શિવપુરાણમ્

તદર્વાક્છક્તિલોકા હિ શતં વૈ દ્વાદશાધિકમ્

નીચે શક્તિના લોક છે, જેની સંખ્યા એકસો બાર છે.

તદર્વાગ્બિંદુરૂપં હિ નાદરૂપં તદુત્તરમ્ તદર્વાક્કર્મલોકસ્તુ તદૂર્ધ્વં જ્ઞાનલોકકઃ

નીચે બિંદુરૂપ છે અને ઉપર નાદરૂપ છે; નીચે કર્મનો લોક છે અને ઉપર જ્ઞાનનો લોક છે.

નમસ્કારસ્તદૂર્ધ્વંહિમદાહંકારનાશનઃ જનિજંતિરોધાનંનાનિષિદ્ધ્યાતતે ઇતિ

ઉપર નમસ્કારથી અહંકાર નાશ પામે છે; ત્યાં જન્મથી થયેલું આવરણ રોકવાનું નથી.

જ્ઞાનશબ્દાર્થ એવં હિ તિરોધાનનિવારણાત્ તદર્વાક્પરિવર્તંતેહ્યાધિભૌતિકપૂજકાઃ

જ્ઞાન શબ્દનો અર્થ એ છે કે આવરણ દૂર થાય છે; અને જે લોકો પદાર્થોની પૂજા કરે છે, તેઓ નીચેના ચક્રમાં ફરે છે.

આધ્યાત્મિકાર્ચકા એવ તદૂર્ધ્વંસંપ્રયાંતિવૈ તાવદ્વૈવેદિભાગંતન્મહાલોકાત્મલિંગકે

જે લોકો આત્માની પૂજા કરે છે, તેઓ એ સ્થાને ઉપર ચઢે છે, જ્યાં મહાલોકમાં લિંગનું અખંડ સ્વરૂપ છે.

પ્રકૃત્યાદ્યષ્ટબંધોપિવેદ્યંતેસંપ્રતિષ્ઠતઃ એવમેતાદૃશંજ્ઞેયંસર્વંલૌકિકવૈદિકમ્

પ્રકૃતિથી શરૂ થતા આઠ બંધો ત્યાં સ્થિર છે; એ રીતે સર્વ લોકિક અને વૈદિક વિષયોને સમજવા જોઈએ.

અધર્મમહિષારૂઢંકાલચક્રંતરંતિતે સત્યાદિધર્મયુક્તાયેશિવપૂજાપરાશ્ચયે

અધર્મના મહિષ પર સવાર કાળનું ચક્ર ફરતું રહે છે; પણ સત્ય અને અન્ય ધર્મોથી યુક્ત, શિવપૂજામાં તત્પર લોકો અલગ છે.

તદૂર્ધ્વંવૃષભોધર્મોબ્રહ્મચર્યસ્વરૂપધૃક્ સત્યાદિપાદયુક્તસ્તુશિવલોકાગ્રતઃસ્થિતઃ

એ સ્થાને ઉપર ધર્મ, વૃષભ સ્વરૂપે, બ્રહ્મચર્યને ધારણ કરીને, સત્ય અને અન્ય ગુણોથી યુક્ત, શિવલોકના આગલા ભાગે ઊભો છે.

ક્ષમાશૃઙ્ગઃ શમશ્રોત્રો વેદધ્વનિવિભૂષિતઃ આસ્તિક્યચક્ષુર્નિશ્વાસગુરુબુદ્ધિમના વૃષઃ

વૃષભનું શૃંગ ક્ષમા છે, કાન શમ છે, તે વેદના ધ્વનિથી શોભાયમાન છે; આંખોમાં શ્રદ્ધા છે, શ્વાસ ગુરુ છે અને મનમાં બુદ્ધિ છે.

ક્રિયાદિવૃષભા જ્ઞેયાઃ કારણાદિષુ સર્વદા તં ક્રિયાવૃષભં ધર્મં કાલાતીતોધિતિષ્ઠતિ

ક્રિયા વગેરેથી શરૂ થતા વૃષભો હંમેશા કારણોમાં સમજવા યોગ્ય છે; એ ક્રિયાવૃષભ ધર્મ કાળથી પર ઊભો છે.

