શિવપુરાણમ્

સૂક્ષ્માશ્રયં નિર્વિષયં નાપરં પરમાર્થતઃ યદ્વા સવિષયં ધ્યાનં તત્સાકારસમાશ્રયમ્

સૂક્ષ્મ આધારવાળું ધ્યાન એ વિષય વગરનું છે; એથી ઉપર કંઈ નથી. અથવા તો, વિષય સાથેનું ધ્યાન કોઈ સ્વરૂપ પર આધારિત હોય છે.

નિરાકારાત્મસંવિત્તિર્ધ્યાનં નિર્વિષયં મતમ્ નિર્બીજં ચ સબીજં ચ તદેવ ધ્યાનમુચ્યતે

વિષય વગરનું ધ્યાન એ નિરૂપમ જાગૃતિ છે; બીજાવાળું કે બીજાવગરનું, બંનેને ધ્યાન જ કહેવાય છે.

નિરાકારશ્રયત્વેન સાકારાશ્રયતસ્તથા તસ્માત્સવિષયં ધ્યાનમાદૌ કૃત્વા સબીજકમ્

નિરૂપમ અને સ્વરૂપવાળા આધારને કારણે, શરૂઆતમાં વિષય સાથેનું, બીજાવાળું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

અંતે નિર્વિષયં કુર્યાન્નિર્બીજં સર્વસિદ્ધયે પ્રાણાયામેન સિધ્યંતિ દેવ્યાઃ શાંત્યાદયઃ ક્રમાત્

છેલ્લે, સર્વ સિદ્ધિ માટે વિષય વગરનું, બીજાવગરનું ધ્યાન કરવું. પ્રાણાયામ દ્વારા દેવીની શાંતિ વગેરે અવસ્થાઓ ક્રમે પ્રાપ્ત થાય છે.

શાંતિઃ પ્રશાંતિર્દીપ્તિશ્ચ પ્રસાદશ્ચ તતઃ પરમ્ શમઃ સર્વાપદાં ચૈવ શાંતિરિત્યભિધીયતે

શાંતિ, ઊંડો શાંતભાવ, તેજસ્વિતા અને પછી ઉત્તમ પ્રસન્નતા—આ બધું શાંતિ કહેવાય છે, જે સર્વ દુઃખોનો અંત લાવે છે.

તમસો ઽન્તબહિર્નાશઃ પ્રશાન્તિઃ પરિગીયતે બહિરન્તઃપ્રકાશો યો દીપ્તિરિત્યભિધીયતે

અંદર અને બહારના અંધકારનો નાશ થવો એ ઊંડો શાંતભાવ કહેવાય છે; અંદર અને બહાર બંનેમાં પ્રકાશ થવો એ તેજસ્વિતા કહેવાય છે.

સ્વસ્થતા યા તુ સા બુદ્ધઃ પ્રસાદઃ પરિકીર્તિતઃ કારણાનિ ચ સર્વાણિ સબાહ્યાભ્યંતરાણિ ચ

જે સુખદ સ્થિતિ છે, તેને જ્ઞાનીઓ પ્રસન્નતા કહે છે; બધા કારણો, બહાર અને અંદરના,

બુદ્ધેઃ પ્રસાદતઃ ક્ષિપ્રં પ્રસન્નાનિ ભવન્ત્યુત ધ્યાતા ધ્યાનં તથા ધ્યેયં યદ્વા ધ્યાનપ્રયોજનમ્ એતચ્ચતુષ્ટયં જ્ઞાત્વા ધ્યાતા ધ્યાનં સમાચરેત્

બુદ્ધિની પ્રસન્નતા થકી, ધ્યાન કરનાર, ધ્યાન, ધ્યાનનું વિષય અને ધ્યાનનું ઉદ્દેશ—આ ચારને જાણી, ધ્યાન કરનારને ધ્યાન કરવું જોઈએ.

જ્ઞાનવૈરાગ્યસંપન્નો નિત્યમવ્યગ્રમાનસઃ શ્રદ્દધાનઃ પ્રસન્નાત્મા ધ્યાતા સદ્ભિરુદાહૃતઃ

જેને જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત છે, મન સદા એકાગ્ર છે, શ્રદ્ધાવાન છે અને અંતરાત્મા પ્રસન્ન છે, એવા મનુષ્યને સારા લોકો ધ્યાન કરનાર કહે છે.

ધ્યૈ ચિંતાયાં સ્મૃતો ધાતુઃ શિવચિંતા મુહુર્મુહુઃ

ધ્યાનમાં મૂળ ચિંતન છે; વારંવાર શિવનું ચિંતન કરવું.

