શિવપુરાણમ્

કાયિકાદિત્રાણાં તુ ક્ષીરદધ્યાજ્યકૈસ્તથા તથા તેષાં ચ પુષ્ટિશ્ચ વિજ્ઞેયા હિ વિપશ્ચિતા

શરીરરક્ષાના માટે દૂધ, દહીં અને ઘીનું દાન કરવું જોઈએ; આવું દાન આરોગ્ય અને પોષણ આપે છે, એવું વિદ્વાનો કહે છે.

ભૂદાનં તુ પ્રતિષ્ઠાર્થમિહ ચા ઽમુત્ર ચ દ્વિજાઃ તિલદાનં બલાર્થં હિ સદા મૃત્યુજયં વિદુઃ

ભૂમિદાન અહીં અને પરલોકમાં સ્થિરતા માટે છે, દ્વિજો; તલનું દાન હંમેશા બળ માટે છે અને મૃત્યુ પર વિજય આપે છે.

હિરણ્યં જાઠરાગ્નેસ્તુ વૃદ્ધિદં વીર્યદં તથા આજ્યં પુષ્ટિકરં વિદ્યાદ્વસ્ત્રમાયુષ્કરં વિદુઃ

સોનુ જઠરાગ્નિ વધારવાનું અને તાકાત આપવાનું છે; ઘી પોષણ આપે છે અને વસ્ત્ર આયુષ્ય આપે છે.

ધાન્યમન્નં સમૃદ્ધ્યર્થં મધુરાહારદં ગુડમ્ રૌપ્યં રેતોભિવૃદ્ધ્યર્થં ષડ્રસાર્થં તુ લાવણમ્

અનાજ અને ખોરાક સમૃદ્ધિ માટે છે; ગોળ મીઠાશ અને પોષણ માટે છે; ચાંદી વીર્ય વૃદ્ધિ માટે છે અને મીઠું છ સ્વાદ માટે છે.

સર્વં સર્વસમૃદ્ધ્યર્થં કૂષ્માંડં પુષ્ટિદં વિદુઃ પ્રાપ્તિદં સર્વભોગાનામિહ ચા ઽમુત્ર ચ દ્વિજાઃ

આ બધું સર્વાંગી સમૃદ્ધિ માટે છે; કુમળો પોષણ આપે છે અને અહીં તથા પરલોકમાં સર્વ ભોગો આપનાર છે, દ્વિજો.

યાવજ્જીવનમુક્તં હિ કન્યાદાનં તુ ભોગદમ્ પનસામ્રકપિત્થાનાં વૃક્ષાણાં ફલમેવ ચ

એકવાર કન્યાદાન કરવાથી જીવનભર ભોગ મળે છે; અને પાનસ, કેરી, કપિત્થ જેવા વૃક્ષોના ફળ પણ એ જ રીતે ફળ આપે છે.

કદલ્યાદ્યૌષધીનાં ચ ફલં ગુલ્મોદ્ભવં તથા માષાદીનાં ચ મુદ્ગાનાં ફલં શાકાદિકં તથા

કેળા અને અન્ય ઔષધિઓના ફળ, તેમજ મગ, ઉડદ જેવા દાળના ફળ અને શાકભાજી વગેરેના ફળ પણ ફળદાયી છે.

મરીચિસર્ષપાદ્યાનાં શાકોપકરણં તથા યદૃતૌ યત્ફલં સિદ્ધં તદ્દેયં હિ વિપશ્ચિતા

મરીચ અને સરસવ જેવા શાકભાજી અને મસાલા, તેમજ જે ઋતુમાં જે ફળ મળે તે બધું, સમજદાર વ્યક્તિએ યોગ્ય સમયે ભક્તિપૂર્વક અર્પણ કરવું જોઈએ.

શ્રોત્રાદીંદ્રિયતૃપ્તિશ્ચ સદા દેયા વિપશ્ચિતા શબ્દાદિદશભોગાર્થં દિગાદીનાં ચ તુષ્ટિદા

જાણકાર વ્યક્તિએ હંમેશા શ્રવણ વગેરે ઇન્દ્રિયોને આનંદ મળે તેવું કરવું જોઈએ, તેમજ દિશાઓ અને અન્ય દેવતાઓને પણ સંતોષ આપવો જોઈએ.

વેદશાસ્ત્રં સમાદાય બુદ્ધ્વા ગુરુમુખાત્સ્વયમ્ કર્મણાં ફલમસ્તીતિ બુદ્ધિરાસ્તિક્યમુચ્યતે

વેદ અને શાસ્ત્રો ગુરુના મુખેથી સાંભળી, કર્મોનું ફળ મળે છે એવી સમજ જ સાચી શ્રદ્ધા કહેવાય છે.

