શિવપુરાણમ્

તદર્વાક્કર્મભોગો હિ તદૂર્ધ્વંજ્ઞાનભોગકમ્ તદર્વાક્કર્મ માયાહિજ્ઞાનમાયા તદૂર્ધ્વકમ્

એની નીચે કર્મનો આનંદ છે; એથી ઉપર જ્ઞાનનો આનંદ છે. નીચે કર્મની માયા છે; ઉપર જ્ઞાનની માયા છે.

મા લક્ષ્મીઃ કર્મભોગોવૈયાતિમાયેતિકથ્યતે મા લક્ષ્મીર્જ્ઞાનભોગોવૈયાતિમાયેતિકથ્યતે

એની નીચે લક્ષ્મી કર્મનો આનંદ છે, જેને માયાનું પ્રમાણ કહે છે; ઉપર લક્ષ્મી જ્ઞાનનો આનંદ છે, જેને પણ માયાનું પ્રમાણ કહે છે.

તદૂર્ધ્વંનિત્યભોગોહિતદર્વાઙ્નશ્વરંવિદુઃ તદર્વાક્ચતિરોધાનંતદૂર્ધ્વંનતિરોધનમ્

એથી ઉપર શાશ્વત આનંદ છે; નીચે નાશવંત કહેવાય છે. નીચે ગુપ્તતા છે; ઉપર ગુપ્તતા નથી.

તદર્વાક્પાશબંધોહિતદૂર્ધ્વંનહિબંધનમ્ તદર્વાક્પરિવર્તંતેકામ્યકર્માનુસારિણઃ

એની નીચે બંધન છે; ઉપર બંધન નથી. નીચે કામ અને કર્મ અનુસાર ફરી ફરી જન્મ છે.

નિષ્કામકર્મભોગસ્તુતદૂર્ધ્વંપરિકીર્તિતઃ તદર્વાક્પરિવર્તંતેબિંદુપૂજાપરાયણાઃ

એથી ઉપર નિષ્કામ કર્મનો આનંદ કહેવાય છે; નીચે બિંદુપૂજામાં તત્પર રહેનાર માટે ફરી ફરી જન્મ છે.

તદૂર્ધ્વંહિવ્રજંત્યેવનિષ્કામાલિંગપૂજકાઃ તદર્વાક્પરિવર્તંતંશિવાન્યસુરપૂજકાઃ

નિર્લોભી અને રૂપરહિત શિવલિંગની પૂજા કરનારો એ સ્થાને ઉપર જાય છે; જ્યારે શિવ સિવાયના દેવોની પૂજા કરનારાઓ નીચેના ચક્રમાં ફરે છે.

શિવૈકનિરતાયે ચ તદૂર્ધ્વંસંપ્રયાંતિતે તદર્વાગ્જીવકોટિઃસ્યાત્તદૂર્ધ્વંપરકોટિકાઃ

જે લોકો માત્ર શિવની ભક્તિમાં લીન છે, તેઓ એ સ્થાને ઉપર ચઢે છે; નીચે અનંત જીવાત્માઓ છે અને ઉપર શ્રેષ્ઠ આત્માઓનો સમૂહ છે.

સાંસારિકાસ્તદર્વાક્ચ મુક્તાઃ ખલુ તદૂર્ધ્વગાઃ તદર્વાક્પરિવર્તંતે પ્રાકૃતદ્રવ્યપૂજકાઃ

જે લોકો નીચે છે, તેઓ સંસારમાં બંધાયેલા છે; અને ઉપરવાળા સાચા અર્થમાં મુક્ત છે. જે લોકો પદાર્થોની પૂજા કરે છે, તેઓ નીચેના ચક્રમાં ફરે છે.

તદૂર્ધ્વંહિવ્રજંત્યેતેપૌરુષદ્રવ્યપૂજકાઃ તદર્વાક્છક્તિલિંગં તુ શિવલિંગં તદૂર્ધ્વકમ્

જે લોકો માનવદ્વારા બનાવેલા પદાર્થોથી પૂજા કરે છે, તેઓ એ સ્થાને ઉપર જાય છે; નીચે શક્તિલિંગ છે અને ઉપર શિવલિંગ છે.