યોગાભ્યાસસ્તથાલ્પે ઽપિ યથા પાપં વિનાશયેત્ ધ્યાયતઃ ક્ષણમાત્રં વા શ્રદ્ધયા પરમેશ્વરમ્

થોડું પણ યોગાભ્યાસ પાપ નાશ કરી દે છે, જેમ કે શ્રદ્ધાથી પરમેશ્વરનું ક્ષણમાત્ર ધ્યાન પણ કરે તો.

અવ્યાક્ષિપ્તેન મનસા ધ્યાનમિત્યભિધીયતે

અવ્યાકુલ મનથી કરેલું ધ્યાન જ ધ્યાન કહેવાય છે.

બુદ્ધિપ્રવાહરૂપસ્ય ધ્યાનસ્યાસ્યાવલંબનમ્ ધ્યેયમિત્યુચ્યતે સદ્ભિસ્તચ્ચ સાંબઃ સ્વયં શિવઃ

ધ્યાનના આધારરૂપ જે છે, તેને જ્ઞાનીઓ ધ્યાનનું વિષય કહે છે; અને એ શિવ પોતે, પાર્વતી સાથે છે.

વિમુક્તિપ્રત્યયં પૂર્ણમૈશ્વર્યં ચાણિમાદિકમ્ શિવધ્યાનસ્ય પૂર્ણસ્ય સાક્ષાદુક્તં પ્રયોજનમ્

પૂર્ણ શિવધ્યાનથી સીધો ફળ છે—મુક્તિ, સંપૂર્ણ ઈશ્વરત્વ અને અણિમા વગેરે શક્તિઓ.

યસ્માત્સૌખ્યં ચ મોક્ષં ચ ધ્યાનાદભયમાપ્નુયાત્ તસ્માત્સર્વં પરિત્યજ્ય ધ્યાનયુક્તો ભવેન્નરઃ

કારણ કે સુખ, મુક્તિ અને નિર્ભયતા—all ધ્યાનથી મળે છે, એટલે બધું છોડીને મનુષ્યે ધ્યાનમાં જ જોડાવું જોઈએ.

નાસ્તિ ધ્યાનં વિના જ્ઞાનં નાસ્તિ ધ્યાનમયોગિનઃ ધ્યાનં જ્ઞાનં ચ યસ્યાસ્તિ તીર્ણસ્તેન ભવાર્ણવઃ

ધ્યાન વિના જ્ઞાન મળતું નથી, અને ધ્યાન યોગી વિના શક્ય નથી. જેમના પાસે ધ્યાન અને જ્ઞાન બંને છે, એ વ્યક્તિએ સંસારના મહાસાગર પાર કરી લીધો છે.

જ્ઞાનં પ્રસન્નમેકાગ્રમશેષોપાધિવર્જિતમ્ યોગાભ્યાસેન યુક્તસ્ય યોગિનસ્ત્વેવ સિધ્યતિ

શાંત, એકાગ્ર અને બધાં બંધનોમાંથી મુક્ત એવું જ્ઞાન માત્ર યોગનો અભ્યાસ કરનાર યોગીને જ પ્રાપ્ત થાય છે.

પ્રક્ષીણાશેષપાપાનાં જ્ઞાને ધ્યાને ભવેન્મતિઃ પાપોપહતબુદ્ધીનાં તદ્વાર્તાપિ સુદુર્લભા

જેઓના બધા પાપ નાશ પામ્યા છે, તેમની બુદ્ધિ જ્ઞાન અને ધ્યાનમાં સ્થિર રહે છે; પણ પાપથી ગ્રસ્ત બુદ્ધિ ધરાવનારને તો એનું નામ પણ સાંભળવું દુર્લભ છે.

યથાવહ્નિર્મહાદીપ્તઃ શુષ્કમાર્દ્રં ચ નિર્દહેત્ તથા શુભાશુભં કર્મ ધ્યાનાગ્નિર્દહતે ક્ષણાત્

જેમ પ્રજ્વલિત અગ્નિ સુકા અને ભીંજેલા બંને વસ્તુઓને બળી નાખે છે, તેમ ધ્યાનની અગ્નિ પળમાં જ શુભ અને અશુભ બંને કર્મોનો નાશ કરી દે છે.

અત્યલ્પો ઽપિ યથા દીપઃ સુમહન્નાશયેત્તમઃ યોગાભ્યાસસ્તથાલ્પો ઽપિ મહાપાપં વિનાશયેત્

જેમ બહુ નાનકડો દીવો પણ ઘન અંધકાર દૂર કરી શકે છે, તેમ યોગનો થોડો પણ અભ્યાસ મોટાં પાપોનો નાશ કરી નાખે છે.