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનાં સ્વસ્વાયુર્દિનમુચ્યતે

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશના પોતાના-પોતાના જીવનનો એક દિવસ કહેવાય છે.

પુનઃ કારણસત્યાંતાઃ કારણબ્રહ્મણસ્તથા ગંધાદિભ્યસ્તુ ભૂતેભ્યસ્તદૂર્ધ્વં નિર્મિતાઃ સદા

ફરીથી, જે કારણના અંતે પહોંચે છે, તેઓ કારણ-બ્રહ્મા છે; સુગંધ વગેરે ભૂતોની ઉપર હંમેશા તેઓ સર્જાય છે.

સૂક્ષ્મગંધસ્વરૂપાહિસ્થિતાલોકાશ્ચતુર્દશ પુનઃ કારણવિષ્ણોર્વૈસ્થિતા લોકાશ્ચતુર્દશ

ત્યાં સ્થિત ચૌદ લોક સુક્ષ્મ સુગંધરૂપ છે; અને ફરીથી, ચૌદ લોક કારણ-વિષ્ણુમાં સ્થિત છે.

પુનઃકારણરુદ્રસ્યલોકાષ્ટાવિંશકા મતાઃ પુનશ્ચકારણેશસ્યષટ્પઞ્ચાશત્તદૂર્ધ્વગાઃ

કારણરૂપ રુદ્રના લોકો અઠ્ઠાવીસ ગણાય છે; અને એથી ઉપર કારણ સ્વામીના છપન લોકો છે.

તતઃ પરંબ્રહ્મચર્યલોકાખ્યં શિવસંમતમ્ તત્રૈવજ્ઞાનકૈલાસેપઞ્ચાવરણસંયુતે

પછી, શિવજીને પ્રિય એવા બ્રહ્મચર્ય નામના લોક છે, જે જ્ઞાન કૈલાસમાં પાંચ આવરણ સાથે સ્થિત છે.

પઞ્ચમંડલસંયુક્તંપઞ્ચબ્રહ્મકલાન્વિતમ્ આદિશક્તિસમાયુક્તમાદિલિંગંતુતત્રવૈ

એમાં પાંચ મંડળો જોડાયેલા છે, પાંચ બ્રહ્મ શક્તિઓથી યુક્ત છે, અને મૂળ શક્તિ સાથે એક થયેલું છે; ત્યાં મૂળ લિંગ પણ છે.

શિવાલયમિદંપ્રોક્તંશિવસ્યપરમાત્મનઃ પરશક્ત્યાસમાયુક્તસ્તત્રૈવપરમેશ્વરઃ

આ સ્થાનને શિવજી, પરમાત્માનું ઘર કહેવામાં આવ્યું છે; એ જ જગ્યાએ પરમેશ્વર પરા શક્તિ સાથે વસે છે.

સૃષ્ટિઃ સ્થિતિશ્ચસંહારસ્તિરોભાવોપ્યનુગ્રહઃ પઞ્ચકૃત્યપ્રવીણો ઽસૌસચ્ચિદાનંદવિગ્રહઃ

સૃષ્ટિ, સ્થિતિ, સંહાર, તિરોભાવ અને અનુક્રહ—આ પાંચ કાર્યોમાં તે નિપુણ છે; તેનું સ્વરૂપ સચ્ચિદાનંદ છે.

ધ્યાનધર્મઃ સદાયસ્યસદાનુગ્રહતત્પરઃ સમાધ્યાસનમાસીનઃ સ્વાત્મારામોવિરાજતે

એનું સ્વભાવ ધ્યાન અને ધર્મ છે, અને હંમેશા અનુક્રહ આપવા તત્પર રહે છે; સમાધિમાં બેઠો, પોતાના આત્મામાં આનંદ પામતો તેજસ્વી લાગે છે.

તસ્યસંદર્શનંસાંધ્યંકર્મધ્યાનાદિભિઃ ક્રમાત્ નિત્યાદિકર્મયજનાચ્છિવકર્મમતિર્ભવેત્

એના દર્શન સંધ્યાદિ કર્મો, ધ્યાન વગેરે દ્વારા ક્રમશઃ મળે છે; દૈનિક અને અન્ય વિધિપૂર્વકના કર્મો કરીને મન શિવના કાર્યોમાં લાગણું થાય છે.