તદર્વાગાવૃતં લિંગં તદૂર્ધ્વં હિ નિરાવૃતિ તદર્વાક્કલ્પિતં લિંગં તદૂર્ધ્વં વૈ ન કલ્પિતમ્

નીચે લિંગ આવરણથી ઢંકાયેલું છે, જ્યારે ઉપર તે ખુલ્લું છે; નીચે લિંગ બનાવેલું છે, ઉપર તે કુદરતી છે.

તદર્વાક્છક્તિલોકા હિ શતં વૈ દ્વાદશાધિકમ્

નીચે શક્તિના લોક છે, જેની સંખ્યા એકસો બાર છે.

તદર્વાગ્બિંદુરૂપં હિ નાદરૂપં તદુત્તરમ્ તદર્વાક્કર્મલોકસ્તુ તદૂર્ધ્વં જ્ઞાનલોકકઃ

નીચે બિંદુરૂપ છે અને ઉપર નાદરૂપ છે; નીચે કર્મનો લોક છે અને ઉપર જ્ઞાનનો લોક છે.

નમસ્કારસ્તદૂર્ધ્વંહિમદાહંકારનાશનઃ જનિજંતિરોધાનંનાનિષિદ્ધ્યાતતે ઇતિ

ઉપર નમસ્કારથી અહંકાર નાશ પામે છે; ત્યાં જન્મથી થયેલું આવરણ રોકવાનું નથી.

જ્ઞાનશબ્દાર્થ એવં હિ તિરોધાનનિવારણાત્ તદર્વાક્પરિવર્તંતેહ્યાધિભૌતિકપૂજકાઃ

જ્ઞાન શબ્દનો અર્થ એ છે કે આવરણ દૂર થાય છે; અને જે લોકો પદાર્થોની પૂજા કરે છે, તેઓ નીચેના ચક્રમાં ફરે છે.

આધ્યાત્મિકાર્ચકા એવ તદૂર્ધ્વંસંપ્રયાંતિવૈ તાવદ્વૈવેદિભાગંતન્મહાલોકાત્મલિંગકે

જે લોકો આત્માની પૂજા કરે છે, તેઓ એ સ્થાને ઉપર ચઢે છે, જ્યાં મહાલોકમાં લિંગનું અખંડ સ્વરૂપ છે.

પ્રકૃત્યાદ્યષ્ટબંધોપિવેદ્યંતેસંપ્રતિષ્ઠતઃ એવમેતાદૃશંજ્ઞેયંસર્વંલૌકિકવૈદિકમ્

પ્રકૃતિથી શરૂ થતા આઠ બંધો ત્યાં સ્થિર છે; એ રીતે સર્વ લોકિક અને વૈદિક વિષયોને સમજવા જોઈએ.

અધર્મમહિષારૂઢંકાલચક્રંતરંતિતે સત્યાદિધર્મયુક્તાયેશિવપૂજાપરાશ્ચયે

અધર્મના મહિષ પર સવાર કાળનું ચક્ર ફરતું રહે છે; પણ સત્ય અને અન્ય ધર્મોથી યુક્ત, શિવપૂજામાં તત્પર લોકો અલગ છે.

તદૂર્ધ્વંવૃષભોધર્મોબ્રહ્મચર્યસ્વરૂપધૃક્ સત્યાદિપાદયુક્તસ્તુશિવલોકાગ્રતઃસ્થિતઃ

એ સ્થાને ઉપર ધર્મ, વૃષભ સ્વરૂપે, બ્રહ્મચર્યને ધારણ કરીને, સત્ય અને અન્ય ગુણોથી યુક્ત, શિવલોકના આગલા ભાગે ઊભો છે.

ક્ષમાશૃઙ્ગઃ શમશ્રોત્રો વેદધ્વનિવિભૂષિતઃ આસ્તિક્યચક્ષુર્નિશ્વાસગુરુબુદ્ધિમના વૃષઃ

વૃષભનું શૃંગ ક્ષમા છે, કાન શમ છે, તે વેદના ધ્વનિથી શોભાયમાન છે; આંખોમાં શ્રદ્ધા છે, શ્વાસ ગુરુ છે અને મનમાં બુદ્ધિ છે.

