે પ્રેમથી ત્રણ પ્રકારનું ગીત ગવાય છે, જ્યાંથી ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

વેદાંતવેદ્યં સદ્વસ્તુ વિશેષેણ પ્રવર્ણિતમ્

વેદાંતથી જાણી શકાય એવી સચ્ચાઈ અહીં વિશેષ રીતે વર્ણવાઈ છે.

શૃણ્વંતુ ઋષયઃ સર્વે પુરાણં વેદસારજમ્ પુરા કાલેન મહતા કલ્પે ઽતીતે પુનઃપુનઃ

બધા ઋષિઓએ સાંભળવું જોઈએ એવું પુરાણ, જે વેદનો સાર છે, પ્રાચીન સમયમાં અને અનેક પૂર્વ કાલ્પિક યુગોમાં વારંવાર જણાવાયું છે.

અસ્મિન્નુપસ્થિતે કલ્પે પ્રવૃત્તે સૃષ્ટિકર્મણિ મુનીનાં ષટ્કુલીનાનાં બ્રુવતામિતરેતરમ્

આ વર્તમાન કલ્પમાં, જ્યારે સર્જનનું કાર્ય શરૂ થયું, ત્યારે છ કુળના મુનિઓએ પરસ્પર વાતચીત કરી.

ઇદં પરમિદં નેતિ વિવાદઃ સુમહાનભૂત્ તે ઽભિજગ્મુર્વિધાતારં બ્રહ્માણં પ્રષ્ટુમવ્યયમ્

તેમણે 'આ સર્વોચ્ચ છે, આ નથી' એમ મોટો વિવાદ કર્યો અને પછી અવિનાશી બ્રહ્માને, સર્જનહારને પૂછવા ગયા.

વાગ્ભિર્વિનયગર્ભાભિઃ સર્વે પ્રાંજલયો ઽબ્રુવન્ ત્વં હિ સર્વજગદ્ધાતા સર્વકારણકારણમ્

બધા ઋષિઓએ વિનમ્ર વાણીથી, હાથ જોડીને કહ્યું: 'તમે જ બધા જગતના સર્જનહાર અને સર્વ કારણોના કારણ છો.'

કઃ પુમાન્સર્વતત્ત્વેભ્યઃ પુરાણઃ પરતઃ પરઃ યતો વાચો નિવર્તંતે અપ્રાપ્ય મનસા સહ

બધા તત્ત્વોથી પર, સર્વોચ્ચ અને પ્રાચીન એવા પુરુષ કોણ છે, જેને સુધી વાણી અને મન પણ પહોંચી શકતા નથી?

યસ્માત્સર્વમિદં બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેંદ્રપૂર્વકમ્ સહભૂતેંદ્રિયૈઃ સર્વૈઃ પ્રથમં સંપ્રસૂયતે

જ્યાંથી બધું ઉત્પન્ન થાય છે—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, ઇન્દ્ર અને બધા ઇન્દ્રિયો—પ્રથમ એમાંથી જ પ્રગટ થાય છે.

એષ દેવો મહાદેવઃ સર્વજ્ઞો જગદીશ્વરઃ અયં તુ પરયા ભક્ત્યા દૃશ્યતે ના ઽન્યથા ક્વચિત્

આ દેવ મહાદેવ છે, સર્વજ્ઞ છે, જગતના સ્વામી છે; એ માત્ર પરમ ભક્તિથી જ દેખાય છે, બીજું કોઈ ઉપાય નથી.

રુદ્રો હરિર્હરશ્ચૈવ તથાન્યે ચ સુરેશ્વરાઃ ભક્ત્યા પરમયા તસ્ય નિત્યં દર્શનકાંક્ષિણઃ

રુદ્ર, હરિ, હર અને અન્ય દેવતાઓના સ્વામી પણ હંમેશા પરમ ભક્તિથી તેમના દર્શન માટે આતુર રહે છે.

બહુનાત્ર કિમુક્તેન શિવે ભક્ત્યા વિમુચ્યતે પ્રસાદાદ્દેવતાભક્તિઃ પ્રસાદો ભક્તિસંભવઃ યથેહાંકુરતો બીજં બીજતો વા યથાંકુરઃ

આથી વધુ શું કહેવું? શિવની ભક્તિથી મુક્તિ મળે છે; કૃપાથી દેવતાઓની ભક્તિ થાય છે અને કૃપા પણ ભક્તિથી જ મળે છે, જેમ બીજમાંથી અંકુર અને અંકુરથી બીજ થાય છે.

તસ્માદીશપ્રસાદાર્થં યૂયં ગત્વા ભુવં દ્વિજાઃ દીર્ઘસત્રં સમાકૃધ્વં યૂયં વર્ષસહસ્રકમ્

આથી, ઈશ્વરની કૃપા માટે, હે દ્વિજો, તમે પૃથ્વી પર જઈને હજાર વર્ષ સુધી લાંબું યજ્ઞ કરો.