શિવપુરાણમ્

ધ્યાયતઃ ક્ષણમાત્રં વા શ્રદ્ધયા પરમેશ્વરમ્ યદ્ભવેત્સુમહચ્છ્રેયસ્તસ્યાંતો નૈવ વિદ્યતે

જે શ્રદ્ધાપૂર્વક પરમેશ્વરનું એક ક્ષણ પણ ધ્યાન કરે છે, તેને મળતું મહાન કલ્યાણ કદી અંત પામતું નથી.

નાસ્તિ ધ્યાનસમં તીર્થં નાસ્તિ ધ્યાનસમં તપઃ નાસ્તિ ધ્યાનસમો યજ્ઞસ્તસ્માદ્ધ્યાનં સમાચરેત્

ધ્યાન જેટલું પવિત્ર તીર્થ નથી, ધ્યાન જેટલું તપ નથી, ધ્યાન જેટલો યજ્ઞ નથી; તેથી ધ્યાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

તીર્થાનિ તોયપૂર્ણાનિ દેવાન્પાષાણમૃન્મયાન્ યોગિનો ન પ્રપદ્યંતે સ્વાત્મપ્રત્યયકારણાત્

યોગીઓ પાણીથી ભરેલા તીર્થો કે પથ્થર-માટીથી બનેલા દેવતાઓ પાસે નથી જતાં, કારણ કે તેમનો વિશ્વાસ પોતાના આત્મામાં જ છે.

યોગિનાં ચ વપુઃ સૂક્ષ્મં ભવેત્પ્રત્યક્ષમૈશ્વરમ્ યથા સ્થૂલમયુક્તાનાં મૃત્કાષ્ઠાદ્યૈઃ પ્રકલ્પિતમ્

યોગીઓ માટે સૂક્ષ્મ શરીર સ્પષ્ટ રીતે દૈવી રૂપે અનુભૂતિમાં આવે છે, જેમ યોગ ન કરનારા માટે માટી કે લાકડાથી બનેલા મૂર્તિરૂપ જ દેખાય છે.

યથેહાંતશ્ચરા રાજ્ઞઃ પ્રિયાઃ સ્યુર્ન બહિશ્ચરાઃ તથાંતર્ધ્યાનનિરતાઃ પ્રિયાશ્શંભોર્ન કર્મિણઃ

જેમ રાજાના મહેલમાં રહેનારા જ રાજાને પ્રિય હોય છે, બહારના નહિ, તેમ આંતરિક ધ્યાનમાં લીન રહેનારા શંભુને પ્રિય છે, માત્ર કર્મ કરનાર નહિ.

બહિસ્કરા યથા લોકે નાતીવ ફલભોગિનઃ દૃષ્ટ્વા નરેન્દ્રભવને તદ્વદત્રાપિ કર્મિણઃ

જેમ બહાર રહેનારા મહેલમાં હોવા છતાં વિશેષ ફળ ભોગવી શકતા નથી, તેમ માત્ર બહારથી કર્મ કરનારા અહીં પણ વિશેષ ફળ પામતા નથી.

યદ્યંતરા વિપદ્યંતે જ્ઞાનયોગાર્થમુદ્યતઃ યોગસ્યોદ્યોગમાત્રેણ રુદ્રલોકં ગમિષ્યતિ

જેઓ જ્ઞાન અને યોગ માટે પ્રયત્ન કરે છે પણ માર્ગમાં અટકી જાય છે, તેઓ માત્ર યોગના પ્રયત્નથી પણ રુદ્રલોકમાં પહોંચી જાય છે.

અનુભૂય સુખં તત્ર સ જાતો યોગિનાં કુલે જ્ઞાનયોગં પુનર્લબ્ધ્વા સંસારમતિવર્તતે

ત્યાં સુખનો અનુભવ કર્યા પછી, તે યોગીઓના કુળમાં જન્મે છે; પછી ફરી જ્ઞાન અને યોગ પ્રાપ્ત કરીને સંસારને પાર કરી જાય છે.

જિજ્ઞાસુરપિ યોગસ્ય યાં ગતિં લભતે નરઃ ન તાં ગતિમવાપ્નોતિ સર્વૈરપિ મહામખૈઃ

યોગ જાણવાની ઈચ્છા રાખનાર મનુષ્ય પણ જે અવસ્થા પામે છે, એ મહાન યજ્ઞોથી પણ પ્રાપ્ત થતી નથી.