બંધુરાજભયાદ્બુદ્ધિશ્રદ્ધા સા ચ કનીયસી સર્વાભાવે દરિદ્રસ્તુ વાચા વા કર્મણા યજેત્

સગાં-સંબંધીઓ કે રાજાની ભયથી જે શ્રદ્ધા થાય તે નાની ગણાય છે; પણ જો કોઈ પાસે કંઈ જ ન હોય, તો ગરીબ માણસે પણ બોલી કે કર્મથી પૂજા કરવી જોઈએ.

વાચિકં યજનં વિદ્યાન્મંત્રસ્તોત્રજપાદિકમ્ તીર્થયાત્રાવ્રતાદ્યં હિ કાયિકં યજનં વિદુઃ

મંત્ર, સ્તોત્ર અને જપ વગેરે બોલીને કરાતી પૂજાને વાચિક પૂજા કહે છે; તીર્થયાત્રા, વ્રત વગેરે શરીરે કરીને કરાતી પૂજાને કાયિક પૂજા કહેવાય છે.

યેન કેનાપ્યુપાયેન હ્યલ્પં વા યદિ વા બહુ દેવતાર્પણબુદ્ધ્યા ચ કૃતં ભોગાય કલ્પતે

થોડું હોય કે વધારે, જે કંઈ પણ દેવતાને અર્પણ કરવાની ભાવનાથી આપવામાં આવે, તે સર્વે ભોગ માટે યોગ્ય બને છે.

તપશ્ચર્યા ચ દાનં ચ કર્તવ્યમુભયં સદા પ્રતિશ્રયં પ્રદાતવ્યં સ્વવર્ણગુણશોભિતમ્

તપ અને દાન હંમેશા કરવું જોઈએ; અને પોતાનાં વર્ણના ગુણોથી શોભાયમાન આવાસ આપવો જોઈએ.

દેવાનાં તૃપ્તયે ઽત્યર્થં સર્વભોગપ્રદં બુધૈઃ ઇહા ઽમુત્રોત્તમં જન્મસદાભોગં લભેદ્બુધઃ ઈશ્વરાર્પણબુદ્ધ્યા હિ કૃત્વા મોક્ષફલં લભેત્

દેવતાઓને પ્રસન્ન કરવા માટે, બુદ્ધિશાળી લોકો કહે છે કે સર્વે ભોગ આપવાથી અહીં અને પરલોકમાં શ્રેષ્ઠ ફળ મળે છે; અને ભગવાનને અર્પણ કરવાની ભાવનાથી કરવાથી મોક્ષનું ફળ મળે છે.

ય ઇમં પઠતે ઽધ્યાયં યઃ શૃણોતિ સદા નરઃ તસ્ય વૈધર્મબુદ્ધિશ્ચ જ્ઞાનસિદ્ધિઃ પ્રજાયતે

જે માણસ આ અધ્યાયનું પઠન કરે છે અથવા હંમેશા સાંભળે છે, તેને સાચી સમજ અને જ્ઞાનની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

પાર્થિવપ્રતિમાપૂજાવિધાનં બ્રૂહિ સત્તમ યેન પૂજાવિધાનેન સર્વાભિષ્ટમવાપ્યતે

હે શ્રેષ્ઠ, માટીની પ્રતિમાની પૂજા કેવી રીતે કરવી તે કહો, જેના દ્વારા યોગ્ય રીતે પૂજા કરતાં સર્વે ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે.

સુસાધુપૃષ્ટં યુષ્માભિઃ સદા સર્વાર્થદાયકમ્ સદ્યો દુઃખસ્ય શમનં શૃણુત પ્રબ્રવીમિ વઃ

તમે સારો પ્રશ્ન કર્યો છે, કારણ કે એ હંમેશા સર્વે ફળ આપે છે; હવે સાંભળો, હું તમને એ કહું છું જે તરત જ દુઃખ દૂર કરે છે.

અપમૃત્યુહરં કાલમૃત્યોશ્ચાપિ વિનાશનમ્ સદ્યઃ કલત્રપુત્રાદિધનધાન્યપ્રદં દ્વિજાઃ

એ અకాలમૃત્યુ દૂર કરે છે અને સમયમૃત્યુ પણ નાશ પામે છે; હે દ્વિજો, એ તરત જ પત્ની, પુત્ર, ધન અને અનાજ આપે છે.