ધ્યાયતઃ ક્ષણમાત્રં વા શ્રદ્ધયા પરમેશ્વરમ્ યદ્ભવેત્સુમહચ્છ્રેયસ્તસ્યાંતો નૈવ વિદ્યતે

જે શ્રદ્ધાપૂર્વક પરમેશ્વરનું એક ક્ષણ પણ ધ્યાન કરે છે, તેને મળતું મહાન કલ્યાણ કદી અંત પામતું નથી.

નાસ્તિ ધ્યાનસમં તીર્થં નાસ્તિ ધ્યાનસમં તપઃ નાસ્તિ ધ્યાનસમો યજ્ઞસ્તસ્માદ્ધ્યાનં સમાચરેત્

ધ્યાન જેટલું પવિત્ર તીર્થ નથી, ધ્યાન જેટલું તપ નથી, ધ્યાન જેટલો યજ્ઞ નથી; તેથી ધ્યાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

તીર્થાનિ તોયપૂર્ણાનિ દેવાન્પાષાણમૃન્મયાન્ યોગિનો ન પ્રપદ્યંતે સ્વાત્મપ્રત્યયકારણાત્

યોગીઓ પાણીથી ભરેલા તીર્થો કે પથ્થર-માટીથી બનેલા દેવતાઓ પાસે નથી જતાં, કારણ કે તેમનો વિશ્વાસ પોતાના આત્મામાં જ છે.

યોગિનાં ચ વપુઃ સૂક્ષ્મં ભવેત્પ્રત્યક્ષમૈશ્વરમ્ યથા સ્થૂલમયુક્તાનાં મૃત્કાષ્ઠાદ્યૈઃ પ્રકલ્પિતમ્

યોગીઓ માટે સૂક્ષ્મ શરીર સ્પષ્ટ રીતે દૈવી રૂપે અનુભૂતિમાં આવે છે, જેમ યોગ ન કરનારા માટે માટી કે લાકડાથી બનેલા મૂર્તિરૂપ જ દેખાય છે.

યથેહાંતશ્ચરા રાજ્ઞઃ પ્રિયાઃ સ્યુર્ન બહિશ્ચરાઃ તથાંતર્ધ્યાનનિરતાઃ પ્રિયાશ્શંભોર્ન કર્મિણઃ

જેમ રાજાના મહેલમાં રહેનારા જ રાજાને પ્રિય હોય છે, બહારના નહિ, તેમ આંતરિક ધ્યાનમાં લીન રહેનારા શંભુને પ્રિય છે, માત્ર કર્મ કરનાર નહિ.

બહિસ્કરા યથા લોકે નાતીવ ફલભોગિનઃ દૃષ્ટ્વા નરેન્દ્રભવને તદ્વદત્રાપિ કર્મિણઃ

જેમ બહાર રહેનારા મહેલમાં હોવા છતાં વિશેષ ફળ ભોગવી શકતા નથી, તેમ માત્ર બહારથી કર્મ કરનારા અહીં પણ વિશેષ ફળ પામતા નથી.

યદ્યંતરા વિપદ્યંતે જ્ઞાનયોગાર્થમુદ્યતઃ યોગસ્યોદ્યોગમાત્રેણ રુદ્રલોકં ગમિષ્યતિ

જેઓ જ્ઞાન અને યોગ માટે પ્રયત્ન કરે છે પણ માર્ગમાં અટકી જાય છે, તેઓ માત્ર યોગના પ્રયત્નથી પણ રુદ્રલોકમાં પહોંચી જાય છે.

અનુભૂય સુખં તત્ર સ જાતો યોગિનાં કુલે જ્ઞાનયોગં પુનર્લબ્ધ્વા સંસારમતિવર્તતે

ત્યાં સુખનો અનુભવ કર્યા પછી, તે યોગીઓના કુળમાં જન્મે છે; પછી ફરી જ્ઞાન અને યોગ પ્રાપ્ત કરીને સંસારને પાર કરી જાય છે.

જિજ્ઞાસુરપિ યોગસ્ય યાં ગતિં લભતે નરઃ ન તાં ગતિમવાપ્નોતિ સર્વૈરપિ મહામખૈઃ

યોગ જાણવાની ઈચ્છા રાખનાર મનુષ્ય પણ જે અવસ્થા પામે છે, એ મહાન યજ્ઞોથી પણ પ્રાપ્ત થતી નથી.