દ્વિજાનાં વેદવિદુષાં કોટિં સંપૂજ્ય યત્ફલમ્ ભિક્ષામાત્રપ્રદાનેન તત્ફલં શિવયોગિને

વેદ જાણતા લાખો દ્વિજોની પૂજા કરીને જે ફળ મળે છે, એ ફળ શિવયોગીને એક વખત ભિક્ષા આપવાથી પણ મળે છે.

યજ્ઞાગ્નિહોત્રદાનેન તીર્થહોમેષુ યત્ફલમ્ યોગિનામન્નદાનેન તત્સમસ્તં ફલં લભેત્

યજ્ઞ, અગ્નિહોત્ર કે તીર્થમાં હવન કરીને જે ફળ મળે છે, તે બધું ફળ યોગીને ભોજન આપવાથી મળે છે.

યે ચાપવાદં કુર્વંતિ વિમૂઢાશ્શિવયોગિનામ્ શ્રોતૃભિસ્તે પ્રપદ્યન્તે નરકેષ્વામહીક્ષયાત્

જેઓ શિવયોગીઓની નિંદા કરે છે, એવા મૂર્ખો અને એમના સાંભળનાર બંને યમના અધિકારવાળા નરકમાં પડે છે.

સતિ શ્રોતરિ વક્તાસ્યાદપવાદસ્ય યોગિનામ્ તસ્માચ્છ્રોતા ચ પાપીયાન્દણ્ડ્યસ્સુમહતાં મતઃ યે પુનઃ સતતં ભક્ત્યા ભજંતિ શવયોગિનઃ

યોગીઓની નિંદા બોલનાર સામે સાંભળનાર હોય તો બોલનાર પણ દોષી બને છે; તેથી સાંભળનારને વધુ પાપી અને ભારે દંડનો હકદાર માનવામાં આવે છે. પણ જે લોકો હંમેશાં ભક્તિપૂર્વક શિવયોગીઓની સેવા કરે છે—

તે વિદંતિ મહાભોગાનંતે યોગં ચ શાંકરમ્ ભોગાર્થિભિર્નરૈસ્તસ્માત્સંપૂજ્યાઃ શિવયોગિનઃ

જે લોકો મહાન ભોગો અને અનંત શિવયોગ જાણે છે, તેઓ શિવયોગીઓ છે. તેથી જે મનુષ્યો ભોગ ઇચ્છે છે, તેમણે આવા શિવયોગીઓની પૂજા કરવી જોઈએ.

પ્રતિશ્રયાન્નપાનાદ્યૈઃ શય્યાપ્રાવરણાદિભિઃ યોગધર્મઃ સસારત્વાદભેદ્યઃ પાપમુદ્ગરૈઃ

શરણ, ખોરાક, પાણી, શય્યા, ઓઢણ વગેરે આપવાથી યોગનું પાલન મજબૂત બને છે અને પાપના કોઈ પણ પ્રહાર તેને તોડી શકતા નથી.

વજ્રતંદુલવજ્જ્ઞેયં તથા પાપેન યોગિનઃ ન લિપ્યંતે ચ તાપૌઘૈઃ પદ્મપત્રં યથાંભસા

જેમ વજ્ર જેવો કઠણ તાંદુલ હોય છે, તેમ યોગીઓ પાપ સામે અડગ રહે છે; તેઓ દુઃખોના વહીવટથી લિપ્ત થતા નથી, જેમ કમળના પાન પર પાણી ટકે નહીં.

યસ્મિન્દેશે વસેન્નિત્યં શિવયોગરતો મુનિઃ સો ઽપિ દેશો ભવેત્પૂતઃ સપૂત ઇતિ કિં પુનઃ

જે સ્થળે શિવયોગમાં તલીન મુનિ સતત વસે છે, એ સ્થાન પણ પવિત્ર બની જાય છે—અને જો પહેલેથી પવિત્ર હોય તો એનું તો શું કહેવું!

તસ્માત્સર્વં પરિત્યજ્ય કૃત્યમન્યદ્વિચક્ષણઃ સર્વદુઃખપ્રહાણાય શિવયોગં સમભ્યસેત્

આથી, વિવેકી મનુષ્યે બધાં બીજા કામકાજ છોડીને સર્વ દુઃખ દૂર કરવા માટે શિવયોગનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

સિદ્ધયોગફલો યોગી લોકાનાં હિતકામ્યયા ભોગાન્ભુક્ત્વા યથાકામં વિહરેદ્વાત્ર વર્તતામ્

યોગી જ્યારે સિદ્ધ યોગફળ પ્રાપ્ત કરે છે, ત્યારે જગતના કલ્યાણની ઇચ્છાથી તે મનગમતા ભોગ ભોગવી શકે છે અથવા અહીં પોતાની ઇચ્છાથી રહી શકે છે.