અન્નાદિભોજ્યં વસ્ત્રાદિસર્વમુત્પદ્યતે યતઃ તતો મૃદાદિપ્રતિમાપૂજાભીષ્ટપ્રદા ભુવિ

કારણ કે અનાજ અને ભોજન, વસ્ત્ર અને બધું એમાંથી મળે છે, તેથી માટી વગેરેની પ્રતિમાની પૂજા ભૂમિ પર સર્વે ઈચ્છાઓ પૂરી કરે છે.

પુરુષાણાં ચ નારીણામધિકારોત્ર નિશ્ચિતમ્ નદ્યાં તડાગે કૂપે વા જલાંતર્મૃદમાહરેત્

પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બંનેને અહીં અધિકાર છે; નદી, તળાવ કે કૂવામાંથી માટી લાવવી જોઈએ.

સંશોધ્ય ગંધચૂર્ણેન પેષયિત્વા સુમંડપે હસ્તેન પ્રતિમાં કુર્યાત્ક્ષીરેણ ચ સુસંસ્કૃતામ્

માટે સુગંધિત ચૂર્ણથી શુદ્ધ કરી, સ્વચ્છ મંડપમાં સારી રીતે પીસી, હાથથી પ્રતિમા બનાવવી અને દૂધથી સારી રીતે તૈયાર કરવી જોઈએ.

અંગપ્રત્યંગકોપેતામાયુધૈશ્ચ સમન્વિતામ્ પદ્માસનસ્થિતાં કૃત્વા પૂજયેદાદરેણ હિ

પ્રતિમાને સર્વે અંગ અને ઉપાંગ હોવા જોઈએ, શસ્ત્રોથી સજ્જ હોવી જોઈએ અને કમળાસન પર બેસાડવી જોઈએ; પછી શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજા કરવી.

વિઘ્નેશાદિત્યવિષ્ણૂનામંબાયાશ્ચ શિવસ્ય ચ શિવસ્યશિવલિંગં ચ સર્વદા પૂજયેદ્દ્વિજ

ગણેશ, સૂર્ય, વિષ્ણુ, અંબા અને શિવ તથા શિવલિંગની હંમેશા પૂજા કરવી જોઈએ, હે દ્વિજ.

ષોડશૈરુપચારૈશ્ચ કુર્યાત્તત્ફલસિદ્ધયે પુષ્પેણ પ્રોક્ષણં કુર્યાદભિષેકં સમંત્રકમ્

ઇચ્છિત ફળ માટે, શોડશોપચારથી પૂજા કરવી, ફૂલો વડે છાંટવું અને મંત્ર સાથે અભિષેક કરવો.

શાલ્યન્નેનૈવ નૈવેદ્યં સર્વં કુડવમાનતઃ ગૃહે તુ કુડવં જ્ઞેયં માનુષે પ્રસ્થમિષ્યતે

સાંભળો, ભાતથી બનેલા ભોજનનો પૂજનમાં ઉપયોગ કરવો જોઈએ અને તેનું માપ કૂડવ જેટલું રાખવું જોઈએ. ઘરગથ્થું પૂજન હોય ત્યારે કૂડવ માપ માનવું, અને સામાન્ય માણસ માટે પ્રસ્થ માપ યોગ્ય ગણાય છે.

દૈવે પ્રસ્થત્રયં યોગ્યં સ્વયંભોઃ પ્રસ્થપઞ્ચકમ્ એવં પૂર્ણફલં વિદ્યાદધિકં વૈ દ્વયં ત્રયમ્

દેવતાઓ માટે ત્રણ પ્રસ્થ જેટલું માપ યોગ્ય છે, અને સ્વયંભૂ માટે પાંચ પ્રસ્થ માનવું. આવું કરવાથી પૂર્ણ ફળ મળે છે, અને જો બે કે ત્રણ વધુ પ્રસ્થ અપાય તો વધારે ફળ મળે છે.

સહસ્રપૂજયા સત્યં સત્યલોકં લભેદ્દ્વિજઃ દ્વાદશાંગુલમાયામં દ્વિગુણં ચ તતો ઽધિકમ્

હજારો પૂજાઓ કરવાથી, ખરેખર, દ્વિજ માણસ સત્યલોકને પ્રાપ્ત કરે છે. માપ બાર આંગળ જેટલું રાખવું, અથવા એના કરતાં પણ બમણું કે વધારે રાખી શકાય.

પ્રમાણમંગુલસ્યૈકં તદૂર્ધ્વં પઞ્ચકત્રયમ્ અયોદારુકૃતં પાત્રં શિવમિત્યુચ્યતે બુધૈઃ

એક આંગળથી ઉપરનું માપ પંદર (પાંચના ત્રણ ગણા) ગણાય છે. લોખંડ કે લાકડાથી બનેલું પાત્ર જ્ઞાની લોકો 'શિવ' કહે છે.