ક્રિયાદિવૃષભા જ્ઞેયાઃ કારણાદિષુ સર્વદા તં ક્રિયાવૃષભં ધર્મં કાલાતીતોધિતિષ્ઠતિ

ક્રિયા વગેરેથી શરૂ થતા વૃષભો હંમેશા કારણોમાં સમજવા યોગ્ય છે; એ ક્રિયાવૃષભ ધર્મ કાળથી પર ઊભો છે.

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનાં સ્વસ્વાયુર્દિનમુચ્યતે

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશના પોતાના-પોતાના જીવનનો એક દિવસ કહેવાય છે.

પુનઃ કારણસત્યાંતાઃ કારણબ્રહ્મણસ્તથા ગંધાદિભ્યસ્તુ ભૂતેભ્યસ્તદૂર્ધ્વં નિર્મિતાઃ સદા

ફરીથી, જે કારણના અંતે પહોંચે છે, તેઓ કારણ-બ્રહ્મા છે; સુગંધ વગેરે ભૂતોની ઉપર હંમેશા તેઓ સર્જાય છે.

સૂક્ષ્મગંધસ્વરૂપાહિસ્થિતાલોકાશ્ચતુર્દશ પુનઃ કારણવિષ્ણોર્વૈસ્થિતા લોકાશ્ચતુર્દશ

ત્યાં સ્થિત ચૌદ લોક સુક્ષ્મ સુગંધરૂપ છે; અને ફરીથી, ચૌદ લોક કારણ-વિષ્ણુમાં સ્થિત છે.

પુનઃકારણરુદ્રસ્યલોકાષ્ટાવિંશકા મતાઃ પુનશ્ચકારણેશસ્યષટ્પઞ્ચાશત્તદૂર્ધ્વગાઃ

કારણરૂપ રુદ્રના લોકો અઠ્ઠાવીસ ગણાય છે; અને એથી ઉપર કારણ સ્વામીના છપન લોકો છે.

તતઃ પરંબ્રહ્મચર્યલોકાખ્યં શિવસંમતમ્ તત્રૈવજ્ઞાનકૈલાસેપઞ્ચાવરણસંયુતે

પછી, શિવજીને પ્રિય એવા બ્રહ્મચર્ય નામના લોક છે, જે જ્ઞાન કૈલાસમાં પાંચ આવરણ સાથે સ્થિત છે.

પઞ્ચમંડલસંયુક્તંપઞ્ચબ્રહ્મકલાન્વિતમ્ આદિશક્તિસમાયુક્તમાદિલિંગંતુતત્રવૈ

એમાં પાંચ મંડળો જોડાયેલા છે, પાંચ બ્રહ્મ શક્તિઓથી યુક્ત છે, અને મૂળ શક્તિ સાથે એક થયેલું છે; ત્યાં મૂળ લિંગ પણ છે.

શિવાલયમિદંપ્રોક્તંશિવસ્યપરમાત્મનઃ પરશક્ત્યાસમાયુક્તસ્તત્રૈવપરમેશ્વરઃ

આ સ્થાનને શિવજી, પરમાત્માનું ઘર કહેવામાં આવ્યું છે; એ જ જગ્યાએ પરમેશ્વર પરા શક્તિ સાથે વસે છે.

સૃષ્ટિઃ સ્થિતિશ્ચસંહારસ્તિરોભાવોપ્યનુગ્રહઃ પઞ્ચકૃત્યપ્રવીણો ઽસૌસચ્ચિદાનંદવિગ્રહઃ

સૃષ્ટિ, સ્થિતિ, સંહાર, તિરોભાવ અને અનુક્રહ—આ પાંચ કાર્યોમાં તે નિપુણ છે; તેનું સ્વરૂપ સચ્ચિદાનંદ છે.

ધ્યાનધર્મઃ સદાયસ્યસદાનુગ્રહતત્પરઃ સમાધ્યાસનમાસીનઃ સ્વાત્મારામોવિરાજતે

એનું સ્વભાવ ધ્યાન અને ધર્મ છે, અને હંમેશા અનુક્રહ આપવા તત્પર રહે છે; સમાધિમાં બેઠો, પોતાના આત્મામાં આનંદ પામતો તેજસ્વી લાગે છે.