અથવા ક્ષુદ્રમિત્યેવ મત્વા વૈષયિકં સુખમ્ ત્યક્ત્વા વિરાગયોગેન સ્વેચ્છયા કર્મ મુચ્યતામ્

અથવા, જો તે વૈષયિક સુખને નાનું માને છે, તો તેને એ સુખ ત્યજી દેવું જોઈએ અને વૈરાગ્યયોગથી પોતાની ઇચ્છાએ કર્મમાંથી મુક્ત થવું જોઈએ.

યસ્ત્વાસન્નાં મૃતિં મર્ત્યો દૃષ્ટારિષ્ટં ચ ભૂયસા સ યોગારમ્ભનિરતઃ શિવક્ષેત્રં સમાશ્રયેત્

પણ જો કોઈ મરણ નજીક આવે છે કે અનેક અશુભ સંકેતો દેખાય છે અને તે યોગ આરંભે તલીન છે, તો તેને શિવક્ષેત્રમાં આશ્રય લેવું જોઈએ.

સ તત્ર નિવસન્નેવ યદિ ધીરમના નરઃ પ્રાણાન્વિનાપિ રોગાદ્યૈઃ સ્વયમેવ પરિત્યજેત્

જો તે ત્યાં સ્થિર મનથી રહેતો હોય અને બીમારી કે બીજા કોઈ કારણ વિના પોતે જ પ્રાણ ત્યાગે, તો તે પોતે જ વિમુક્ત થાય છે.

કૃત્વાપ્યનશનં ચૈવ હુત્વા ચાંગં શિવાનલે ક્ષિપ્ત્વા વા શિવતીર્થેષુ સ્વદેહમવગાહનાત્

ભલે ઉપવાસ કરીને, પોતાના અંગો શિવની અગ્નિમાં અર્પણ કરીને કે શિવના તીર્થોમાં શરીર વિસર્જન કરીને—

શિવશાસ્ત્રોક્તવિધિવત્પ્રાણાન્યસ્તુ પરિત્યજેત્

—જો કોઈ શિવશાસ્ત્રમાં જણાવેલા વિધિ પ્રમાણે પ્રાણ ત્યાગે—

રોગાદ્યૈર્વાથ વિવશઃ શિવક્ષેત્રં સમાશ્રિતઃ મ્રિયતે યદિ સોપ્યેવં મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

અથવા, રોગાદિથી પીડાઈને પણ જો કોઈ શિવક્ષેત્રમાં આશ્રય લઈને મરે, તો તે પણ એ જ રીતે મુક્ત થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

યથા હિ મરણં શ્રેષ્ઠમુશંત્યનશનાદિભિઃ શાસ્ત્રવિશ્રંભધીરેણ મનસા ક્રિયતે યતઃ

જેમ શાસ્ત્રમાં અડગ મનથી ઉપવાસ વગેરે દ્વારા શ્રેષ્ઠ મરણ પ્રાપ્ત થાય છે—

શિવનિન્દારતં હત્વા પીડિતઃ સ્વયમેવ વા યસ્ત્યજેદ્દુસ્ત્યજાન્પ્રાણાન્ન સ ભૂયઃ પ્રજાયતે

જે વ્યક્તિ શિવની નિંદા કરનારને માર્યા પછી કે પોતે પીડાઈને એ દુર્લભ પ્રાણ ત્યાગે છે, તેને ફરી જન્મ મળતો નથી.

શિવનિન્દારતં હંતુમશક્તો યઃ સ્વયં મૃતઃ સદ્ય એવ પ્રમુચ્યેત ત્રિઃ સપ્તકુલસંયુતઃ

પણ જો કોઈ શિવનિંદકને મારવામાં અસમર્થ હોય અને પોતે મરી જાય, તો તે તરત જ મુક્તિ પામે છે અને તેની એકવીસ પેઢી પણ મુક્ત થાય છે.

શિવાર્થે યસ્ત્યજેત્પ્રાણાઞ્છિવભક્તાર્થમેવ વા ન તેન સદૃશઃ કશ્ચિન્મુક્તિમાર્ગસ્થિતો નરઃ

જે શિવના હિત માટે કે શિવભક્તના હિત માટે પ્રાણ ત્યાગે છે, મુક્તિમાર્ગે ચાલનારા લોકોમાં એના સમાન બીજો કોઈ નથી.