ક્રિયાદિશિવકર્મભ્યઃ શિવજ્ઞાનંપ્રસાધયેત્ તદ્દર્શનગતાઃસર્વેમુક્તા એવ નસંશયઃ

વિધિ અને અન્ય શિવકર્મોથી શિવજ્ઞાન મેળવવું જોઈએ; જે એ દર્શન પામે છે, તેઓ નિશ્ચયે મુક્ત થાય છે.

મુક્તિરાત્મસ્વરૂપેણસ્વાત્મારામત્વમેવહિ ક્રિયાતપોજપજ્ઞાનધ્યાનધર્મેષુસુસ્થિતઃ

મુક્તિ એ પોતાના સ્વરૂપમાં, પોતાના આત્મામાં આનંદ પામવું છે; વિધિ, તપ, જપ, જ્ઞાન અને ધ્યાનમાં સ્થિર રહેવું એ જ મુક્તિ છે.

શિવસ્યદર્શનંલબ્ધાસ્વાત્મારામત્વમેવહિ યથારવિઃસ્વકિરણાદશુદ્ધિમપનેષ્યતિ

શિવનું દર્શન મળ્યા પછી, મનુષ્ય પોતાના આત્મામાં સાચો આનંદ પામે છે, જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણોથી અશુદ્ધિ દૂર કરે છે.

કૃપાવિચક્ષણઃશંભુરજ્ઞાનમપનેષ્યતિ અજ્ઞાનવિનિવૃત્તૌતુશિવજ્ઞાનંપ્રવર્તતે

કૃપાળુ શંભુ અજ્ઞાનને દૂર કરે છે; અને જયારે અજ્ઞાન નાશ પામે છે, ત્યારે શિવજ્ઞાન પ્રગટે છે.

શિવજ્ઞાનાત્સ્વસ્વરૂપમાત્મારામત્વમેષ્યતિ આત્મારામત્વસંસિદ્ધૌકૃતકૃત્યોભવેન્નરઃ

શિવજ્ઞાનથી પોતાનું સાચું સ્વરૂપ અને આત્મામાં આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે; આત્મામાં પૂર્ણ આનંદ પામીને મનુષ્ય સર્વ કાર્ય પૂર્ણ કરનાર બને છે.

પુનશ્ચશતલક્ષેણબ્રહ્મણઃપદમાપ્નુયાત્ પુનશ્ચશતલક્ષેણવિષ્ણોઃપદમવાપ્નુયાત્

પછી ફરી, લાખ જન્મ પછી બ્રહ્માનું સ્થાન મળે છે; અને ફરી લાખ જન્મ પછી વિષ્ણુનું સ્થાન મળે છે.

પુનશ્ચશતલક્ષેણરુદ્રસ્યપદમાપ્નુયાત્ પુનશ્ચ શતલક્ષેણ ઐશ્વર્યં પદમાપ્નુયાત્

પછી ફરી, લાખ જન્મ પછી રુદ્રનું સ્થાન મળે છે; અને ફરી લાખ જન્મ પછી ઐશ્વર્યનું સ્થાન મળે છે.

પુનશ્ચૈવંવિધેનૈવ જપેન સુસમાહિતઃ શિવલોકાદિભૂતં હિ કાલચક્રમવાપ્નુયાત્

આ જ રીતે, એકાગ્ર ચિત્તથી જપ કરવાથી, શિવલોક અને અન્ય લોકનું મૂળ એવા કાળચક્રને પ્રાપ્ત થાય છે.

કાલચક્રંપઞ્ચચક્રમેકૈકેનક્રમોત્તરે સૃષ્ટિમોહૌબ્રહ્મચક્રંભોગમોહૌતુવૈષ્ણવમ્

કાળચક્ર પાંચ પ્રકારનું છે, દરેક ક્રમશઃ આગળ વધે છે; સર્જનનું ચક્ર બ્રહ્માનું છે, ભોગનું ચક્ર વિષ્ણુનું છે.